Współczesnemu pokoleniu raczej trudno sobie wyobrazić to, że żyjące przed nimi pokolenia Polaków marzyły o tym, co dziś naturalne i oczywiste jak chleb powszedni. O polskich granicach. Wzdychał za nimi Norwid:

„O Polsko! granic twych nie widzę linii,
Nic nie masz oprócz głosu – tak uboga!„

Adam Mickiewicz pisał w „Panu Tadeuszu”:

„…Kiedyś… gdy zemsty lwie przehuczą ryki,
Przebrzmi głos trąby, przełamią się szyki,
Gdy orły nasze lotem błyskawicy
Spadną u dawnej Chrobrego granicy…„

Gdybyśmy jednak spróbowali wykorzystać starą poezję do opisu czasów obecnych, najbardziej odpowiednią byłaby strofa z wiersza Edwarda Słońskiego, twórcy poezji patriotycznej, związanego z Legionami Polskimi:

„Przehandlowaliśmy za nic
Swój znak i graniczne kopce –
I dziś dla nas nie ma granic
I swoim już wszystko obce„

Przeszłość Piastowska, która w 1945 roku dawała Polakom uzasadnione nadzieje na nowe życie, nie cieszy się uznaniem na Pomorzu, ziemi pierwotnie słowiańskiej i Piastowskiej, która już u początków polskiej państwowości – w czasach Mieszka, Chrobrego i Krzywoustego – znajdowała się pod polskim panowaniem.

Motyw wbijania słupów granicznych przez Chrobrego jest obecny w polskiej historii od czasów Kadłubka, który pisał w „Kronice polskiej” (1190-1208): „Nawet nie ujarzmionych Sasów tak dalece ujarzmił, że w rzece Sali (Soławie) wbił słup żelazny, jakby jakąś świata granicę, znacząc od zachodu krańce swojego władztwa”. Był ważną częścią idei narodowej wśród pokoleń żyjących pod obcymi zaborami, marzącymi o odzyskaniu państwa. Adam Mickiewicz w czasach, kiedy Polski nie było na mapie Europy, pisał o Chrobrym: „Jego słupy żelazne wbiły się mocno w pamięć narodu i są kardynalnymi punktami popularnej mapy Polski”.

Ale granica to nie tylko przeszłość. W 2021 roku nasza granica wschodnia stała się sceną wydarzeń, które sprawiły, że słowo „granica” odżyło, powróciło do codziennego języka i znów stało się aktualne.

Osiemdziesiąt lat temu, żołnierze polscy, którzy w 1945 roku krwawili na Pomorzu i nad Odrą, nie mieli na szczęście intelektualnych rozterek. Większość z nich straciła swoje siedziby na wschodzie, a wielu przeszło przez sowieckie łagry, więzienia i bataliony pracy. Mieli świadomość uczestnictwa w wielkim procesie dziejowym – przywrócenia tych ziem słowiańskich i piastowskich polskiemu panowaniu. Dla nich był to naturalny i oczywisty akt sprawiedliwości wobec znienawidzonego wroga, który napadł, zabijał, rabował oraz zniszczył znany im świat. Nie wahali się, na pierwszej linii frontu, pod ostrzałem, z narażeniem życia, poszli nocą i wkopali niezdarnie wyciosany polski słup graniczny, pomalowany w czerwono-białe pasy.

Z czterech uczestników słynnej akcji wbicia pierwszego polskiego słupa granicznego na Odrze, dwóch było związanych po wojnie z Pomorzem – Władysław Cieślak z Ustką i Szczecinkiem, a Henryk Kalinowski z Gdynią i Świnoujściem. W 2020 roku rozmowę z żyjącym jeszcze wówczas komandorem (odpowiednik pułkownika) Henrykiem Kalinowskim, uczestnikiem ryzykownej eskapady wbicia pierwszego słupa granicznego na Odrze w Czelinie (wówczas Zellin), przeprowadził Piotr Korczyński z „Polski Zbrojnej”.

Kalinowski mówi o walkach nad Odrą, że był to „kolejny krąg piekła po naszych walkach nad Wisłą”, opowiadając o dantejskich scenach związanych z utrzymaniem przyczółka czełpińskiego po drugiej stronie Odry, 70 kilometrów w linii prostej od Berlina. „Czerwonoarmiści mówili, że czegoś takiego nie widzieli nawet pod Stalingradem, a widzieli naprawdę dużo, bo w większości byli to żołnierze oddziałów karnych, osławionych sztrafbatalionów”. O swojej jednostce, 6 Warszawskim Samodzielnym Zmotoryzowanym Batalionie Pontonowo-Mostowym, walczącym u boku sowieckiej 2. Armii Pancernej, mówi: „To była elitarna jednostka saperska. Służyli w niej przede wszystkim żołnierze pochodzący z Podola i Wołynia. Sprzęt przeprawowy był sowiecki, ale transport do niego amerykański. Mieliśmy 40 studebackerów, jamesów i fordów… na tych amerykańskich wozach bez większych problemów przejechaliśmy szlak od Kijowa do Berlina”.

Kalinowski dokładnie pamiętał przebieg akcji wbicia pierwszego słupa granicznego. „Ze mną byli ppor. Władysław Cieślak, chor. Stefan Kobek i plut. Zenobiusz Janicki. Wymyśliliśmy, że pójdziemy w ślady rycerzy Bolesława Chrobrego i wbijemy w brzeg Odry słup. Nie dość na tym, pod słupem zakopaliśmy akt nadania tych ziem Rzeczypospolitej. Napisaliśmy w nim, że walczymy o Polskę wolną i demokratyczną. Rankiem słup zniszczyła niemiecka artyleria, ale butelka z aktem w ziemi przetrwała. W 1947 roku odnaleźli ją żołnierze Wojsk Ochrony Pogranicza i przekazali do Muzeum Wojska Polskiego w Warszawie”.

Błędem byłoby zakładać, że w powojennej Polsce spotkały ich z tego powodu zaszczyty. „Myśleliśmy, że po wojnie spotka nas wielka gloria za ten „akt czeliński”. Tymczasem mjr Cieślak, jako zastępca dowódcy batalionu WOP-u w Ustce, został za „szeptankę antysowiecką” skazany na sześć lat więzienia i zdegradowany. Kobek, już wtedy podporucznik, podupadł na zdrowiu i jako nędzarz mieszkał pod Warszawą w prowizorycznym szałasie. Zenek Janicki, inwalida bez nogi, żył również w ciężkich warunkach pod Opolem… Wszyscy już zmarli, zostałem tylko ja” – opowiadał Kalinowski.

Kalinowski walczył później o Berlin. Pamięta, jak z piwnic i podziemi wychodzili niemieccy cywile, prosząc o chleb, sądząc, że mają do czynienia z Amerykanami, zmyleni widokiem amerykańskiego wyposażenie polskich żołnierzy. „Mieliśmy w pamięci rachunki krzywd, ale nie zdarzyło się, by któryś z polskich żołnierzy strzelał do nieuzbrojonego cywila, a tym bardziej dziecka” – wspominał Henryk Kalinowski. W Powstaniu Warszawskim niemieccy żołnierze nie mieli tylu skrupułów.

Por. Władysław Cieślak zmarł w Szczecinku w 1970 roku. Miasto kultywuje pamięć o swoim bohaterze – ma On swoją ulicę, obelisk i tablicę na terenie Koszalińskiego Przedsiębiorstwa Przemysłu Drzewnego, gdzie pracował. Komandor Henryk Kalinowski zmarł 27 grudnia 2020 roku w Warszawie.

27 lutego br. w Czempnie odbyły się uroczystości 80-lecia wkopania pierwszego słupa granicznego. Najwyższym rangą przedstawicielem władz państwowych był Grzegorz Braun, poseł do Parlamentu Europejskiego i kandydat w nadchodzących wyborach prezydenckich. W 2017 roku prezydent Andrzej Duda uczestniczył w uroczystościach rocznicowych w Siekierkach (Starych Łysogórkach), gdzie spoczywa 1987 żołnierzy, w tym 1661 znanych z nazwiska, którzy forsowali Odrę i walczyli o Berlin. Przybył, jak mówił, „by pochylić głowę i uklęknąć nad grobami tych, którzy oddali życie za Ojczyznę”. Padły wówczas słowa: „Jesteśmy tu na tym cmentarzu, gdzie w dostojeństwie i ciszy spoczywają żołnierze, z których krwi powstała wolna Polska, ta która jest tu i teraz, dzisiaj. Nie byłoby jej tutaj na tej ziemi, gdyby nie tamta krew przelana. Wszystkie pokolenia po wieczne czasy powinny o tym pamiętać”. (tr)

Najnowsze ustalenia historyków niemieckich nie pozostawiają wątpliwości – w Koszalinie produkowane słynną niemiecką broń odwetową V-1. Fabryka, montażownia znajdowała się w przejętej przez Wehrmacht fabryce mebli Ericha Bundego przy dzisiejsze ulicy Żwirki i Wigury, ówczesnej Loeckstrasse. Do dzisiaj stoi tam okazały komin z wielkim pionowym napisem „Bunde”.

V-1 nie był rakietą jak się niekiedy uważa (tą dopiero była V-2), ale latającym pociskiem, nazywanym też bombą latającą. Fieseler 103 – takie nosił oznaczenie – był małym bezzałogowym samolotem-pociskiem wyposażonym w silnik pulsacyjny i system stabilizacji lotu. Lot nurkowy rozpoczynał w chwili kiedy zegar odcinał dopływ paliwa do silnika. Posłużył głównie do terrorystycznych ataków na Londyn, gdzie zdążył uśmiercić ok. 6200 osób.

Produkcją V-1 zajmował się m.in. Volkswagen, znany dziś z nowoczesnych samochodów, ale także Fieseler w swojej głównej fabryce w Kassel (Hesja). Kiedy jednak nasiliły się naloty alianckie Fieseler postanowił przenieść montażownie V-1 do bardziej odległych rejonów Rzeszy. Wybór padł na Pomorze. We wrześniu 1943 roku wydzierżawiono dwie fabryki mebli: Willi Laabsa w Goleniowie oraz Ericha Bunde w Koszalinie. Zakłady otrzymały kryptonimy wojenne – Goleniów działał pod nazwą „Montagewerk Meifen”, a Koszalin „Montagewerk Cham”. Wybór miejsca miał jeszcze jedną zaletę: na Pomorzu, na wyspie Uznam znajdował się ośrodek doświadczalny Luftwaffe, który zajmował się projektem V-1. W ten sposób skrócono wydłużone nadmiernie trasy transportu. Wprawdzie samo Peenemünde zostało w sierpniu 1943 zbombardowane przez lotnictwo brytyjskie („Operacja Hydra”), ale celem nalotu RAF był tylko ośrodek Heer Peenemünde-Wschód konstruujący rakiety V-2, wywiad brytyjski nie odkrył natomiast istnienia ośrodka doświadczalnego Luftwaffe Peenemünde-Zachód.

Do fabryki w Koszalinie sprowadzono kilkuset pracowników z Kassel, co w połączeniu z załogą koszalińską dawało ok. 1000 pracowników zatrudnionych przy V-1. Szefem nadal pozostał właściciel, Erich Bunde, który jak wynika z zachowanych w koszalińskim Archiwum Państwowym dokumentów, każde pismo do władz kończył pozdrowieniem „Heil Hitler!”. Obie fabryki, w Koszalinie i Goleniowie, miały jednego szefa produkcji, którym był Erich Bruns z Luftwaffe. Fabryka w Koszalinie osiągała różną wydajność. Wiadomo, że w 1944 budowała od 50 do 900 latających pocisków miesięcznie. Szczyt produkcji przypadł na wrzesień 1944 roku. Data jest znacząca, w tym miesiącu Niemcy rozpoczęli ataki na Anglię z użyciem rakiet V-2.

Fabrykę zdążono ewakuować tuż przed nadejściem Armii Czerwonej, niemal w ostatniej chwili, prawdopodobnie w ostatnich dniach lutego (1945). Włączono ją do Mittelwerk, podziemnego kompleksu fabrycznego w Górach Harzu, koło miasta Nordhausen (Turyngia), z położonym obok obozem koncentracyjnym Mittelbau-Dora, który dostarczał niewolniczej siły roboczej. W polskim już Koszalinie fabryka podjęła produkcję mebli, które w latach 70-tych (słynne koszalińskie meblościanki) cieszyły się wielkim powodzeniem i były przedmiotem pożądania. Dzisiaj ta ślepa, niepozorna ulica nadal stanowi zakątek meblarski w Koszalinie, z wytwórnią mebli ratanowych i hurtownią meblarską.

Niemcy wyprodukowali ok. 30 tys. pocisków V-1. Przeciwko Anglii wystrzelono ok. 10 tysięcy. Brian Johnson w książce „Sekrety drugiej wojny światowej. Wojna mózgów” ocenia, że więcej niż połowa z nich została zestrzelona przez obronę przeciwlotniczą, 3531 dotarło do Anglii a 2420 spadło na Londyn. Liczba ofiar śmiertelnych to 6200 osób, rannych ok. 18 tysięcy. W zwalczaniu V-1 brali również udział lotnicy, w tym także Polacy. Bogdan Arct w książce „W pościgu na V-1” pisze, że polskie dywizjony 306, 315 i 316 zestrzeliły 190 latających bomb V-1. Możliwe, że wśród nich były te wyprodukowane w Koszalinie.

Tadeusz ROGOWSKI

Opinia przypisująca Koszalinowi w 1945 rolę twierdzy (Festung) nigdy nie była traktowana poważnie – używano jej głównie w propagandzie. Pewne okoliczności wskazują jednak, że w 1945 roku Koszalin mógł pełnić rolę „Miejsca umocnionego” (Fester Platz).

W 1981 roku w RFN ukazała się książka Wernera Haupta o nieco przydługim tytule: „Gdy Armia Czerwona przybyła do Niemiec. Zgubny koniec dywizji w Prusach Wschodnich, Gdańsku, Prusach Zachodnich, Meklemburgii, Pomorzu, Śląsku, Saksonii, Berlinie i Brandenburgii”. Znajdziemy w niej fragment dotyczący walk o Koszalin w marcu 1945 roku, a w nim następujące zdanie: „Köslin wurde wiederum als „Fester Platz” verteidigt„ co można przetłumaczyć: „Obrona Koszalina ponownie prowadzona była według strategii opracowanej dla „miejsc umocnionych (Fester Platz)”.

Werner Haupt (1923-2005) to uznany w świecie historyk niemiecki, autor wielu opracowań o kampaniach i bitwach niemieckiej armii w II wojny światowej. Jego książki – a napisał ich aż 99 – mają opinie solidnych i dobrze udokumentowanych, często służą innym autorom i historykom za źródła, są cytowane i przytaczane w wielu opracowaniach historycznych. Haupt sam był uczestnikiem wojny – służył jako oficer w batalionie pancernym 8. Dywizji Piechoty Wehrmachtu i brał udział w oblężeniu Leningradu.

Co oznacza zastosowane przez W. Haupta określenie „Fester Platz„? Można je przetłumaczyć jako „miejsce umocnione”, ale sama nazwa nie wyjaśnia jeszcze wszystkiego. 8 marca 1944 roku Adolf Hitler wydał rozkaz, w którym sformułował swoją strategię, nazwaną później „forteczną”. „Miejsca umocnione” miały powstawać tam, gdzie ze względu na lokalizację lub istnienie logistycznych węzłów transportowych miały znaczenie operacyjne, a nawet strategiczne.

„Miejsca umocnione” będą odgrywać rolę fortec z dawnych okresów historycznych. Dzięki nim wróg nie zajmie obszarów o decydującym znaczeniu operacyjnym. Zostaną otoczone, wiążąc w ten sposób jak największe siły przeciwnika i stwarzając warunki umożliwiające skuteczny kontratak. Lokalne twierdze, które znajdą się głęboko w strefie walk, będą zażarcie bronione w razie ataku nieprzyjaciela. Znajdując się na głównej linii bitwy, będą stanowić dodatkową rezerwę sił obronnych, a w razie przerwania dotychczasowego frontu przez nieprzyjaciela utworzą zrąb nowego – dostarczając pozycji do przeprowadzenia kontrataków.

Rozkaz zawierał listę 29 „miejsc umocnionych” na froncie wschodnim, m.in. Tarnopol, Brody, Pińsk, Orsza. Później nie sporządzano już list i wykazów, sytuacja zmieniała się bardzo szybko, a decyzje o ustanowieniu takich miejsc były nagłe i podejmowane doraźnie. Inne jeszcze miejsca umocnione istniały pod nazwą „twierdza” (Festung) – m.in. Wrocław, Kostrzyń, Poznań, Kołobrzeg.

Rozkaz stawiał też wymagania dowódcy „Miejsca umocnionego” – musiał mieć rangę generała i „być szczególnie wyselekcjonowanym, twardym żołnierzem”, którego zadaniem było „wytrwałe bronienie lokalnej bazy wszelkimi środkami, a tym samym stworzenie warunków do udanej kontynuacji walki”. „Dowódca miejsca umocnionego odpowiada za honor swojego żołnierza i wypełnia swoje obowiązki do końca” – napisano w rozkazie. Odpowiadał on również za wszystkie osoby, żołnierzy i cywili, mógł egzekwować prawo wojenne za pomocą oddanych mu do dyspozycji sądów wojskowych i cywilnych. Tym wszystkim wymaganiom odpowiadał gen. Alexander von Zülow, dowodzący obroną Koszalina – był generałem, oficerem frontowym podczas I i II wojny światowej, wielokrotnie odznaczanym, pełnił wysokie funkcje sztabowe i dowódcze, świetnie znał swój teren (służył w sztabie II Korpusu w Szczecinie, był też inspektorem wojsk rezerwowych w Koszalinie).

Po wojnie zaznaczyła się tendencja do lekceważenia lub nawet wyśmiewania koncepcji fortecznej. Urodzony w 1949 roku niemiecki historyk Karl-Heinz Frieser określił „Miejsca umocnione” jako „pułapki ludzkie” (Menschenfallen). Pisano także o „psychozie kotłowej” (Kesselpsychose) wśród żołnierzy, którym obrona miejsc umocnionych kojarzyła się ze zgodą na walkę w okrążeniu, a w rezultacie pójściem na śmierć lub w niewolę. Niewątpliwie jednak koncepcja „Miejsc umocnionych” nie była zupełnie pozbawiona racji. Historyk Norman Davies, autor „Bożego igrzyska” (historia Polski), w książce „Mikrokosmos” (dzieje Wrocławia) pisze:

Z wygodnej perspektywy komentatora post factum strategia forteczna może się wydawać piramidalnym błędem. Nie należy jednak zapominać, że na początku 1945 roku położenie Niemiec nie było jeszcze rozpaczliwe. W rzeczywistości istniały powody do ostrożnego optymizmu. Na zachodzie alianci nadal dochodzili do siebie po szoku, jakim była ofensywa w Ardenach, i nie przekroczyli jeszcze Renu, a na wschodzie Sowieci od dobrych paru miesięcy nie czynili użytku ze swoich wiślanych przyczółków i ciągle nie mogli zdobyć Budapesztu. Chociaż przewaga liczebna wroga była przytłaczająca, linie komunikacyjne na wschodzie były teraz znacznie skrócone, a nieprzyjaciel ryzykownie wydłużył własne. W tym świetle strategia forteczna nie wydaje się całkiem bezsensowna. Ostateczny sukces Sowietów nie był jeszcze przesądzony.

Odpowiadając na zadane w tytule pytanie – Koszalin w 1945 roku nie był twierdzą (Festung), był jednak „Miejscem umocnionym” (Fester Platz), zgodnie z koncepcją Hitlera z 8 marca 1944 roku. Gdyby nawet Werner Haupt tego nie napisał, to i tak zrozumiałym jest, że położenie Koszalina – węzła drogowego i kolejowego na trasie Szczecin-Gdańsk, osłaniającego podejścia do Kołobrzegu – było na tyle ważne, że wymagało jak najdłuższej obrony. Niemcy zdawali sobie z tego sprawę. W wydanej w 1966 roku z okazji 700-leca Koszalina historii miasta, Franz Schwenkler pisze: „Góra Chełmska wraz z przyległymi wzniesieniami, rzekami i terenami bagnistymi nadawała się doskonale na linię obronną lub przedpole walk. Ten, kto posiadał tereny wokół Koszalina, posiadał również trakt w kierunku Gdańska i Prus Wschodnich”.

Tym traktem podążało w 1945 w stronę Szczecina tysiące uchodźców, według niektórych danych przez Koszalin przeszło 65 tys. ludzi. Również Rosjanie doceniali znaczenie Koszalina, z górującą nad całym terenem Górą Chełmską, wyznaczając ten obszar jako cel operacji strategicznej. Ten cel osiągnięto, przerywając drogę i linię kolejową Gdańsk-Szczecin, uniemożliwiając dalszą ewakuację ze wschodnich miast i regionów Rzeszy. Co ważniejsze jednak, rozcinając na pół całe zgrupowanie niemieckie na Pomorzu i kompletnie dezorganizując niemiecka obronę.

Tadeusz ROGOWSKI

————
Treść rozkazu „Fester Platz” za: Norman Davies, „Mikrokosmos” (Pierwotne źródło: Paul Adair, „Hitler’s Greatest Defeat”).
Zdjęcie: Obrońcy Lubania na Dolnym Śląsku w 1945 roku z Panzerfaustami – ręczną bronią przeciwpancerną. Podobnie mogli wyglądać obrońcy Koszalina. Źródło: waralbum.ru

Przez wiele lat, a w zasadzie od chwili wkroczenia Armii Czerwonej w marcu 1945 do Koszalina, toczą się dyskusje i spory o to, czy miasto zostało zdobyte, czy wyzwolone? Z mojego punktu widzenia miasto zostało zdobyte i tymi rozważaniami chciałem się z państwem podzielić.

Przede wszystkim, chciałbym rzucić światło na to co mówią o walkach o miasto archiwiści i historycy niemieccy, wśród nich Erich Murawski, który w książce „Bój o Pomorze – ostatnie walki obronne na Wschodzie”, opisuje walki na Pomorskiej ziemi w 1945 roku. Murawski twierdzi, że Koszalin był ważnym strategicznie miastem, a dowództwu armii niemieckiej zależało na jego utrzymaniu z dwóch powodów – było ważnym ośrodkiem administracji i gospodarki oraz ważnym węzłem komunikacyjnym. Nic zatem dziwnego, że zarówno obrońcom jak i atakującym zależało na jego długim utrzymaniu, bądź też szybkim zdobyciu. W punktu widzenia Armii Czerwonej szybkie zajęcie węzłów komunikacyjnych spowodowałoby wyjście na tyły 3.Armii Pancernej i uderzenia w jej plecy. Dowództwo sowieckiej armii podeszło do sprawy bardzo poważnie, wysyłając w rejon Koszalina 3 Korpus Pancerny Gwardii – 2. i 3. Zmotoryzowaną Brygadę Gwardii tego korpusu od wschodu przez Chełmoniewo, oraz od południowego wschodu 18. Brygadę Zmotoryzowaną Gwardii.

3 marca 1945 r. o godz.17.00 wojska sowieckie osiągnęły linie Kędzierzyn – Chełmoniewo – Dzierżęcino – Kretomino, a o 20.00 były już na rogatkach Koszalina od stron północnej, wschodniej i południowo-wschodniej.

W relacji gen. płk. Rausa strona niemiecka mogła wystawić do obrony garstkę żołnierzy starszych rocznikowo, żołnierzy z komendy uzupełnień, oraz jak podaje, dwa tysiące przeszkolonych rekrutów narodowości węgierskiej i niemieckiej, w tym podporządkowany 2.Armii Pancernej oddział szkolny artylerii przeciwpancernej, w liczbie około 250 żołnierzy. W innej relacji E. Murawski podaje, że w dniu 1 marca 1945 r. do miasta miał przybyć ze Schwerina dodatkowy oddział szkoleniowy artylerii. Na dworcu kolejowym w Koszalinie znaleziono nowiutkie, zawinięte w natłuszczony papier armaty przygotowane najpewniej właśnie dla nich. Jednak nie mogły być one użyte, bo amunicja do nich znajdowała się w Białogardzie. Żołnierzom nie pozostało nic innego, jak wydanie broni i użycie oddziału jako piechoty. Poza wymienionymi jednostkami wydzielonymi do obrony miasta przybywali także żołnierze marynarki wojennej, sił powietrznych, niedobitki żołnierzy Waffen SS z dywizji francuskich ochotników „Charlemagne” (Karol Wielki). Do obrony skierowano też członków pospolitego ruszenia czyli Volkssturm i straż pocztową, ale z tych ostatnich obrona miasta pożytku mieć nie mogła żadnego, ponieważ nie potrafili posługiwać się nawet karabinem.

Murawski pisze dalej, że obronę Koszalina miano oprzeć o zewnętrzny i wewnętrzny pierścień umocnień. Wewnętrzny po wschodniej stronie miasta miałby się ciągnąć wzdłuż dawnej fosy. Radzieckie natarcie rozpoczęło się rankiem 4 marca, a poprzedziło je krótkie, intensywne ostrzeliwanie artyleryjskie, po którym od wschodu, południa i południowego-wschodu ruszyły czołgi wiozące na pancerzach także piechotę. Najważniejszy kierunek natarcia miał przebiegać od Chełmoniewa w kierunku koszar artyleryjskich. Obrona miasta cofnęła się na wewnętrzny pierścień, gdzie trwała do 5 marca, niszcząc sowieckie czołgi. Wieczorem nadszedł rozkaz o wycofaniu się. Pod osłoną nocy obrońcy próbowali oderwać się od atakujących żołnierzy Armii Czerwonej, kierując się w stronę dworca kolejowego, dalej przez mleczarnię kierując się ku zachodnim krańcom miasta. Jednak już na skraju miasta w zagajniku napotykali stanowisko sowieckich czołgów, gdzie wybuchła chaotyczna walka, wskutek której oddziały niemieckie rozproszyły się. Część przedarła się na południowy zachód, a w ślad za nimi ruszyły sowieckie odziały, zajmując miasto jeszcze tej samej nocy tj. z 5 na 6 marca 1945 roku.

Autor podaje, że według relacji nadburmistrza miasta Emila Bindera budynki w rynku oraz na głównej ulicy zostały zniszczone niemal w całości, a pozostałe rejony śródmieścia w znacznej części. Jeżeli jego relacja dotyczy dnia, w którym Rosjanie zajęli miasto ostatecznie, to stawia pod znakiem zapytania teorię, jakoby  Sowieci spalili miasto kilka dni po jego zajęciu. Budynki mógł zająć ogień w wyniku wcześniejszego intensywnego ostrzału artylerii. Tak czy inaczej nie zmienia to faktu, że miasto zostało zniszczone w wyniku działań wojennych.

Rafał SEMOŁONIK

Bibliografia: Erich Murawski, Bój o Pomorze – Ostatnie walki obronne na Wschodzie, Wydawnictwo NAPOLEON V, Oświęcim 2015

Erich MURAWSKI (ur. 12.07.1894 w Ahlbeck, zm. 11.10.1970 na wyspie Uznam), niemiecki dziennikarz, urzędnik, archiwista, oficer, brał udział w walkach na Pomorzu w 1945. Silnie związany z Pomorzem.

Zdjęcie: Szkolenie Volkssturmu z broni przeciwpancernej Panzerfaust. Rekonstrukcja, „GRH Koslin, Projekt Koslin”. Foto: Mariusz Król

Opis walk na Pomorzu w 1945 roku nie daje nam wyobrażenia o uczestnikach bitwy – żołnierzach walczących po obu stronach. Jak wyglądali, jakim dysponowali uzbrojeniem, jak wyglądało ich umundurowanie. Nie zachowało się zbyt wiele fotografii z tego okresu, a te które przetrwały są często słabej jakości. W lutym 2016 roku koszalińscy rekonstruktorzy historyczni podjęli trud odtworzenia walk na Pomorzu w 1945 roku. Uczynili to jak zwykle z ogromna dbałością o każdy nawet najdrobniejszy detal, ukazując wygląd i uzbrojenie walczących stron. Powstała seria znakomitych zdjęć. Dzięki uprzejmości rekonstruktorów, którym składamy podziękowania, możemy dzisiaj zaprezentować 50 zdjęć z tej wartościowej kolekcji. (tr)

Nazwa inscenizacji: Walki na Pomorzu w 1945 roku.
Data i miejsce rekonstrukcji: luty 2016, Koszalin, ulica Słoneczna (dawne sanatorium poniemieckie).
Uczestnicy inscenizacji: GRH Gratz; G.R.H. 2. pułku ułanów 1. Warszawskiej Brygady Kawalerii; Stowarzyszenie Historyczno-Eksploracyjne „Odkrywcy”; Gazeta Odkrywcza; Projekt Köslin; Studio Historyczne Huzar; ZESPÓŁ FOTOGRAFÓW: Mariusz Król, Ireneusz Chmielowski i Kamil Olszowy.

Redakcja Koszalin7.pl serdecznie dziękuję rekonstruktorom historycznym, członkom grup rekonstrukcji historycznej za udostępnienie doskonałych fotografii do publikacji. Po obejrzeniu zdjęć każdy musi dojść do wniosku, że koszalińskie grupy historyczne osiągnęły wysoki poziom profesjonalizmu. Z powodzeniem mogliby stanowić wyspecjalizowaną grupę statystów filmowych, jakiej nie powstydziłoby się Hollywood. Posunięta do perfekcji dbałość o najmniejsze szczegóły, niezwykła staranność w doborze ubiorów, oporządzenia, uzbrojenia – składają się na powodzenie tego przedsięwzięcia. Jeśli uświadomimy sobie, że koszalińscy rekonstruktorzy robią wszystko za własne pieniądze, w swoim wolnym czasie, kierowani wyłącznie pasją i pragnieniem popularyzowania historii, to możemy skomentować wszystko tylko jednym słowem: Szacunek!

xxxxxx

xxxxxxx

Co ułani i kawaleria mogą mieć wspólnego z Koszalinem? Otóż mają i to nie tylko z Koszalinem ale też z miejscowościami w pobliżu miasta, jak Sianów czy Węgorzewo…

Do Koszalina ułani dotarli 30 czerwca 1945 roku, prawie trzy miesiące po wyparciu z miasta wojsk niemieckich. Polskie wojsko, a zwłaszcza kawaleria wzbudzała radość rodaków. Należy też zwrócić uwagę, że w Koszalinie stacjonowali żołnierze radzieccy, którzy w żaden sposób nie zapewniali poczucia bezpieczeństwa, a wręcz przeciwnie sami dokonywali rozbojów na ludności cywilnej. Wojsko Polskie dawało poczucie bezpieczeństwa rodakom, a sami Polacy mogli poczuć się jak u siebie. W Koszalinie było tak niebezpiecznie, że pierwszą pasterkę 24 grudnia 1945 w kościele Mariackim (obecnie Katedra) o. Nikodem Szałankiewicz zdecydował się odprawić o godz. 14.00 tak, żeby wierni mogli przed zmrokiem wrócić do domów. Daje to obraz tego, jak wyglądało życie w pierwszych latach polskiego Koszalina.

Dywizje rozlokowano przy ul. Wojska Polskiego 66. Były tam sprzyjające ku temu warunki dla koni, a same koszary były bardziej obszerne. Te przy ul. 4 marca zajmowała Armia Czerwona, która nie była skora do jakichkolwiek ustępstw wobec swojego jeszcze niedawnego „sojusznika” z frontu. Na kwaterę Dowództwa Dywizji został wybrany do dziś istniejący budynek przy zbiegu ulic Zwycięstwa i Wojska Polskiego. Obecnie służy on jednej z firm ubezpieczeniowych.

Wojsko było z ludźmi. Można było to dostrzec, w postaci obchodzonych świąt przez rodaków. Dużym przeżyciem zarówno patriotycznym jak i religijnym, musiało być dla koszalinian święto Wojska Polskiego obchodzone 15 sierpnia w rocznicę Cudu nad Wisłą. Rok wcześniej ułani świętowali je w Lublinie w nieco innych okolicznościach. Przyszło im wykuwać te tradycje w nowym miejscu, nie mającym nic wspólnego z polską tradycją wojskową. Był to jednak element, który spajał Polaków przybywających z Kresów oraz innych części II RP. Na kolejne uroczystości ułani nie musieli długo czekać, bo już 8 września uczestniczyli w pierwszych dożynkach w Koszalinie. By dopełnić opowieść o związkach ułanów z naszym regionem, trzeba dodać, że stacjonowali także w Węgorzewie Koszalińskim, gdzie pracowali z miejscowymi na roli oraz zapewniali im bezpieczeństwo. Jak mówią świadkowie, ustawili oni rkm na wylocie drogi do Sianowa po to, by żołnierze Armii Czerwonej nie zapędzali się w te rejony celem rabunku.

Formowanie Brygady

Musimy się cofnąć do wiosny 1944 roku. Miejscowość Trościan w obwodzie charkowskim na Ukrainie, gdzie z rozkazu Sztabu Generalnego Armii Czerwonej powstała Brygada Kawalerii, która przyjęła nazwę 1 Samodzielnej Brygady Kawalerii. W późniejszym czasie, z rozkazu Dowódcy 1 Armii Wojska Polskiego z 15 maja 1945 roku, dodano jej miano „Warszawskiej”.

8 maja 1944 na rok przed zakończeniem działań wojennych w Europie, Brygada weszła w skład 1 Armii Wojska Polskiego. 22 czerwca żołnierze ruszają w nowe miejsce pobytu. Transportem kolejowym docierają w rejon Kijowa, miejsca stacjonowania 1 Armii Wojska Polskiego. Poprzez Klewań, Horodyszcze, Kowel i Lubomlę własnymi siłami przekraczają rzekę Bug, by przy owacjach tłumów wkroczyć 28 lipca do Chełma, gdzie przydzieleni zostali do ochrony władz. Na początku sierpnia Brygada zostaje przeniesiona do Lublina, gdzie mieszkańcy fundują Ułanom sztandar wykonany przez siostry zakonne. 15 sierpnia uczestniczą w święcie Wojska Polskiego, które wtedy jeszcze obchodzone było w dniu Cudu nad Wisłą. Ułani, uroczyście defilujący i oddający hołd poległym kolegom, myślami są już na froncie…

Żołnierze Brygady rekrutowali się głównie z przedwojennych jednostek kawaleryjskich, m.in. z 19. Pułku Ułanów Wołyńskich oraz 21. Pułku Ułanów Nadwiślańskich. Brygada liczy sobie 3500 tysiąca etatów. Dowódcą Brygady zostaje ppłk Włodzimierz Radziwanowicz a jego zastępcą rtm. Stanisław Arkuszewski. Na szefa sztabu powołano ppłk Mikołaja Pichowicza.

Przysięga wojskowa, którą złożyli Ułani Warszawskiej Brygady Kawalerii miała miejsce już w strefie walk, w Dobrzyńcu Wielkim między 4 a 13 października 1944.

Szlak bojowy

Do działań wojennych Brygada została skierowana we wrześniu, na przyczółek warecko-magnuszewski oraz ten, na warszawskiej Pradze. Biorą tam udział w próbnym forsowaniu Wisły w okolicy Mostu Kierbedzia, a po nim dostają rozkaz o wycofaniu się na stanowiska obronne w okolice Karczewa, Otwocka i Świdra. Pozostają tam do 29 grudnia, kiedy to dostają rozkaz do marszu w kierunku Warszawy.

16 stycznia 1945 roku, Brygada przez Jeziorną i Mokotów wkracza do zniszczonej Warszawy. Następnie szlak wiedzie ich do Bydgoszczy a potem na Wał Pomorski, w rejon najbardziej zaciekłej obrony niemieckich jednostek, dla których jest to ostatnia najbardziej przygotowana linia umocnień mająca za zadanie zatrzymać nacierających na Berlin żołnierzy Armii Czerwonej i 1 Armii Wojska Polskiego.

Na szlaku walki stają takie miejscowości jak Jastrowie, Podgaje, Wieloboki czy Sośnica. Brygada ponosi duże straty zwłaszcza pod Wielobokami, gdzie 2 Pułk Ułanów musi wyrwać się z okrążenia.

Dalej na szlaku stoi Borujsko (obecnie Żeńsko w pow. drawskim), gdzie odbywa się ostatnia szarża polskiej Kawalerii (1 marca 1945). Opis jej rozpala emocje po dziś dzień. Po nieudanych atakach na pozycje niemieckie 2 Dywizji Piechoty, AWP zdecydowała się na skierowanie w ten odcinek żołnierzy 2 Pułku Ułanów, pod komendą porucznika Zbigniewa Staraka.

A tak wspomina ten moment sam dowódca 2 PU:

Strzeliła w górę czerwona rakieta – to sygnał do ataku. Padła komenda: „Lance, szable w dłoń”. Rozwinięte w linie plutony wyskoczyły z lasu do szarży, utrzymując kierunek na wieś Borujsko. Cwałem doszliśmy do toru kolejowego, przeskoczyliśmy przezeń, przejechaliśmy się po szachownicy grenadierów, którzy zniszczyli nam pancerfaustami czołgi…

Kawalerzystom udało się zdobyć Borujsko i utrzymać miejscowość do następnego dnia, kiedy to przybyło wsparcie 2 Dywizji Piechoty. Zwycięstwo nie obyło się bez strat. Śmierć poniosło tam siedmiu żołnierzy, a dziesięciu zostało rannych.

Do kolejnego starcia z wrogiem doszło już pięć dni później, w blisko pięciogodzinnej bitwie w miejscowości Bierzwnica. Był to tzw. kocioł świdwiński, gdzie ulokowany został ważny węzeł komunikacyjny. Dalej szlak biegł do Gryfic, a już tydzień później ułani byli w Mrzeżynie, gdzie 17-ego marca, na dzień przed zaślubinami w Kołobrzegu odbyła się podobna uroczystość z udziałem 2 i 3 Pułku Ułanów. Akt ten przypieczętował kapral Sochaczewski, wrzucając w morskie fale pierścień i wypowiadając krótką, żołnierską rotę przysięgi:

Morze przyrzekamy ci wierność po wsze czasy…

Kolejnym etapem Brygady był marsz w kierunku brzegu Dziwny i zalewu szczecińskiego. Odrę przechodzą w rejonie Gozdowic, od strony północy mijają Berlin, a 21 kwietnia walczą pod Hackelberg i Grunthal. Kapitulacja III Rzeszy zastaje ich w dorzeczu Łaby.

* * *

Z początkiem grudnia Dywizja została przegrupowana do dobrze sobie znanych Gryfic. Po kolejnej reorganizacji, dywizja trafia do Garwolina, a tam z rozkazu Naczelnego Dowódcy WP w styczniu 1947 roku zostaje rozwiązana. Stu kawalerzystów jednak zostaje, by stworzyć oddział reprezentacyjny ale i ten, w połowie 1948 zostaje rozwiązany.

Tak pokrótce przekazałem Państwu historię ostatniej Brygady Kawalerii, która współtworzyła i wpisała się złotymi zgłoskami w karty naszej ojczyzny. Przechodząc do opisu GRH 2 Pułku Ułanów 1 WBK warto jeszcze raz przypomnieć, że to właśnie ta brygada wsławiła się ostatnią w historii polskiej wojskowości szarżą pod Borujskiem na niemieckie stanowiska ogniowe, które oczywiście zdobyła.

Rafał SEMOŁONIK

—–

GRH 2 Pułku Ułanów 1 Warszawskiej Brygady Kawalerii. Grupa postała na początku 2012 roku, dokładnie w dzień sześćdziesiątej siódmej rocznicy Mrzeżyńskich Zaślubin z Morzem, dokonanych właśnie przez ten Pułk (17 marca 1945). Przedmiotem naszych zainteresowań nie jest tylko 1 Warszawska Brygada Kawalerii, ale też cała działalność Armii Wojska Polskiego, sformowanej w Sielcach nad Oką, zaczynając od jej chrztu bojowego w bitwie pod Lenino, aż do końca szlaku boju w Berlinie. Członkowie grupy rekrutują się z różnych środowisk, każdy z nas ma kilkuletnie doświadczenie w różnych grupach zajmujących się odtwórstwem historii z okresu II WŚ, z całego jej teatru działań w Europie. Do chwili obecnej grupa brała udział w kilkudziesięciu widowiskach historycznych na terenie całego kraju w największych plenerowych imprezach. Grupa włączyła się w ratowanie zabytkowego Kościoła w Komorowie (gmina Polanów), gdzie od 2013, w ostania sobotę lipca uczestniczą i włączają się w organizację Biesiady Historycznej.
Nawiązaliśmy kontakt z mieszkańcami miejscowości Węgorzewo Koszalińskie, w której stacjonowali Ułani z 3 Pułku Ułanów. Współpraca zaowocowała powstaniem projektu badawczo-edukacyjnego pt. „Szwadron Węgorzewo”. Celem projektu jest odtworzenie historii tego oddziału i krzewienie postaw patriotycznych wśród młodzieży.
Do tej pory udało nam się zgromadzić ekwipunek kawaleryjski żołnierzy piechoty czy załóg pojazdów pancernych podobny do tego, jakiego używali żołnierze Wojska Polskiego na Wschodzie z okresu 1943-45. Na potrzeby rekonstrukcji przygotowujemy też sylwetki żołnierzy Armii Czerwonej, osób cywilnych adekwatnie do okresu naszych zainteresowań. Efekty naszych działań można zobaczyć w bogatej galerii zdjęć na Facebooku, gdzie z dbałością o szczegóły prezentujemy sylwetki rekonstrukcyjne. Większość elementów stanowią wysokiej jakości repliki lub adaptowane wzory powojenne. Posiadamy także oryginalne artefakty, w tym niemal kompletne wyposażenie improwizowanego, polowego stanowiska dowodzenia. Efekty naszych działań, opracowane z dbałością o detale oraz sylwetki rekonstrukcyjne, prezentujemy w ramach witryny założonej na naszym profilu na Facebooku (www.facebook.com/GRH2pu) oraz na portalu Koszalin7.pl, gdzie sukcesywnie będzie uzupełniana.
Zapraszamy Państwa do poznania historii w sposób taki, jaki proponujemy. Do rozmowy, zadawaniu pytań i uczestniczenia w imprezach, w których również i my uczestniczymy. Nasze doświadczenie mówi, że po spotkaniu z nami wrócą Państwo do domu i sięgną głębiej w historię Państwa przodków.
Rafał Semołonik
Adres e-mail: grh2pu@tlen.pl

Rafał SEMOŁONIK, koszalinianin, rekonstruktor historyczny w GRH 2 Pułk Ułanów 1 Warszawskiej Brygady Kawalerii.

Zdjęcia: Zdjęcie historyczne z okresu walk na Pomorzu w 1945 roku, prawdopodobnie poczet dowódcy ( foto 1), dwa zdjęcia (foto 2,3) z Defilady Tysiąclecia w Warszawie (22 lipca 1966), zdjęcia (foto 4-10) przedstawiają rekonstrukcję oddziałów 1 Warszawskiej Brygady Kawalerii oraz 1. Armii Wojska Polskiego, przy czym zdjęcia 4, 7, 8, 9, 10, 11 pochodzą z archiwum GRH 2.pu 1.WBK, natomiast zdjęcia 5 i 6 wykonał Łukasz Dyczkowski.

Puck

Pierwsze zaślubiny odbyły się 10 i 11 lutego 1920 w Pucku, podczas zajmowania Pomorza przez wojska gen. Józefa Hallera. Traktat wersalski (28 czerwca 1919) przyznawał Polsce 140 kilometrów linii brzegowej Bałtyku (wliczając w to długość Półwyspu Helskiego). Było to znacznie mniej niż oczekiwano, ale państwo polskie gorzało na wszystkich granicach i musiało bronić dopiero co odzyskanej niepodległości. Według naocznego świadka uroczystości, por. marynarki Eugeniusza Pławskiego (późniejszy komandor, dowódca niszczyciela „Piorun” w akcji przeciwko pancernikowi „Bismarck”) miała ona następujący przebieg:

Po przeglądzie wojska, generał Haller skierował się w stronę polowego ołtarza przy którym ks. biskup polowy w asyście biskupów z Pelplina i innych diecezji oraz przezacnego kapelana 1 Batalionu Morskiego, ks. Miegonia, odprawił Mszę Świętą. Po udzielonym przez biskupa błogosławieństwie, generał Haller w asyście gen. bryg. Skrzyńskiego skierował się po pochylni w stronę morza. Gdy konie stanęły w wodzie, generał Haller, patrząc przed siebie w stronę Bałtyku, wypowiedział mniej więcej następujące słowa:
– W imieniu Najjaśniejszej Rzeczypospolitej Polskiej, ja generał broni Józef Haller obejmuję w posiadanie ten oto nasz prastary Bałtyk słowiański.

Po wypowiedzeniu tego zdania generał odebrał od adiutanta dwa platynowe pierścienie, z których jeden rzucił w morze, a drugi – identyczny – nałożył sobie na palec.

Kołobrzeg

Na następne zaślubiny z Bałtykiem trzeba było czekać niemal dokładnie 25 lat. W marcu 1945 roku 1. Armia Wojska Polskiego podeszła pod twierdzę Kołobrzeg. Zaciekłe walki uliczne trwały od 4 do 18 marca. Po stronie polskiej straty wyniosły ponad 1100 zabitych i 2500 rannych. 18 marca odbyła się w Kołobrzegu uroczystość zaślubin z morzem. O godzinie 16.00 na tarasie fortu Ujście, obok gruzów latarni morskiej, stanęły w szeregu delegacje dwóch walczących na froncie wschodnim armii polskich. Po zakończeniu Mszy świętej, przy dźwiękach hymnu narodowego wciągnięto na maszt polską flagę. Kapral Franciszek Niewidziajło, weteran wojny z bolszewikami 1920 roku, wypowiedział słowa:

Przyszliśmy, do Ciebie Morze, po ciężkim i krwawym trudzie. Widzimy, że nie poszedł na darmo nasz trud. Przysięgamy, że Cię nigdy nie opuścimy. Rzucając pierścień w Twe falę, biorę z Tobą ślub, ponieważ tyś było i będziesz zawsze nasze.

Następnie kapral w asyście dwóch żołnierzy wszedł na kamienny mur i przy akompaniamencie honorowych salw rzucił do morza zaślubinowy pierścień.

Mrzeżyno było przed Kołobrzegiem

Taką kolejność zdarzeń znaliśmy dotąd z podręczników historii. Okazuje się jednak, że nie jest to cała prawda o tym rozdziale dziejów. Pomiędzy zaślubinami w Pucku 1920 roku, a tymi w Kołobrzegu 18 marca 1945 roku, były wcześniejsze zaślubiny – w Mrzeżynie, dzień przed ceremonią w Kołobrzegu. Gen. Haller dokonywał zaślubin z konia, a w Mrzeżynie dokonali tego polscy ułani z jedynej dużej jednostki kawaleryjskiej Wojska Polskiego na wschodnim teatrze działań wojennych – 1 Warszawskiej Brygady Kawalerii.

Brygada stacjonowała w Gryficach i stąd konno udała się 17 marca do Mrzeżyna. Najpierw odbył się obrzęd pojenia koni w morzu, stary zwyczaj kawaleryjski oznaczający objęcie w posiadanie ziem leżących nad wodami. Pamiętać trzeba, że znaczna część żołnierzy, podoficerów i oficerów 1 Warszawskiej Brygady Kawalerii wywodziło się z przedwojennych pułków jazdy i było wychowanych na polskiej tradycji wojskowej.

Rotę ślubowania odczytał mjr Stanisław Arkuszewski. „Ślubuję ci, polskie morze, że ja, żołnierz Ojczyzny, wierny syn swego narodu…” – powtarzały konne szeregi polskiej kawalerii. Następnie dwaj zasłużeni ułani – kapral Suchorzewski i starszy ułan Kobyliński, odebrali dwa pierścienie i wrzucili je z koni do morza.

Dzisiaj na tablicy umiejscowionej obok pomnika w Mrzeżynie możemy przeczytać: „17 marca 1945 roku, na plaży w Mrzeżynie ceremonii zaślubin z Bałtykiem dokonała 1. Warszawska Brygada Kawalerii, wyprzedzając o jeden dzień oficjalne uroczystości zorganizowane dla 1. Armii Wojska Polskiego w Kołobrzegu (…) Dwaj ułani – kapral Sochaczewski oraz starszy ułan Kobyliński, wrzucając w morskie fale symboliczna obrączkę wypowiedzieli rotę przysięgi: Morze, przyrzekamy ci wierność po wsze czasy”.

Na samym pomniku, który zdobią lance kawaleryjskie, na tablicy z orłem piastowskim widnieje napis:

W tym miejscu 17 marca 1945 wrzucając pierścienie w fale Bałtyku żołnierze I Warszawskiej Brygady Kawalerii Wojska Polskiego ślubowali wieczystą wierność Polskiemu Morzu.

1 Warszawska Brygada Kawalerii stacjonowała po zakończeniu działań wojennych w Koszalinie i formowała się tutaj w większy związek taktyczny, dywizję. Z istniejących przekazów wynika, że brała żywy udział w życiu miasta, uczestniczyła w rozminowaniu i odgruzowywaniu Koszalina.

*  *  *

Przedstawiona kolejność zdarzeń znajduje potwierdzenie w Wikipedii. Pod hasłem „Zaślubiny Polski z morzem” podane są trzy wydarzenia:

Według różnych źródeł, trzy dni wcześniej, 12 marca, w Mrzeżynie, zaślubin dokonała 4 Brygada Artylerii Przeciwpancernej, która jednak nie było rozlokowana po wojnie na Pomorzu, ale w Pszczynie na Śląsku. Dwa dni przed Mrzeżynem, 15 marca 1945 roku, w położonym bardziej na zachód Dziwnówku zaślubin miała dokonać 2 Warszawska Dywizja Piechoty. Chronologicznie były to więc pierwsze od 1920 roku zaślubiny Polski z morzem.  Po wojnie dywizja najpierw trafiła na Śląsk, później stacjonowała w obszarze Radom-Częstochowa. Oddalenie od morza nie sprzyjało kultywowaniu morskich tradycji.

Tadeusz ROGOWSKI

——

Zdjęcia przedstawiają kolejno: : (1) Zaślubiny Polski z morzem w 1920 roku według Zygmunta Wierciaka; (2) „Zaślubiny Polski z morzem” (1920) – obraz Wojciecha Kossaka; (3) żołnierze 4 Dywizji Piechoty dokonują zaślubin z morzem w Kołobrzegu, 18 marca 1945 roku, fotografia Józefa Rybickiego. (4,5,6,7,8) pomnik zaślubin z morzem w Mrzeżynie, foto: Tadeusz Rogowski.

Nie sposób zrozumieć najwcześniejszych dziejów Pomorza bez tej książki. Nie sposób zrozumieć procesów, które doprowadziły do wykształcenia się struktur państwowych południowego i wschodniego wybrzeża Bałtyku – współczesnej Litwy, Estonii, Łotwy, Finlandii oraz wywarły ogromny wpływ na historię Niemiec, Polski, Szwecji, Danii i Rosji. Nie sposób wreszcie zrozumieć historii Księstwa Pomorskiego, dziejów władztwa biskupów kamieńskich czy Koszalina bez wiedzy o procesach, które zapoczątkowały szybką kolonizację wybrzeży Bałtyku, nie tylko zbrojną, ale i pokojową, połączoną z germanizacją terenów dotąd słowiańskich. Tutaj jednak poczynić należy jedno zastrzeżenie – książka jest pisana z pozycji historiografii zachodniej, która nie uwzględnia wydarzeń w takim stopniu, jaki odpowiada naszej wrażliwości historycznej, zwłaszcza tych, które stały się gorzkim udziałem Litwinów i Polaków, przez wieki zmagających się ze śmiertelnym zagrożeniem ze strony Krzyżaków. Nie zawsze bowiem deklarowany cel – chrystianizacja – szedł w parze z praktyką wojenną i dyplomatyczną, często będąc parawanem dla realizacji celów bardziej przyziemnych, typowych dla agresorów wszystkich epok.

Chronologia krucjat północnych wymyka się próbom ustalenia dokładnych ram. Był to raczej skomplikowany proces historyczny trwający około czterystu lat. Jego genezy doszukiwać się należy już u schyłku Cesarstwa Rzymskiego, kiedy chrześcijaństwo stało się nie tylko doktryną religijną, ale i polityczną, a urzędowymi obrońcami wiary stawali się nie tylko władcy kościelni, ale i świeccy – cesarze, królowie, książęta. Zanim doszło do krucjat, poprzedziły je wydarzenia związane z rozkwitem i podziałem Cesarstwa Karola Wielkiego i ustanawianiem biskupstw coraz dalej wysuniętych na wschód, misjami na wschód (Wojciech, Otton z Bambergu), zakładaniem klasztorów, rywalizacją na Bałtyku pomiędzy Bałtami i Słowianami, a Sasami i Duńczykami, ich sąsiadami z północy i południa.

Odpowiadając na papieskie wezwanie do świętej wojny skandynawscy władcy i niemieccy rycerze zakonni podbili i zasiedlili najpierw Finlandię, Estonię i Prusy, a później zaatakowali prawosławne księstwo Nowogrodu i pogańską Litwę. W 1147 roku doszło do krucjaty połabskiej przeciwko Słowianom połabskim (Serbołużyczanie, Obodryci), zamieszkującym tereny pomiędzy Łabą i Odrą. Później były krucjaty szwedzkie (nazwa niehistoryczna): podbój Finlandii w 1154 i 1249 roku oraz Karelii w 1293 roku. Następnie przyszła kolej na Niemców i Duńczyków, którzy w latach 1193-1290 opanowali ziemie leżące na terenie dzisiejszych państw bałtyckich (Łotwa, Estonia), należące do ludów Bałtyjskich o oryginalnych nazwach: Liwów, Łatgalów, Zelów, Estończyków, Zemgalów i Kuronów. Bardzo długo opierali się ekspansji Prusowie (tereny dzisiejszej Polski, przedwojenne Prusy Wschodnie), najpierw próbował ich podbić Konrad I Mazowiecki, polski książę Mazowsza w czasie krucjat w latach 1219 i 1222. Kiedy jednak jego wysiłki nie przynosiły rezultatów w 1226 wezwał Krzyżaków. Były też krucjaty, które nie powiodły się, do takich zalicza się podejmowane przez Niemców w latach 1236-1348 próby ujarzmienia Litwy i Żmudzi. Dopiero przyjęcie w 1386 roku przez władców litewskich katolicyzmu, w wyniku małżeństwa wielkiego księcia Jagiełły z królem Polski Jadwigą Andegaweńską, odebrało oficjalny pretekst do podbojów coraz bardziej zaborczym rycerzom zakonnym. Jednak jeszcze w 1505 roku papież wydał ostatnią bullę wzywającą do wypraw krzyżowych przeciwko Rusi.

Autor książki, Eric Christiansen, Duńczyk wykształcony w Anglii, stanął więc przed niezwykle trudnym zadaniem – ujęciem w ogólne ramy skomplikowanego i rozproszonego fenomenu pon nazwą „krucjaty północne”. „Opowiadając tę historię – pisze we wprowadzeniu – musiałem żonglować co najmniej trzema piłeczkami: opisami wypraw, przeglądem rozwoju ideologicznego i zarysem historii politycznej. Krucjaty na przykład można zrozumieć tylko w świetle ruchu cysterskiego, wzrostu znaczenia Stolicy Apostolskiej, zakonnych inicjatyw misyjnych, koncyliaryzmu, naporu hord mongolskich oraz rozkwitu księstw litewskiego i moskiewskiego w XV wieku”. Praca jednak opłaciła się, z trzech powodów:

(1) krucjaty północne były częścią szerszego zjawiska ekspansji Zachodu, chociaż mniej widowiskowe, trwały dwa wieki dłużej, niż znane ale przegrane krucjaty do Ziemi Świętej; były też bardziej od nich skuteczne, a ich skutki przetrwały znacznie dłużej. „Jeżeli o którychkolwiek krucjatach można powiedzieć, że okazały się skuteczne, to właśnie o północnych i rekonkwiście”;

(2) były ogniwem łączącym region bałtycki z zachodnią Europą, chociaż autor nie używa określenia „misja cywilizacyjna”, to jednak z dalszego wywodu to właśnie wynika: „Fundamentalne instytucje średniowiecza – kościoły, zamki, miasta, prawo feudalne i kościelne, cechy rzemieślnicze i gildie kupieckie, parlamentaryzm – zostały zaszczepione w świecie dzikim, zimnym i nieprzyjaznym, zmuszonym jednak do adaptacji i rozwoju, bo alternatywą mogła być tylko zagłada”;

(3) historia krucjat – co może zaskakiwać polskiego czytelnika – związana jest z Anglią w większym stopniu niż z innymi krajami Europy. Królowie Anglii zawsze angażowali się w sprawy bałtyckie, płacili Krzyżakom za podbój Prus, udzielali przywilejów, sami też uczestniczyli w krucjatach północnych (Henryk IV), angielski biskup przewodził Szwedom w aneksji środkowej Finlandii, a kupcy tekstylni z Anglii byli stale obecni na rynku bałtyckim. „Spory i traktaty między władcami angielskimi a Hanzą, Krzyżakami i królami skandynawskimi przewijały się przez cały XV wiek”.

W książce, poza kilkoma wzmiankami, nie spotkamy bezpośrednich odniesień do sytuacji na Pomorzu środkowym, wchodzącym wówczas w skład władztwa biskupów pomorskich (kamieńskich), będących lennikami książąt pomorskich. Możemy jedynie domyślać się, poszukując dalej tropów historycznych, że władztwo odgrywało większą rolę w krucjatach bałtyckich niż dotąd uważano. Wielce prawdopodobne jest, że jako państwo biskupie, posiadające port morski w Kołobrzegu (zapewne też w Koszalinie) było zarówno bazą wypadową jak i ważnym zapleczem dla krucjat bałtyckich. Ustanowienie biskupa Hermana von Gleichen (lokował m.in. Koszalin), spokrewnionego m.in. z władcami Danii i Brandenburgii, a także podporządkowanie biskupstwa kamieńskiego bezpośrednio Stolicy Apostolskiej, stanowią ważne argumenty przemawiające za tą tezą.

Erudycja i ogromna baza źródłowa w połączeniu ze swobodną i przystępną narracją, tworzą jedną z tych niezwykłych książek, które zadziwiają umiejętnością popularyzowania złożonej wiedzy historycznej. Nazwanie ich popularnonaukowymi, nie oddaje wszystkiego, to raczej nowy gatunek literacki, ekscytującej narracji naukowo-przygodowo-historycznej, w Polsce zapoczątkowany przez Normana Davisa. Umiejętność ujmowania w proste zdania nie tylko ogromu rzetelnie ustalonych faktów, ale i całych epok historycznych, oraz klimatu, emocji, a nawet zapachu opisywanych czasów – jest imponująca.

Tej książki nie może oczywiście zabraknąć w bibliotece miłośnika historii Pomorza i Koszalina.

Tadeusz Rogowski

Eric Christiansen, „Krucjaty północne” (The Northern Crusades). Przekład: Janusz Szczepański. Dom Wydawniczy REBIS, 2009. ISBN: 978-83-7510-358-8.

Eric Christiansen, urodzony w Danii i wykształcony w Wielkiej Brytanii, jest profesorem New College w Oksfordzie i zajmuje się przede wszystkim historią północnej Europy w wiekach średnich. Wykładał w Londynie, Kopenhadze i na Florydzie, przełożył na angielski kroniki Saksona Gramatyka i Dudona z Saint Quentin.

DZIWNOWSKI FRONT – czytaj cały artykuł

Książka daje więc polskiemu czytelnikowi możliwość spojrzenia na walki w rejonie Dziwnowa w 1945 roku, z drugiej, niemieckiej strony. Autor – jak sam pisze – koncentruje się na „zrekonstruowaniu przebiegu wydarzeń wojennych oraz ich uporządkowaniu na tym ograniczonym obszarze” (ujścia Odry). Jak przyznaje, konsultował niektóre zagadnienia z niemieckimi historykami, których prace o bitwie o Pomorze w 1945 roku, zaliczane są do podstawowych – Erichem Murawskim (Die Eroberung Pommerns durch die Rote Armee) i Helmutem Lindenblattem (Pommern 1945). Opracowanie będzie więc cenną pomocą dla interesujących się historią wojskowości oraz działaniami wojennymi na Pomorzu w 1945 roku. Zawiera mnóstwo danych, raczej niedostępnych w polskiej literaturze, na temat organizacji, składów i działań jednostek niemieckich. Czytelnika koszalińskiego na pewno zainteresuje szczegółowy opis działań grupy korpuśnej „von Tettau”, w której składzie walczyła dywizja „Pommernland” (nazywana przez autora „Pommern”), nosząca wcześniej nazwę „Köslin” (Koszalin), powołana w styczniu 1945 w Rejencji Koszalińskiej (Regierungsbezirk Köslin), podporządkowana wówczas zwierzchnikowi Komendy Uzupełnień w Koszalinie (Wehrersatz Köslin) – generałowi Aleksandrowi von Zülow.

Warto też pamiętać, że w walkach o przesmyk Dziwnowski uczestniczyło wojsko polskie (2 Dywizja z 1. Armii Wojska Polskiego). Żołnierze tej dywizji dokonali 15 marca w Dziwnówku zaślubin z morzem, a więc trzy dni przed najbardziej znanymi zaślubinami w Kołobrzegu. Autorzy znaleźli zresztą w swojej pracy miejsce na przedstawienie polskiego punktu widzenia (podrozdział „Atak na powiat kamieński według polskich opisów”).

Dla naszych Czytelników wybraliśmy dwa fragmenty – pierwszy, autorstwa Mariana Klasika, pochodzi ze wstępu do książki i wprowadza w ogólną sytuację na tym odcinku; drugi, autorstwa Günthera Hardera, ukazuje ciekawe, nieznane polskiemu czytelnikowi wydarzenia z „Dziwnowskiego frontu” – omyłkowe ostrzelanie niemieckich uciekinierów przez własną artylerię okrętową, czy komunikat Ministerstwa Propagandy Rzeszy gloryfikujący fanatyzm niepełnoletnich chłopców z Hitlerjugend. (ah)

Dziękujemy panu Marianowi Klasikowi, a za jego pośrednictwem również panu Güntherowi Harderowi, za stworzenie możliwości opublikowania fragmentów książki na naszym portalu.

12 marca 1945 amerykańskie lotnictwo zbombardowało przepełnione uchodźcami Świnoujście. Był to efekt współdziałania amerykańsko-rosyjskiego. Skutki nalotu były tragiczne, trudne do oszacowania do dzisiaj – zginąć mogło od 8 do 10 tys. ludzi.

Było południe 12 marca 1945 roku. Przez Świnoujście przeciągały tłumy uchodźców, wśród nich wielu mieszkańców Koszalina. Trwała przeprawa przez rzekę Świnę, przedzielającą miasto na dwie części – główną zachodnią na wyspie Uznam i wschodnią na wyspie Wolin.  Most pontonowy i przeprawa promowa przepełnione były masami uciekinierów i wozów konnych. Na promie kolejowym stał pociąg ewakuacyjny, drugi był gotów do odjazdu z dworca portowego. Na redzie kilka statków transportowych oczekiwało na wyładunek pasażerów. W szkołach, kościołach, salach gimnastycznych, budynkach publicznych, parku zdrojowym znalazło tymczasowe schronienie tysiące uchodźców. Mimo trudnych warunków, ewakuacja przebiegała sprawnie. Uciekinierzy docierali tu z poczuciem, że ocalili życie, a ich dalsza podróż będzie już bezpieczna. I wtedy rozpętało się piekło.

Świnoujście nabrało strategicznego znaczenia w pierwszych miesiącach 1945 roku, kiedy rosyjska ofensywa dotarła do Prus Wschodnich i Pomorza. Była tu baza marynarki wojennej, w tym okrętów podwodnych, ośrodek zaopatrzenia floty, stocznia, port przeładunkowy. Miasto posiadało silny garnizon forteczny, ośrodki szkolenia kadr wojskowych, składy paliwa i amunicji. Stąd wysyłano zaopatrzenie do odciętych już wojsk niemieckich w Kurlandii, Prusach Wschodnich i na Pomorzu, m.in. do Kołobrzegu, podtrzymując ich opór na tyłach nacierającej Armii Czerwonej. W jednym z kanałów stał przyczajony stalowy olbrzym, okręt pancerny „Lützow”, wspierając ogniem swych potężnych dział niemieckie wojska lądowe. Z chwilą dotarcia Rosjan do Odry, Świnoujście stało się najważniejszym węzłem komunikacyjnym, umożliwiającym ewakuację ludności cywilnej z Prus Wschodnich, Gdańska i Pomorza. Tutaj spotykały się ewakuacyjne drogi lądowe i morskie.

Zaciekle bronione Świnoujście, ze swoim strategicznym, wyspiarskim położeniem, było dla Rosjan zbyt trudnym celem do zdobycia. W tym czasie posiadali już niemal całkowitą przewagę w powietrzu, ale ich specjalnością było lotnictwo szturmowe, wspierające wojska walczące na ziemi. Nie dysponowali lotnictwem strategicznym, zdolnym do nalotów dywanowych. Nie chciano też marnować bezcennego czasu – trwały już przygotowania do operacji berlińskiej. Żukowa dzieliło od Świnoujścia już tylko 25 km, ale jasnym stało się, że będzie to niezwykle trudny cel do zdobycia. O sile obronnej rejonu Świnoujścia świadczy to, że miasto upadło dopiero 5 maja, przy czym Rosjanie nie wkroczyli do niego od strony wschodniej – Dziwnowa, lecz zachodniej – Wolgastu. O pomoc postanowiono zwrócić się do… Amerykanów, którzy z kolei liczyli na pomoc Rosjan w ostatecznej rozprawie z Japonią. Nalot na Świnoujście był przykładem bezpośredniej współpracy rosyjsko-amerykańskiej. Podobno rosyjskie lotnictwo wykonało serię zdjęć Świnoujścia, przesłanych niezwłocznie Amerykanom. Pilotów amerykańskich, na wypadek zestrzelenia, wyposażono w identyfikatory z napisami w języku rosyjskim, rozpoczynającymi się od słów: „Ja Amerikaniec…” (Jestem Amerykaninem. Proszę przekazać moje dane amerykańskiej Misji Wojskowej w Moskwie).

Podczas nalotu 670 amerykańskich bombowców strategicznych Liberator, osłanianych przez 412 myśliwców eskortujących Mustang i Thunderbolt, zrzuciło na Świnoujście – z dużej wysokości, przez chmury – 3500 wielkich 500-kilogramowych bomb, łącznie 1609 ton śmiercionośnego ładunku. Ciężkie czterosilnikowe bombowce 8 Powietrznej Floty Stanów Zjednoczonych w ciągu godziny obróciły w perzynę dzielnicę portową, stare miasto i część dzielnicy nadmorskiej. Z powodu trwającej ewakuacji, nalot trafił w ogromne, trudne dziś do oszacowania skupisko ludności. W mieście, liczącym w 1945 roku ok. 22 tys. mieszkańców, mogło być nawet 70 tys. uchodźców. Skutki były przerażające. Zginęło, według różnych obliczeń, do 8 do 10 tysięcy ludzi. Dokładnej liczby nie sposób ustalić, większość ofiar stanowili nieznani uchodźcy. Wiele ciał było rozszarpanych przez bomby, nie można było ich zidentyfikować. Z kilkunastu statków transportowych załadowanych uciekinierami, zatonęło siedem, w tym „Andros”, który pociągnął w morską głębię 570 ludzi. Na dno poszedł także prom, przewożący uciekinierów przez Świnę.

Ofiary bombardowań pochowano w zbiorowych anonimowych mogiłach na zboczu góry Golm, obecnie po stronie niemieckiej. Dziś, podczas obchodów kolejnych rocznic, odbywają się tutaj nabożeństwa ekumeniczne. Stojący przy wejściu pięciometrowy krzyż wzywa do pojednania ponad grobami i granicami. „Oby już nigdy żadna matka nie opłakiwała swego syna” – głosi napis na pobliskim monumencie.

Tadeusz ROGOWSKI

Zdjęcie: (1) Amerykańskie zdjęcie lotnicze Świnoujścia służące rozpoznaniu celów. (2) Amerykańska gazeta wojenna opisująca nalot na Świnoujście z 12 marca 1945 roku. „Ponad trzy i pół tysiąca 500-kilogramowych bomb zrzuciło 650 latających fortec typu Liberator na Świnoujście, niemiecką bazę morską położoną 35 mil na północ od Szczecina i oddaloną 16 mil od sił Żukowa, wykonując wczoraj rajd powietrzny dla wsparcia Armii Czerwonej.” Na załączonym zdjęciu: Major John Buie, z 8 USA Air Force, po nalocie na Świnoujście na ramionach kolegów, którzy pomagają mu wysiąść z bombowca po wylądowaniu w bazie lotniczej. (Źródło: Helmut Lindenblatt, Pommern 1945. Eines der letzten Kapitel in der Geschichte vom Untergang des Dritten Reiches – Flechsig)

PIRACTWO SŁOWIAŃSKIE NA BAŁTYKU DO 1184 ROKU – czytaj cały artykuł

Dziękujemy panu Mariuszowi Żuławnikowi, autorowi opracowania, za wyrażenie zgody na przedruk artykułu na portalu www.koszalin7.pl

32 DYWIZJA Z KOSZALINA ATAKUJE POLSKĘ – cały artykuł

Dzięki uprzejmości pana Leszka Żebrowskiego, badacza historii i publicysty, możemy opublikować artykuł opisujący na przykładzie jednej książki zjawisko, które sam autor określa jako „militaryzację niemieckiej pamięci historycznej”. Polega ono na przedstawianiu niemieckiej machiny wojennej, Wehrmachtu i innych formacji, współodpowiedzialnych za rozpętanie II wojny światowej i hekatombę 70 mln ofiar, wyłącznie od strony czysto wojskowej, z pominięciem całego kontekstu politycznego, prawnego, a przede wszystkim moralnego.

Nie przypadkiem poprosiliśmy autora o zgodę na przedruk artykułu na portalu koszalińskim. Publikacje na temat wojskowych dziejów Koszalina, czy też dziejów miasta uwzględniających historię wojskową, wywołują coraz większe zaniepokojenie. Czy polski i koszaliński podatnik powinien dofinansowywać książki uprawiające „militaryzację niemieckiej pamięci historycznej”. Czy w ten sposób nie wspiera polityki państwa niemieckiego z jego aż nazbyt wyraźną tendencją do zrzucania z siebie odpowiedzialności za wybuch II wojny światowej? Czy historyk militarnych dziejów Koszalina miał prawo pominąć przy opisie dowódców koszalińskiej 32 dywizji piechoty Wehrmachtu informację – że jeden z nich gen. Franz Böhme został oskarżony o zbrodnie wojenne i popełnił samobójstwo w celi więziennej w Norymberdze (bilans jego dwumiesięcznego pobytu w Serbii to od 20.000 do 30.000 rozstrzelanych cywilów). Drugi z nich, gen. Nikolaus von Falkenhorst, skazany został po wojnie na karę śmierci zamienioną później na 20 lat więzienia (odpowiadał za wprowadzanie w życie na terenie Norwegii Kommandobefehl – tajnego rozkazu nakazującego fizyczną likwidację schwytanych brytyjskich komandosów). Czy koszalińscy radni (poza Stefanem Romeckim, który głosował przeciw) reprezentujący wszystkie partie polityczne brali pod uwagę naszą wrażliwość historyczną, kiedy dokładnie w 70 rocznicę szturmu na Warszawę w 1939 roku, w którym uczestniczyła niemiecka 32 dywizja piechoty Wehrmachtu z Koszalina, podejmowali decyzję o postawieniu pomnika poświęconego niemieckim mieszkańcom miasta?

Wszyscy dopiero uczymy się podejścia do dziejów Koszalina, wciąż poszukując swojej pomorskiej tożsamości i punktu oparcia dla naszej koszalińskiej historii. Zainteresowanie niemiecką przeszłością miasta jest zrozumiałe. Nie może to jednak oznaczać zupełnie bezkrytycznego, pozbawionego ocen moralnych, przyjmowania prusko-niemieckiej historii. Politycy, historycy i publicyści nie mogą ulegać tej samej fascynacji, której ulegają amatorzy poszukujący niemieckiego żelastwa na Górze Chełmskiej. Na nich spoczywa szczególna odpowiedzialność. Być może artykuł Leszka Żebrowskiego pozwoli nam to lepiej zrozumieć i wspólnie wypracować sposób przedstawiania dziejów Koszalina, zwłaszcza dziejów wojskowych. Nie możemy być tylko odkrywcami niemieckiej historii, bo o to lepiej zadbają sami Niemcy, lecz powinniśmy być twórcami polskiej kultury, bo Niemcy nas w tym nie wyręczą. (ah)

JAK TO NA WOJENCE ŁADNIE, CZYLI DZIELNI CHŁOPCY… WEHRMACHTOWCY – cały artykuł

Artykuł Leszka Żebrowskiego pierwotnie ukazał się w „Naszym Dzienniku” z 12 stycznia 2010.

Leszek ŻEBROWSKI jest badaczem historii i publicystą, autorem między innymi książki „Paszkwil 'wyborczej’. Michnik i Cichy o Powstaniu Warszawskim”, Warszawa 1995.

Serdecznie dziękujemy Leszkowi Żebrowskiemu za wyrażenie zgody na przedruk artykułu na naszym portalu.

Mija 75 lat od krwawych wydarzeń, które w konsekwencji doprowadziły do wyparcie wojsk niemieckich z Pomorza i ustanowienie polskiej administracji. Stara słowiańska kraina, tak jak za czasów piastowskich,  znów stała się częścią Polski.

W lutym i marcu 1945 roku Pomorze stało się widownią zaciekłej „bitwy narodów”, w której walczyli po jednej stronie: Niemcy, Francuzi, Holendrzy, Belgowie (Walonowie i Flamandowie), Duńczycy, Norwegowie, Łotysze, a po drugiej: Rosjanie, Polacy, Białorusini, Ukraińcy i inne nacje. Od Szczecina po Gdańsk, od ujścia Wisły po ujście Odry, rozgorzała gwałtowna i krwawa bitwa o  Pomorze. Uczestniczyły w niej dwie armie polskie – 1. Armia Wojska Polskiego walcząca na umocnionych przez Niemców odcinkach tej bitwy (Wał Pomorski, Kołobrzeg) oraz 2. Armia Wojska Polskiego osłaniająca tyły nacierających wojsk radzieckich i polskich przed atakiem od strony Poznania. Polacy toczyli największą po Kampanii wrześniowej 1939 roku bitwę tej wojny – tysiące z nich złożyło ofiarę najwyższą.

Żukow zagalopował się!

12 stycznia 1945 roku ruszyła znad Wisły potężna ofensywa Armii Czerwonej. Najważniejsze zadanie, natarcie na kierunku berlińskim (przez Poznań, Kostrzyń), przypadło l. Frontowi Białoruskiemu Żukowa. Radziecki walec przetoczył się błyskawicznie przez Polskę centralną, niszcząc wszystko co znalazło się na jego drodze. Na prawym skrzydle Żukowa nacierał 2. Front Białoruski dowodzony przez Rokossowskiego, ale posuwał się znacznie wolniej napotykając na wzmagający się opór wojsk niemieckich. 31 stycznia Żukow wyszedł nad Odrę i przeniósł działania na lewy brzeg rzeki, w okolicach Kostrzynia. Do Berlina dzieliło go już tylko 60 kilometrów.

Żukow, jak stwierdzono później, wyraźnie „zagalopował się”. Stalin obawiał się, że w ugrupowaniu nacierających frontów może powstać niebezpieczna luka. Sam zresztą podjął już wyścig o zagarnięcie jak największej części Niemiec z nacierającymi na zachodzie aliantami. Ceną tego wyścigu była żołnierska krew. Tymczasem na północ od trasy marszu Żukowa, na Pomorzu, Niemcy koncentrowali jednostki pośpiesznie tworzonej Grupy Armii „Wisła”, dowodzonej przez samego Reichsführera SS Heinricha Himmlera. Powstawała realna groźba uderzenia na skrzydła i tyły wojsk Żukowa.

Krótki, jak się wydawało, skok do Berlina należało odłożyć na później. Decyzja była bolesna dla Rosjan, ale nieuchronna – pozostawienie zgrupowania niemieckiego na Pomorzu mogło zakończyć się katastrofą, gdyby postanowili zaatakować rozciągnięte skrzydło Rosjan. Obawy nie były bezpodstawne. Już po wojnie feldmarszałek Keitel zeznał: „Na przełomie lutego-marca zamierzano wykonać przeciwuderzenie na wojska nacierające na Berlin, wykorzystując w tym celu pomorski obszar wyjściowy”. Rosjanie jednak zorientowali się w porę o strategicznym zagrożeniu z rejonu Pomorza i – aczkolwiek niechętnie – przegrupowali swoje wojska, zwracając je frontem na północ.

Nawis pomorski

Historycy do dzisiaj spierają się o to, czy zagrożenie skrzydeł wojsk radzieckich atakiem z rejonu Pomorza było realne. Na mapie działań wojennych widać jednak wyraźnie, że tak zwany „nawis pomorski” niczym chmura burzowa zawisł nad długim klinem rosyjskim wbijającym się w Odrę, z grotem pancernym w okolicy Kostrzynia. W tyle pozostały rozciągnięte na przestrzeni kilkuset kilometrów linie komunikacyjne. Jedna z historycznych hipotez głosi, że natarcie z rejonu Pomorza miało być skoordynowane z innym natarciem niemieckim z rejonu jeziora Balaton, co – w przypadku powodzenia – oznaczałoby wzięcie w kleszcze całego ugrupowania wojsk radzieckich w Europie środkowej. Ten dość desperacki plan miał swoje uzasadnienie – Niemcy, osłabieni na wszystkich odcinkach frontu wschodniego, szukali sposobu, by w jednej rozstrzygającej bitwie odzyskać inicjatywę strategiczną.

Nie ulega wątpliwości, że Pomorze w lutym 1945 roku nabrało znaczenia strategicznego i postawiło radzieckie dowództwo przed trudnym dylematem: nacierać na Berlin i narazić się na cios z tyłu, czy najpierw oczyścić Pomorze, a dopiero potem przystąpić do marszu na Berlin. Wybrano drugie rozwiązanie, bardziej czasochłonne, ale mniej ryzykowne. Pomogli sami Niemcy, którzy 15 lutego rozpoczęli operację „Sonnenwende” (z niem. Przesilenie dnia z nocą) uderzając 15 lutego na Stargard i Choszczno, dokonując w ciągu trzech dni głębokiego na 20 km włamania w linie radzieckie. Innym argumentem branym pod uwagę przy podejmowaniu decyzji były doświadczenia wojny polsko-bolszewickiej z 1920. Na ten przypadek powołuje się Żukow w swoich wspomnieniach: „Doświadczenia wojenne wskazują, że trzeba ryzykować, lecz nie można iść na awanturnictwo. Po tym względem bardzo pouczający jest przykład natarcia Armii Czerwonej w 1920 roku na Warszawę, kiedy to nie zabezpieczone i nierozważne posuwanie się jej oddziałów do przodu zakończyło się nie sukcesem, lecz ciężką klęską naszych wojsk”.

Patrząc na to z historycznej perspektywy, nie sposób nie zadać pytania – czy Żukow podjął słuszną decyzję? Odpowiedź można znaleźć w jego wspomnieniach: „Jak wiadomo, działania bojowe zmierzające do likwidacji zgrupowania pomorskiego zakończyły się dopiero pod koniec marca. Był to więc twardy orzech do zgryzienia!”. Siły niemieckie na Pomorzu stanowiły realne zagrożenie dla strategicznego rozwinięcia Armii Czerwonej, szykującej się do decydującego uderzenia na Berlin.

Polacy na Wale Pomorskim

Na prawym skrzydle frontu Żukowa 1. Armia Wojska Polskiego toczyła ciężkie walki na linii rozbudowanych fortyfikacji Wału Pomorskiego w rejonie Wałcza i Szczecinka. Niemcy rozpoczęli tutaj budowę umocnień już w 1934 roku. Wał obronny przebiegał przez Strączno, Wałcz, wdłuż jezior Łubianka, Smolno, Zdbiczno i Dobre i dalej do Nadarzyc. W sumie, 270 kilometrów umocnień rozmieszczonych wśród gęstych lasów, rzek, bagnisk i jezior. Zespoły schronów żelazobetonowych, mniejsze schrony betonowe i drewniano-ziemne w wąskich przesmykach między jeziorami, wszystko połączone systemem polowych fortyfikacji, starannie zamaskowane i wyposażone w artylerię i broń maszynową, z zaminowanymi przedpolami, zasiekami i przeszkodami przeciwczołgowymi. Taką pozycję musieli przełamać polscy żołnierze.

Mordercze walki o Wał Pomorski toczono w pierwszej połowie lutego 1945 roku, do historii przeszły boje o wsie pomorskie: Szwecję, Zdbice, Iłowiec, Karsibór, Dębołękę, Lubno. Kroniki zapisały wiele przykładów bohaterstwa i żołnierskiego męstwa. W Podgajach SS-mani spalili żywcem w stodole 32 polskich żołnierzy. Bitwa trwała 13 dni, do dziś nie policzono wszystkich strat, według różnych danych wyniosły one od 6 do 11 tys. żołnierzy (polegli, ranni i zaginieni). A przecież był to dopiero początek zmagań o Pomorze. Według historyków, bitwa o Wał Pomorski, była największą bitwą regularnych oddziałów polskich od zakończenia Wojny Obronnej 1939 roku.

Rozciąć na pół!

Niemcy byli zdecydowani utrzymać Pomorze za wszelką cenę. Tędy przebiegały drogi i linie kolejowe, którymi odbywała się ewakuacja z Prus Wschodnich i Pomorza Gdańskiego do Rzeszy. Rosjanie, rozważająć możliwość opanowania Pomorza, wybrali rozwiązanie śmiałe i oryginalne. Dyrektywy dowództwa radzieckiego nakazywały: „uderzeniami wojsk 2. Frontu Białoruskiego (Rokossowski) w ogólnym, kierunku na Koszalin oraz l. Frontu Białoruskiego (Żukow) w kierunku na Kołobrzeg i Goleniów – rozciąć w pierwszej fazie działań Grupę Armii Wisła, a następnie zniszczyć ją, oczyścić Pomorze i wyjść na wybrzeże Morza Bałtyckiego”.

Chodziło więc o rozcięcie ugrupowania niemieckiego na pół poprzez wyjście nad brzeg Bałtyku w rejonie Koszalina i Kołobrzegu, a następnie rozbicie powstałych w ten sposób, dwóch izolowanych ugrupowań nieprzyjaciela. Linią dzielącą dwa fronty miała być rzeka Parsęta. Rokossowski, po opanowaniu rejonu Koszalina, miał wykonać zwrot na wschód i nacierać w kierunku Gdyni. Plan udało się zrealizować, ale nie bez przeszkód i wysokich strat.

Czy Żukow coś kombinuje?

W pierwszym rzucie nacierał 3. Korpus Pancerny Gwardii generała Panfiłowa wzdłuż drogi Człuchów – Biały Bór – Bobolice – Koszalin. Na całej trasie, przebiegającej w znacznej części przez duże kompleksy leśne, Niemcy tworzyli zapory utrudniające posuwanie się jednostek pancernych. Wiosenne roztopy, setki zwalonych na drogach drzew, zaminowane mosty i przepusty drogowe, umocnione punkty oporu – to wszystko trzeba było pokonać, żeby dojść do brzegu Bałtyku. Walki były krwawe. „Wprowadzono już wszystkie siły – pisze Rokossowski. – Po raz pierwszy w okresie wojny, jako dowódca Frontu, pozostałem bez odwodów i, mówiąc szczerze, moje samopoczucie było nie najlepsze”.

Dały o sobie znać zadawnione kontrowersje między Rokossowskim a Żukowem, który zwlekał z podjęciem ofensywy. „Czy Żukow coś kombinuje?” – pytał Stalin Rokossowskiego. „Odpowiedziałem, że nie sądzę, jednakże jego wojska nie nacierają i wskutek tego powstaje niebezpieczeństwo na naszym lewym skrzydle”. 4 marca Rosjanie osiągnęli brzeg Bałtyku w okolicach Łaz. „Do naszej kwatery goniec dostarczył trzy butelki napełnione przezroczystą cieczą. Był to podarek czołgistów Panfiłowa. W butelkach była woda. Nie wytrzymaliśmy i spróbowaliśmy jej – relacjonuje Rokossowski – miała smak gorzkosłony, pachniała wodorostami. Woda z Morza Bałtyckiego!”.

Polacy zdobywają twierdzę Kołobrzeg

Kołobrzeg ogłoszono twierdzą już w listopadzie 1944 r. Ludność zapędzono do kopania rowów przeciwczołgowych i prac fortyfikacyjnych. Do Volkssturmu wcielono wszystkich mężczyzn w wieku od 16 do 60 lat. W dniu rozpoczęcia bitwy o miasto, załoga twierdzy liczyła około 10 tysięcy obrońców. Dowodził ceniony przez Hitlera weteran Afrika-Korps płk Fritz Fullriede. Na początku radziecki korpus pancerny próbował zdobyć miasto z marszu, został jednak krwawo odparty. 7 marca pozycje wokół Kołobrzegu zaczęli zajmować Polacy. Rozgorzały zacięte walki. Walczono na ulicach, cmentarzach, w piwnicach domów, kościołach. W wielu miejscach dochodziło do walki wręcz. Do historii przeszły boje o rzeźnię miejską, „czerwone” i „białe” koszary, czy parowozownię. W walce o dworzec kolejowy poległa ppor. Emilia Gierczak. Zaciekłe walki uliczne trwały od 4 do 18 marca. Po stronie polskiej straty wyniosły ponad 1100 zabitych i 2500 rannych.

18 marca odbyła się w Kołobrzegu uroczystość zaślubin z morzem. O godzinie 16.00 na tarasie i stoku fortu Ujście, obok gruzów latarni morskiej, stanęły w szeregu delegacje dwóch walczących na froncie wschodnim armii polskich. Po zakończeniu Mszy świętej, przy dźwiękach hymnu narodowego wciągnięto na maszt polską flagę. Kapral Franciszek Niewidziajło wypowiedział słowa: „Przyszliśmy, do Ciebie Morze, po ciężkim i krwawym trudzie. Widzimy, że nie poszedł na darmo nasz trud. Przysięgamy, że Cię nigdy nie opuścimy. Rzucając pierścień w Twe falę, biorę z Tobą ślub, ponieważ tyś było i będziesz zawsze nasze”. Następnie kapral w asyście dwóch żołnierzy wszedł na kamienny mur i przy akompaniamencie honorowych salw rzucił do morza zaślubinowy pierścień.

* * *

Opanowanie przez Wojsko Polskie i Armię Czerwoną rejonu Kołobrzegu i Koszalina spowodowało przerwanie niemieckiej komunikacji z Gdańskiem i Prusami Wschodnimi. Część wojsk rzucono na kierunek zachodni, szczeciński, część – wśród nich polską brygadę czołgów im. Obrońców Westerplatte – ruszyła na wschód, do bitwy o Gdańsk i Gdynię.

Tadeusz ROGOWSKI

Zdjęcie: Arnswalde (Choszczno) po zakończeniu walk.

Największy podmorski cmentarz na świecie znajduje się u polskich brzegów Bałtyku. Na wysokości Łeby, dwadzieścia mil od brzegu, czterdzieści metrów pod wodą, spoczywa wrak niemieckiego statku Wilhelm Gustloff.

30 stycznia 1945 roku. Jest ciemno, 15 stopni poniżej zera, szaleje zamieć śnieżna. O godzinie 21.00 kapitan Marinesko, dowódca radzieckiej łodzi podwodnej S-13, wydaje rozkaz zajęcia pozycji bojowej. Już od dwóch godzin podąża tropem liniowca, którego ogromną sylwetę – w chwili gdy opuszczał Zatokę Gdańską – dostrzegł w poświacie księżyca obserwator. Dokładnie o 21.10 kapitan daje rozkaz odpalenia salwy trzech torped. Śmiercionośne cygara z napisami „Za Leningrad”, „Za ojczyznę”, „Za naród sowiecki” z wielką szybkością mkną do celu.

Siła przez radość

5 maja 1937 roku w stoczni Blohm & Voss z Hamburga, w obecności Adolfa Hitlera, uroczyście zwodowano „Wilhelma Gustloffa”. Statek zasilił flotę organizacji „Kraft durch Freude” (Siła przez radość), stworzonej dla zapewnienia wypoczynku robotnikom. KdF była częścią Niemieckiego Frontu Pracy (Deutsche Arbeitsfront), organizacji powstałej w miejsce rozwiązanych przez nazistów związków zawodowych. Był pływającym pomnikiem Wilhelma Gustloffa (1895-1936), wysokiego funkcjonariusza partii hitlerowskiej, zastrzelonego w Szwajcarii w 1936 roku przez studenta medycyny Davida Frankfurtera. Według pierwotnych założeń miał być nazwany „Adolf Hitler”, lecz sprzeciwił się temu sam wódz III Rzeszy. „Wilhelm Gustloff” był nowoczesnym statkiem pasażerskim o wyporności 25 500 ton, długości 208,5 m i szerokości 23,5 m (dla porównania nasz „Stefan Batory” miał 15 000 ton wyporności, długość 153 m i szerokość 21 m). Płynął z prędkością 15,5 węzła (około 25 km/godz.). Część hotelowa „Gustloffa” składała się z 460 kabin, w tym luksusowych apartamentów. W niektórych kabinach były łazienki i radioodbiorniki. W rejs wycieczkowy mogło wypłynąć 1500 pasażerów i 420 osób załogi. Na statku były sale taneczne i koncertowe, a nawet sala teatralna na 210 miejsc. Na jednym z dolnych pokładów znajdował się duży basen.

Niemiecki „Titanic”?

„Gustloff” do 1939 roku był flagowym okrętem KdF, a w czasie wojny służył jako okręt szpitalny oraz okręt pomocniczy dla załóg niemieckich okrętów podwodnych. W chwili storpedowania mógł uchodzić w świetle prawa międzynarodowego za jednostkę wojenną. Legenda głosi, że w ładowni „Gustloffa” miała znajdować się słynna Bursztynowa Komnata. W rzeczywistości „Gustloff” przewoził ładunek dla hitlerowskich Niemiec znacznie cenniejszy – szkolną jednostkę podwodniacką, około 70 pełnych załóg U-bootów. Statek był straszliwie przeładowany. Według różnych obliczeń tłoczyło się na nim od siedmiu do dziesięciu tysięcy ludzi. Byli wśród nich przede wszystkim cywilni uchodźcy z Pomorza i Prus Wschodnich oraz ranni żołnierze wracający z frontu, ale także SS-mani, wysocy nazistowscy dygnitarze, dziewczęta ze służby pomocniczej Kriegsmarine oraz wspomniani uczniowie Oficerskiej Szkoły Okrętów Podwodnych. Wszyscy owładnięci jedną myślą – uciec przed nadchodzącą Armią Czerwoną. Po wojnie „Gustloff” określany był niekiedy jako „niemiecki Titanic”. Jednak ogromem tragedii znacznie przewyższał tamtego – na „Titanicu” zginęło 1495 osób, na „Gustloffie” życie straciło około 7000 istnień ludzkich.

Zagłada kolosa

Miarowy rytm silników „Gustloffa” działał usypiająco na pasażerów. Pomimo zakazu, część uciekinierów ubrała się w nocny strój i położyła spać. Obecność dwóch mniejszych okrętów wojennych w eskorcie dawała złudne poczucie bezpieczeństwa. Statek, po minięciu przylądka Rozewie, ruszył prostym kursem na zachód. Zaciemniony konwój, walcząc z wysokimi falami, powoli posuwał się naprzód. Niemcy nie wiedzieli, że przez cały czas są obserwowani. Radziecki okręt podwodny spokojnie przeszedł za rufami konwoju, wyprzedził go i zaatakował z nawodnej pozycji. Na „Gustloffie” właśnie następowała zmiana wachty, gdy nagły wybuch wstrząsnął kolosem. Mrok nocy rozświetlił żółto-pomarańczowy błysk, a grzmot wybuchów zagłuszył ryk rozszalałego żywiołu. Trzy potężne ciosy w lewą burtę, przesądziły o losie kolosa. Pierwsza torpeda ugodziła w dziób, głęboko pod linią wody, tam, gdzie znajdowały się pomieszczenia załogi. Tutaj zginęli wszyscy. Druga eksplodowała pod basenem pływackim na dolnym pokładzie. Roztrzaskane kafelki ze ścian pływalni zabiły niemal wszystkich śpiących w tym miejscu uciekinierów. Trzecia torpeda wybuchła w maszynowni. Stanęły silniki. Dumny liniowiec „Gustloff” w tej chwili był już tylko pływającym wrakiem, przepełnionym tysiącami walczących o życie ludzi.

Gunter GRASS, ur. 1927 w Gdańsku, pochodzi z rodziny kaszubsko-niemieckiej, pisarz, autor powieści „Blaszany bębenek”, laureat literackiej Nagrody Nobla, rzecznik niemiecko-polskiego pojednania. W roku 2002 ukazała się jego kolejna powieść „Pełzanie rakiem” („Im Krebsgang”), opowiadająca o katastrofie „Wilhelma Gustloffa”. Książka wywołała wielkie poruszenie w Niemczech i na całym świecie. Autor oddaje sprawiedliwość niewinnym ofiarom wojny, mówiąc pełnym głosem o sprawach, o których przez długie mówiło się głosem ściszonym. Jednocześnie jednak zwraca uwagę na niepokojące tendencje w ocenach historii: Niemcy udając, że się cofają ku swej przeszłości, tak naprawdę odskakują w bok od wytyczonej po wojnie linii moralnej. Stąd tytuł: „Pełzanie rakiem”.