Koszalin, miasto papieskie, szczycące się honorowym obywatelem Janem Pawłem II, ale też prastarym sanktuarium Maryjnym, stolica biskupstwa, któremu patronuje święty Wojciech misjonarz i męczennik, siedziba wyższej uczelni katolickiej oraz katolickiej szkoły powszechnej – przywitał z nowymi nadziejami wybór papieża Leona XIV. Uniwersalny wymiar Kościoła sprawia, że również tutaj – w Koszalinie i na Pomorzu – odnajdziemy punkty wspólne z papieżem urodzonym w USA, należącym do zakonu św. Augustyna, pracującym wcześniej jako misjonarz w Peru.

Zacznijmy jednak od samego chrześcijaństwa i papiestwa. Na Pomorze chrześcijaństwo dotarło z opóźnieniem około 150 lat w stosunku do Polski. Był to jeden z powodów, że chrześcijaństwo zaprowadzali tutaj władcy Polski. Dziś zwraca się uwagę przede wszystkim na wymiar religijny chrystianizacji, polegający na przyniesieniu nowej religii. Równolegle odbywał się jednak nie mniej ważny proces włączania schrystianizowanych narodów do wysoko kulturalnie i duchowo zaawansowanego śródziemnomorskiego kręgu kulturowego, słowem – do cywilizacji łacińskiej. Była to więc misja zarówno chrystianizacyjna, jak i cywilizacyjna. Dzieło rozpoczął Bolesław Chrobry (biskupstwo w Kołobrzegu), zakończył Bolesław Krzywousty (organizacja misji św. Ottona z Bambergu na Pomorzu).

Chrystianizacji towarzyszył proces budowy struktur Kościoła – biskupstw (diecezji) i sieci parafialnych. Pierwsze biskupstwo zachodniopomorskie w Kołobrzegu, podporządkowane było archidiecezji gnieźnieńskiej. Po jego upadku powstawały kolejne wcielenia diecezji zachodniopomorskiej – w Wolinie, a następnie Kamieniu, wciąż pozostające pod bezpośrednią jurysdykcją archidiecezji gnieźnieńskiej. Biskupi nosili tytuł Pomeranorum et Leuticorum episcopus, wyrażający fakt, że zarówno księstwo zachodniopomorskie jak i diecezja obejmowały ziemie pomorskich Słowian i Lutyków. W którymś momencie biskupstwo znalazło się bezpośrednio „pod opieką Stolicy Piotrowej”. Ten fenomen tłumaczy się rywalizacją dwóch archidiecezji – polskiej w Gnieźnie i niemieckiej w Magdeburgu – o prawo zwierzchnictwa nad diecezją zachodniopomorską. Papież pogodził obie strony konfliktu, nie przyznając żadnej z nich racji i przejmując diecezję pod swoją bezpośrednią opiekę. Ten stan przetrwał niemal 400 lat, aż do czasów reformacji na Pomorzu w 1534 roku. Stąd też na Pomorzu można mówić o silniejszych, niż gdziekolwiek w Polsce związkach z papiestwem. Przypieczętowała je po kilku wiekach bulla papieża Pawła VI z 1972 roku Episcoporum Poloniae coetus, regulującą stan prawny Kościoła na Ziemiach Odzyskanych i powołującą do życia m.in. diecezję koszalińsko-kołobrzeską, podporządkowaną metropolii gnieźnieńskiej. Kołobrzeg po upływie niemal tysiąca lat powrócił do swego gniazda – Gniezna.

Powróćmy jednak do konklawe. Wśród czterech kardynałów z Polski uprawnionych do wyboru papieża znajdował się kardynał Kazimierz Nycz, wcześniej związany z Koszalinem i stąd wezwany do przewodzenia archidiecezji warszawskiej. W latach 2004-2007 był biskupem diecezji koszalińsko-kołobrzeskiej, obejmującej swoim zasięgiem Pomorze Środkowe, położonej dzisiaj na terenie czterech województw, z trzema byłymi miastami wojewódzkimi (Koszalin, Słupsk, Piła). Jest to jedyna istniejąca obecnie duża struktura terytorialna z centrum i stolicą w Koszalinie, po niefortunnej i nieprzemyślanej likwidacji województwa koszalińskiego, spowodowanej naciskami Komisji Europejskiej, z narzuconą „regionalizacją” Polski.

Papież Leon XIV jest misjonarzem, który ponad dwadzieścia lat spędził na misjach w Peru, między innymi w diecezjach Chiclayo i Callao. Nie wszyscy jednak wiedzą, że w diecezji koszalińsko-kołobrzeskiej mamy również swoich misjonarzy, także w Ameryce Południowej. Jest wśród nich ks. Jacek Dziadosz, który głosi Ewangelię Indianom mieszkającym na płaskowyżu Apltiplano w Boliwii. Kiedyś misjami zajmowały się „wyspecjalizowane” zakony. W słynnym filmie „Misja” z Robertem De Niro w roli głównej są to jezuici. Zmieniło się to w 1957 roku, kiedy ukazała się encyklika papieża Piusa XII Fidei donum, zachęcająca wszystkie diecezje na świecie do wysyłania księży na misje. Takich misjonarzy nazywa się fideidonistami lub misjonarzami „fidei donum”, od nazwy encykliki. Nie można przy tej okazji nie wspomnieć o młodej polskiej misjonarce Helenie Kmieć, która w 2017 pojechała do Boliwii, pracowała w ochronce dla dzieci i zginęła podczas napadu na tą placówkę. W 1991 roku w Peru śmierć męczeńską ponieśli dwaj polscy misjonarze franciszkanie Michał Tomaszek i Zbigniew Strzałkowski, zamordowani przez terrorystów ze „Świetlistego Szlaku”. W 2015 roku obaj zostali beatyfikowani przez papieża Franciszka.

Papież przyjął też nowe imię Leon XIV. Ta tradycja wywodzi się wprost z Ewangelii, kiedy to Szymon staje się Piotrem, „Skałą” na fundamencie Kościoła. Jest wejściem w „linię genetyczną”, sukcesję Piotrową. Wybór zawsze nawiązuje do imienia któregoś z poprzedników w papiestwie i wyraża intencje nowego papieża. Dla Leona XIV tym wielkim poprzednikiem jest Leon XIII, znany przede wszystkim z encykliki Rerum novarum, w której przedstawił zasady katolickiej nauki społecznej. Mniej znana jest inna jego encyklika – Aeterni Patris, o nauce św. Tomasza z Akwinu – systemie filozoficznym stanowiącym wielką syntezę intelektualną ludzkości, wprowadzającą „przyjacielską harmonię między wiarą a rozumem”. I to właśnie Tomasz z Akwinu jest patronem wszystkich szkół katolickich. Ta w Koszalinie była pierwszą w Polsce szkołą katolicką po przełomie ustrojowym, nosi imię papieża Jana Pawła II, a utworzył ją ksiądz i pedagog Kazimierz Bednarski, proboszcz parafii Ducha Świętego, traktując ją jako „żywy pomnik papieża Jana Pawła II”. Już pierwsze kroki nowego papieża wskazują na jego szczególne zainteresowanie katolickim szkolnictwem, ale również nauką św. Tomasza, która dzisiaj w USA, ojczyźnie papieża, przeżywa prawdziwe odrodzenie.

W herbie papieskim Leona XIV, na jednej jego połowie, znalazła się srebrna lilia na niebieskim tle. To symbol Matki Bożej, która czczona jest dzisiaj w Koszalinie w obrazie Matki Bożej Trzykroć Przedziwnej w prastarym sanktuarium na Górze Chełmskiej. Dzisiejsza kaplica stoi obok miejsca, gdzie istniała wcześniejsza zbudowana przez premonstrantów na przełomie XII i XIII wieku. Była znanym sanktuarium maryjnym w Europie, obdarzonym przywilejami papieży. W 1387 roku przyjeżdżała tutaj błogosławiona Dorota z Mątów, której czcicielem był papież Benedykt XVI. Posiadanie sanktuarium o tak prastarym rodowodzie jest rzadkością, nawet wyjątkiem, wyróżniającym i nobilitującym miasto. Na pewno jest powodem do dumy wszystkich mieszkańców, bez względu na ich stosunek do religii.

Druga połowa herbu papieskiego Leona IV zawiera atrybuty, których nie miał wcześniej żaden inny papież, ponieważ jest on pierwszym papieżem augustianinem, a więc należącym do zakonu augustianów, zorganizowanego na podstawie Reguły św. Augustyna. Gorejące serce nawiązuje do słów św. Augustyna zapisanych w słynnych „Wyznaniach”, pomnikowym dziele literatury europejskiej: „Stworzyłeś nas, Panie, jako skierowanych ku Tobie. I niespokojne jest serce nasze, dopóki w Tobie nie spocznie”. Strzała, jak pamiętamy uwidoczniona także na pierwszym denarze Chrobrego, zarazem pierwszej polskiej monecie, odnalezionej w Garsku pod Koszalinem, nawiązuje do innego fragmentu „Wyznań”: „Przebiłeś moje serce swoją miłością” i symbolizuje Chrystusa. Księga symbolizuje Pismo Święte – źródło światła i prawdy.

Leon XIV należy do zakonu augustianów, którzy w 1331 roku trafili na Pomorze. Pierwszy klasztor zbudowali w Jasienicy koło Polic, gdzie do dzisiaj można oglądać jego ruiny. Na Pomorzu utworzyli klasztory i placówki m.in. w Stargardzie, Pyrzycach, Chojnie, Szczecinku, Chojnicach. Wybitnym przedstawicielem zakonu na Pomorzu był Augustyn ze Stargardu zwany również Angelusem. Opracował pierwszy rodowód i genealogię książąt pomorskich. W latach 1342-47 napisał najstarszą kronikę pomorską tak zwany „Protokół”, w którym zajął się sporem między arcybiskupami gnieźnieńskimi a biskupami kamieńskim. Dzieło dedykował księciu szczecińskiemu Barnimowi III z dynastii Gryfitów. Okres rządów tego władcy Pomorza łączy wspólnota interesów z Polską przeciwko rosnącej w siłę Brandenburgii. Bliska współpraca zaowocowała czterema sojuszami (1325, 1328, 1337, 1348). Stoczył też z Brandenburgią dwie zwycięskie bitwy.

Na terenie dzisiejszej diecezji koszalińsko-kołobrzeskiej augustianie mieli swój klasztor w Szczecinku, który nosił piękną nazwę Marienthron – Tron Maryi (obecnie Świątki, część Szczecinka). Tutaj schroniła się przed zarazą, a następnie zmarła w 1361 roku królewna Elżbieta Kazimierzówna, najstarsza córka króla Kazimierza Wielkiego, żona księcia pomorskiego Bogusława V. Ich małżeństwo wzmocniło układ o współpracy polsko-pomorskiej, zawarty w 1343 w Poznaniu, skierowany przeciwko Krzyżakom. Syn Kaźko Słupski, adoptowany przez Kazimierza Wielkiego, przewidywany był na jego następcę, czyli władcę Polski, do czego jednak nie doszło ze względu na jego przedwczesną śmierć. Dzisiaj księżna Elżbieta jest patronką I Liceum Ogólnokształcącego w Szczecinku.

Do rodziny zakonów augustiański, stosujących Regułę świętego Augustyna, należą również premonstratensi (premonstranci), historycznie związani z Koszalinem. Nazywani są również norbertanami, od imienia założyciela zakonu Norberta z Xanten. Norbert w języku starogermańskim oznacza „ten, który dokonuje wielkich czynów na północy”. Spotykamy ich już w pierwszej wzmiance źródłowej o Koszalinie z 23 października 1214 roku, czyli sprzed ponad ośmiu wieków. Książę zachodniopomorski Bogusław II (ma swoją ulicę w Koszalinie) ze słowiańskiej dynastii Gryfitów, nadaje klasztorowi premonstrantów z Białoboków koło Trzebiatowa „w swobodne i spokojne posiadanie… wieś, która zwie się Koszalin (Cossalitz), blisko Góry Chełmskiej (Cholin)”. Warto zauważyć, że działo się to pół wieku przed nadaniem praw miejskich Koszalinowi w 1266 roku. Pieczęć Bogusława II posłużyła za wzór dla nowego herbu Koszalina, ustanowionego w 1959 roku. Historycznym herbem Koszalina pozostaje jednak ten z głową Jana Chrzciciela.

Ta pierwsza wzmianka historyczna o Koszalinie ma również związek z Polską. Matką Bogusława II i wielką protektorką premonstrantów z Białoboku koło Trzebiatowa była Anastazja Mieszkówna, córka władcy Polski Mieszka III Starego, wnuczka Bolesława Krzywoustego. Małżeństwo z księciem pomorskim Bogusławem I przypieczętowało sojusz pomiędzy książętami zachodniopomorskim i wielkopolskim. Była matką dwóch władców pomorskich. Po przedwczesnej śmierci męża Bogusława I, w praktyce pełniła rolę regentki Pomorza, władczyni w zastępstwie, do czasu kiedy jej synowie osiągnęli wiek dojrzały.

W roku, w którym obchodzimy 1000-lecie Królestwa Polskiego, wypada przypomnieć także słowa Jana Pawła II, wypowiedziane w Koszalinie 1 czerwca 1991, przypominające nam naszą historię, o której dzisiaj nie zawsze pamiętamy. W homilii wygłoszonej przy kościele Ducha Świętego papież mówił: „Stajemy tutaj wobec jakiegoś istotnego fragmentu naszych dziejów, u samych tychże dziejów początku. Miasto Kołobrzeg wiąże się z doniosłymi wydarzeniami roku tysięcznego. Trudno mi nie przypomnieć tych wydarzeń, które wiążą się z imieniem Bolesława Chrobrego, pierwszego władcy Polski ozdobionego królewską koroną. To on właśnie – syn i następca Mieszka – obrysowując kształt piastowskiego państwa, uwydatnił tę ziemię i ten gród: Kołobrzeg. Stało się to na przedłużeniu Chrztu, jaki Polska przyjęła w 966 roku, w osobie swego pierwszego historycznego władcy”.

Tadeusz Rogowski

Na drodze noszącej dzisiaj miano drogi krajowej nr 25, w rzeczywistości starym szlaku wiodącym od Bramy Morawskiej przez Dolny Śląsk, Wielkopolskę i Kujawy do wybrzeża Bałtyku, znajduje się wyjątkowe miejsce, jakby stworzone przez naturę do obrony. Piętnaście kilometrów za Człuchowem, jadąc w stronę Koszalina, niedaleko Rzeczenicy, droga przeciska się przez rozciągnięte w poprzek długie pasmo jezior, następnie wspina się w górę na rozległy taras, gdzie dzisiaj znajduje się parking. Stąd rozciąga się piękny widok na malowniczą krainę jezior i lasów. Gdyby ktoś wpadł na pomysł, żeby pobierać w tym miejscu myto, opłatę za przejazd, szybko stałby się panem tego traktu, a przy okazji bogaczem. Obejście tego miejsca było trudne i ryzykowne, wiązało się z koniecznością nadłożenia drogi i przedzierania się przez leśne ostępy. Być może to tłumaczy obecność skarbu w tym miejscu, chociaż zapewne nigdy tego nie ustalimy z całą pewnością.

Skarb z Garska na trakcie do Kołobrzegu i Koszalina

Kilka kilometrów obok drogi, w lesie w pobliżu dwóch jezior, znajduje się osada Garsk. Tutaj właśnie doszło w 1983 roku do jednego z najbardziej spektakularnych odkryć historycznych w Polsce powojennej. Podczas prac polowych wyorano skarb, który nie znajdował się w jakimkolwiek pojemniku. Uratowano z niego 336 monet oraz 14 fragmentów ozdób i złomu srebrnego, wśród nich arabskie dirhemy oraz denary, pensy, obole – z całej niemal Europy. Historycy ustalili, że skarb zakopano około 1000 roku, najpóźniej na samym początku XI wieku, a więc w czasach panowania pierwszych władców Piastowskich na Pomorzu.

Skąd w tym miejscu tak duży skarb? Z dużym prawdopodobieństwem należy łączyć to z ruchem handlowym na trakcie wiodącym głównie do Kołobrzegu, skąd importowano sól i bursztyn. W tamtym czasie, w dwóch ostatnich dekadach X wieku w Kołobrzegu trwała rozbudowa grodu, z zastosowaniem charakterystycznych dla budowli Piastowskich konstrukcji wałów obronnych. W przypadku konstrukcji drewnianych dość łatwo ustalić precyzyjnie wiek – bez wątpienia budowle pochodzą z ostatniego dziesięciolecie X wieku, a więc z lat 990-1000, czyli z okresu tuż przed powołaniem biskupstwa kołobrzeskiego (Salsa Cholbergiensis) z inicjatywy Bolesława Chrobrego.

Najstarszy denar Polski

Odkrycie z Garska zelektryzowało świat nauki, głównie z powodu tej jednej monety. Srebrny denar o średnicy ok. 2 cm, cienki jak listek, oprócz znaków nosił dumny napis: „Bolizlavo Dux” – Książę Bolesław. Denar okazał się najstarszą monetą polską, pochodzącą prawdopodobnie z lat 992-997, w tym czasie jedyną (drugą odnaleziono w Kaliszu w 1991 roku, ale w gorszym stanie, z wyraźną rysą).

Na monecie widnieje wizerunek strzały wyłaniającej się z pęku sześciu gałązek. Strzała, to symbol Słowa Bożego lub – według opinii nestora polskiej nunizmatyki profesora Stanisława Suchodolskiego – symbol Chrystusa. Gałązki to uproszczone przedstawienie Drzewa Życia. Dookoła biegnie napis: BOLIZLAVO DVX (Bolesław Książę). Druga strona monety przedstawia krzyż patriarchalny typu bizantyjskiego z przekrzyżowanymi ramionami – podobne krzyże występują na srebrnych monetach bizantyjskich z X wieku. Naukowcy skłaniają się ku opinii, że motyw mógł zostać przejęty z monet duńskich. Możliwe jest, że duńskie wpływy wiążą się z małżeństwem siostry Chrobrego z królem duńskim Haraldem Sinozębym. Denary tego typu zaczęto wybijać zapewne około 992 roku w Wielkopolsce, najprawdopodobniej w Gnieźnie.

Denar spod Koszalina

Chociaż najbliższe muzeum znajdowało się w Koszalinie, znalazcy postanowili zgłosić je do muzeum w Słupsku, ponieważ Garsk od ośmiu lat należał już do województwa słupskiego, utworzonego w wyniku reformy administracyjnej tzw. „reformy gierkowskiej”. W taki oto sposób Koszalin utracił szansę na posiadanie prawdziwego skarbu polskiej historii. Na szczęście historycy mają lepsze wyczucie miejsca niż politycy i używają w odniesieniu do tego denara określenia z konotacją „koszalińską”. Prof. Przemysław Urbańczyk, mediewista archeolog, w swojej monografii o Chrobrym („Bolesław Chrobry – lew ryczący”), pisze o denarze „z Garska koło Koszalina”. Podobnie dr hab. Mateusz Bogucki, historyk średniowiecza i numizmatyk, pisze o denarze odnalezionym „pod Koszalinem”.

Sam Koszalin otrzymał zresztą w 2010 roku swoją archeologiczną „nagrodę pocieszenia” – skarb z Bonina. Kobiety sadzące kwiatki przy placu zabaw w Boninie pod Koszalinem, nagle wykopały skarb pochodzący z XI i XII wieku, składający się z ponad 4 tys. srebrnych monet. Jednak nawet odkrycie tak masowego i unikatowego skarbu nie mogło przyćmić odnalezienia jednego denara z Garska pod Koszalinem, którego wartość dla polskiej kultury jest bezcenna.

Trzeci egzemplarz – historia w historii

W tej całej opowieści jest jeszcze jedna zaskakująca historia, swoista historia w historii. Okazuje się, że unikatowy denar Chrobrego był znany wcześniej zanim jeszcze go odnaleziono w Garsku! Jego istnienie odnotowano niemal 150 lat wcześniej. I tyle też lat trwała historia poszukiwania tej monety i próby odtworzenia jej wyglądu.

Żyjący na przełomie XVIII i XIX wieku Tadeusz Wolański (1785-1865), notabene chrześniak Tadeusza Kościuszki, był wybitnym archeologiem i kolekcjonerem. Jako oficer uczestniczył w marszu Napoleona na Rosję za co otrzymał francuską Legię Honorową. Jego pasją było kolekcjonerstwo – pozostawił po sobie wspaniałe kolekcję zbiorów archeologicznych, między innymi monet. Wśród nich znalazł się wzór denara Chrobrego, identyczny z tym, jaki 1983 roku odnaleziono w Garsku pod Koszalinem. Wkrótce okazało się, że Wolański przekazał monetę do zbiorów Uniwersytetu Warszawskiego. Kolekcja uniwersytecka według przypuszczeń została zarekwirowana przez carskie władze rosyjskie po upadku Powstania Listopadowego. W 1832 roku miano ją przewieźć do Petersburga i od tej chwili wszelki ślad po niej zaginął.

Dzięki numizmatykowi Kazimierzowi Stronczyńskiemu, co ciekawe – zoologowi z wykształcenia (przydała się znajomość systematyki), który w 1847 roku, opublikował opis zbiorów monet Wolańskiego, zachował się przekaz o monecie oraz jej niezbyt dokładny rysunek. Przez następne 150 lat, obejmujących czasy zaborów, a później wolnej już Polski, następnie PRL-u, kolejne pokolenia polskich numizmatyków pieczołowicie starały się odtworzyć i opisać wygląd zrabowanej monety, tocząc niekiedy spory, pochylając się na każdym pojawiającym się tropem. Oprócz Stronczynskiego zajmowali się tym Zagórski, Zakrzewski, Gumowski, Kopicki, Suchodolski, Piniński. Ta sztafeta pokoleń historyków, walczących o ocalenie pamięci o wyjątkowym zabytku polskiej historii, wciąż wywołuje podziw i porusza do dzisiaj.

Profesora Mariana Gumowskiego przygoda z Koszalinem

W tej sztafecie pokoleń dostrzegamy znane dobrze w Koszalinie nazwisko profesora Mariana Gumowskiego, wybitnego polskiego znawcy historycznego pieniądza, pieczęci i heraldyki. To on około 1958 roku dokonał błyskotliwej analizy koszalińskich pieczęci miejskich, poczynając od najstarszej z XIII wieku ( Koszalin – miasto jednego herbu ). Wykazał wówczas, że pierwotna słowiańska i kaszubska nazwa Koszalina – Kussalin lub Cussalin, zbliżona do obecnego brzmienia nazwy, była używana na pieczęciach miejskich Koszalina jeszcze w XIX wieku chociaż sama nazwa miasta już dawno uległa zniemczeniu (Cusslin, Cöslin, Köslin).

Po II wojnie światowej profesor Marian Gumowski oszacował ogromne straty numizmatyki polskiej, publikując w 1949 roku długi wykaz. Wcześniej jednak, po odzyskaniu przez Polskę niepodległości w 1918 roku, w latach 1924-1925, był członkiem Komisji Rewindykacyjnej do odbioru dzieł sztuki ze Związku Radzieckiego. Doskonale zdawał sobie sprawę jak niewielkie szanse mają próby odzyskania skarbu polskiej kultury z ZSRR.

Niezwykle ciekawe jest to, że w jednej z prac z 1939 roku przewidział odkrycie denara. Napisał, że trzeba „czekać na świeże wykopalisko z tym denarem”. Nie mógł wówczas przewidzieć, że moneta odnajdzie się w Garsku pod Koszalinem, tak blisko miasta, któremu poświęcił wiele pracy, studiując i opisując jego pieczęcie miejskie.

Moneta w służbie wielkiej polityki

Znane są więc dwa denary Chrobrego – z Garska pod Koszalinem i z Kalisza (odkryty na terenie dawnej wsi Rajsków). O trzecim wiemy, że istnieje, ale nikt go nie widział od 1832 roku. Mała liczba zachowanych monet świadczy według profesora Stanisława Suchodolskiego, że powodem ich wybicia nie były przyczyny ekonomiczne, ale manifestacyjne. Chrobry chciał w ten sposób zaznaczyć swoją przynależność do grona władców chrześcijańskiej Europy. Inna koncepcja mówi o tym, że moneta mogła służyć do wypłacania żołdu dla książęcej drużyny. Jeśli tak, to moneta mogła być stosowana jako obiegowa.

Chrobry, jak byśmy dzisiaj powiedzieli, robił znakomite public relations, korzystając z możliwości międzynarodowego obiegu ówczesnego pieniądza. W czasach powszechnego analfabetyzmu, braku środków masowej komunikacji – mass mediów, posiadanie własnej monety było świadectwem prestiżu władcy w Europie, ale też sposobem na promowanie państwa, idei państwowych i religijnych, przede wszystkim jednak samego władcy i celów jego polityki.

Wynikiem oryginalnej polityki monetarnej Chrobrego jest 25 różnych typów monet. Znane są denary z imieniem Chrobrego zapisanym… cyrylicą, co ma zapewne związek z podbojem Rusi Kijowskiej. Z kolei denary z wizerunkiem św. Wacława – VENCIEZLAVVS – pierwszego władcy Czech z dynastii Przemyślidów, męczennika, współpatrona krakowskiej katedry wawelskiej, mogły mieć związek z zamiarem uczynienia go świętym uniwersalnym dla świata słowiańskiego. Czesi przez długi czas uważali denara Chrobrego za pierwszą monetę… czeską. Niektórzy badacze łączą to z możliwością dążeń i aspiracji Chrobrego do bycia władcą wszystkich Słowian, cesarzem równym władcy Świętego Cesarstwa Rzymskiego.

Wiadomo też, że Chrobry za pomocą monet wyprzedzał zdarzenia polityczne, prowadząc niejako politykę faktów dokonanych. Znana jest moneta z napisem GNEZDVN CIVITAS (Państwo Gnieźnieńskie), która według przypuszczeń historyków została wybita jeszcze przed Zjazdem Gnieźnieńskim w 1000 roku. Na innej monecie zapisał obok swego imienia słowo REX – król, chociaż królem jeszcze wtedy nie był. Zawiadamiał w ten sposób władców krajów ościennych, o swoim zamiarze koronacji.

Bolesław Chrobry, władca Pomorza w czasach Piastowskich, użył też jako pierwszy na monecie słowa POLONIA – POLSKA. Drugą najbardziej znaną monetą Chrobrego jest PRINCES POLONIE – KSIĄŻĘ POLSKI. Historycy wyciągają z tego wniosek, że Chrobry prowadził politykę niezależną i samodzielną, wdzierając się przebojem do „twardego rdzenia” monarchów Europy.

Zachwyt nad Bolesławem Chrobrym wyrażany przez kolejne pokolenia polskich historyków, rola jaką odgrywał w czasach utraty naszej państwowości – jako natchnienie i podtrzymanie ducha narodu, z drugiej strony pełne bezsilności obelgi i wyzwiska jego wrogów, świadków tamtych czasów – Jarosława Mądrego, księcia Rusi Kijowskiej („Niech wie Bolesław, że jako wieprz w kałuży otoczony został przez psy moje i łowców”), a także niemieckiego kronikarza Thietmara („jadowity wąż”, „w tysiącznych biegły sztuczkach”, „lew ryczący”, „zuchwały wróg” itd.) – są najlepszymi świadectwami jego wielkości, niezależności i skuteczności.

Tadeusz Rogowski

Współczesnemu pokoleniu raczej trudno sobie wyobrazić to, że żyjące przed nimi pokolenia Polaków marzyły o tym, co dziś naturalne i oczywiste jak chleb powszedni. O polskich granicach. Wzdychał za nimi Norwid:

„O Polsko! granic twych nie widzę linii,
Nic nie masz oprócz głosu – tak uboga!„

Adam Mickiewicz pisał w „Panu Tadeuszu”:

„…Kiedyś… gdy zemsty lwie przehuczą ryki,
Przebrzmi głos trąby, przełamią się szyki,
Gdy orły nasze lotem błyskawicy
Spadną u dawnej Chrobrego granicy…„

Gdybyśmy jednak spróbowali wykorzystać starą poezję do opisu czasów obecnych, najbardziej odpowiednią byłaby strofa z wiersza Edwarda Słońskiego, twórcy poezji patriotycznej, związanego z Legionami Polskimi:

„Przehandlowaliśmy za nic
Swój znak i graniczne kopce –
I dziś dla nas nie ma granic
I swoim już wszystko obce„

Przeszłość Piastowska, która w 1945 roku dawała Polakom uzasadnione nadzieje na nowe życie, nie cieszy się uznaniem na Pomorzu, ziemi pierwotnie słowiańskiej i Piastowskiej, która już u początków polskiej państwowości – w czasach Mieszka, Chrobrego i Krzywoustego – znajdowała się pod polskim panowaniem.

Motyw wbijania słupów granicznych przez Chrobrego jest obecny w polskiej historii od czasów Kadłubka, który pisał w „Kronice polskiej” (1190-1208): „Nawet nie ujarzmionych Sasów tak dalece ujarzmił, że w rzece Sali (Soławie) wbił słup żelazny, jakby jakąś świata granicę, znacząc od zachodu krańce swojego władztwa”. Był ważną częścią idei narodowej wśród pokoleń żyjących pod obcymi zaborami, marzącymi o odzyskaniu państwa. Adam Mickiewicz w czasach, kiedy Polski nie było na mapie Europy, pisał o Chrobrym: „Jego słupy żelazne wbiły się mocno w pamięć narodu i są kardynalnymi punktami popularnej mapy Polski”.

Ale granica to nie tylko przeszłość. W 2021 roku nasza granica wschodnia stała się sceną wydarzeń, które sprawiły, że słowo „granica” odżyło, powróciło do codziennego języka i znów stało się aktualne.

Osiemdziesiąt lat temu, żołnierze polscy, którzy w 1945 roku krwawili na Pomorzu i nad Odrą, nie mieli na szczęście intelektualnych rozterek. Większość z nich straciła swoje siedziby na wschodzie, a wielu przeszło przez sowieckie łagry, więzienia i bataliony pracy. Mieli świadomość uczestnictwa w wielkim procesie dziejowym – przywrócenia tych ziem słowiańskich i piastowskich polskiemu panowaniu. Dla nich był to naturalny i oczywisty akt sprawiedliwości wobec znienawidzonego wroga, który napadł, zabijał, rabował oraz zniszczył znany im świat. Nie wahali się, na pierwszej linii frontu, pod ostrzałem, z narażeniem życia, poszli nocą i wkopali niezdarnie wyciosany polski słup graniczny, pomalowany w czerwono-białe pasy.

Z czterech uczestników słynnej akcji wbicia pierwszego polskiego słupa granicznego na Odrze, dwóch było związanych po wojnie z Pomorzem – Władysław Cieślak z Ustką i Szczecinkiem, a Henryk Kalinowski z Gdynią i Świnoujściem. W 2020 roku rozmowę z żyjącym jeszcze wówczas komandorem (odpowiednik pułkownika) Henrykiem Kalinowskim, uczestnikiem ryzykownej eskapady wbicia pierwszego słupa granicznego na Odrze w Czelinie (wówczas Zellin), przeprowadził Piotr Korczyński z „Polski Zbrojnej”.

Kalinowski mówi o walkach nad Odrą, że był to „kolejny krąg piekła po naszych walkach nad Wisłą”, opowiadając o dantejskich scenach związanych z utrzymaniem przyczółka czełpińskiego po drugiej stronie Odry, 70 kilometrów w linii prostej od Berlina. „Czerwonoarmiści mówili, że czegoś takiego nie widzieli nawet pod Stalingradem, a widzieli naprawdę dużo, bo w większości byli to żołnierze oddziałów karnych, osławionych sztrafbatalionów”. O swojej jednostce, 6 Warszawskim Samodzielnym Zmotoryzowanym Batalionie Pontonowo-Mostowym, walczącym u boku sowieckiej 2. Armii Pancernej, mówi: „To była elitarna jednostka saperska. Służyli w niej przede wszystkim żołnierze pochodzący z Podola i Wołynia. Sprzęt przeprawowy był sowiecki, ale transport do niego amerykański. Mieliśmy 40 studebackerów, jamesów i fordów… na tych amerykańskich wozach bez większych problemów przejechaliśmy szlak od Kijowa do Berlina”.

Kalinowski dokładnie pamiętał przebieg akcji wbicia pierwszego słupa granicznego. „Ze mną byli ppor. Władysław Cieślak, chor. Stefan Kobek i plut. Zenobiusz Janicki. Wymyśliliśmy, że pójdziemy w ślady rycerzy Bolesława Chrobrego i wbijemy w brzeg Odry słup. Nie dość na tym, pod słupem zakopaliśmy akt nadania tych ziem Rzeczypospolitej. Napisaliśmy w nim, że walczymy o Polskę wolną i demokratyczną. Rankiem słup zniszczyła niemiecka artyleria, ale butelka z aktem w ziemi przetrwała. W 1947 roku odnaleźli ją żołnierze Wojsk Ochrony Pogranicza i przekazali do Muzeum Wojska Polskiego w Warszawie”.

Błędem byłoby zakładać, że w powojennej Polsce spotkały ich z tego powodu zaszczyty. „Myśleliśmy, że po wojnie spotka nas wielka gloria za ten „akt czeliński”. Tymczasem mjr Cieślak, jako zastępca dowódcy batalionu WOP-u w Ustce, został za „szeptankę antysowiecką” skazany na sześć lat więzienia i zdegradowany. Kobek, już wtedy podporucznik, podupadł na zdrowiu i jako nędzarz mieszkał pod Warszawą w prowizorycznym szałasie. Zenek Janicki, inwalida bez nogi, żył również w ciężkich warunkach pod Opolem… Wszyscy już zmarli, zostałem tylko ja” – opowiadał Kalinowski.

Kalinowski walczył później o Berlin. Pamięta, jak z piwnic i podziemi wychodzili niemieccy cywile, prosząc o chleb, sądząc, że mają do czynienia z Amerykanami, zmyleni widokiem amerykańskiego wyposażenie polskich żołnierzy. „Mieliśmy w pamięci rachunki krzywd, ale nie zdarzyło się, by któryś z polskich żołnierzy strzelał do nieuzbrojonego cywila, a tym bardziej dziecka” – wspominał Henryk Kalinowski. W Powstaniu Warszawskim niemieccy żołnierze nie mieli tylu skrupułów.

Por. Władysław Cieślak zmarł w Szczecinku w 1970 roku. Miasto kultywuje pamięć o swoim bohaterze – ma On swoją ulicę, obelisk i tablicę na terenie Koszalińskiego Przedsiębiorstwa Przemysłu Drzewnego, gdzie pracował. Komandor Henryk Kalinowski zmarł 27 grudnia 2020 roku w Warszawie.

27 lutego br. w Czempnie odbyły się uroczystości 80-lecia wkopania pierwszego słupa granicznego. Najwyższym rangą przedstawicielem władz państwowych był Grzegorz Braun, poseł do Parlamentu Europejskiego i kandydat w nadchodzących wyborach prezydenckich. W 2017 roku prezydent Andrzej Duda uczestniczył w uroczystościach rocznicowych w Siekierkach (Starych Łysogórkach), gdzie spoczywa 1987 żołnierzy, w tym 1661 znanych z nazwiska, którzy forsowali Odrę i walczyli o Berlin. Przybył, jak mówił, „by pochylić głowę i uklęknąć nad grobami tych, którzy oddali życie za Ojczyznę”. Padły wówczas słowa: „Jesteśmy tu na tym cmentarzu, gdzie w dostojeństwie i ciszy spoczywają żołnierze, z których krwi powstała wolna Polska, ta która jest tu i teraz, dzisiaj. Nie byłoby jej tutaj na tej ziemi, gdyby nie tamta krew przelana. Wszystkie pokolenia po wieczne czasy powinny o tym pamiętać”. (tr)

Ręce opadają… W październiku 2014 roku opublikowaliśmy na koszalin7.pl interwencyjny tekst „Instytut Zachodni stanął przed widmem likwidacji” (https://koszalin7.pl/instytut-zachodni-przed-widmem…/). Upłynęło ponad 9 lat i tekst zamiast trafić do lamusa znowu stał się aktualny! Co się zmieniło od tego czasu? Do władzy właśnie wróciła ekipa polityczna, ta sama co w 2014 roku, rozpoczynając radosną, beztroską demolkę instytucji państwowych w Polsce!

„Burbonowie niczego nie zapomnieli i niczego nie nauczyli się” – słynne wyrażenie Talleyranda pochodzi z czasów drugiej Restauracji, kiedy we Francji po upadku Napoleona wróciła do władzy dynastia Burbonów. Maksyma przeszła do historii jako symbol politycznej głupoty, zacietrzewienia, utraty instynktu samozachowawczego, niezrozumienia czasów w jakich przyszło żyć i rządzić, lekceważenia przemian moralnych jakie dokonują się w ludziach i społeczeństwach w trwającej nieprzerwanie historii.

„Instytut Zachodni, wielce zasłużona dla Polski instytucja, stanął przed widmem likwidacji! Założony podczas okupacji, przetrwał okres PRL-u, dziś może nie przetrwać III RP!” – tak zaczynaliśmy tekst w 2014 roku. Zmieniło się to w 2015, po dojściu do władzy PiS – uchwalono wówczas nową ustawę i zagwarantowano środki państwowe. Teraz, w przedostatni dzień 2023 roku, decyzją Prezesa Rady Ministrów odwołani zostali członkowie Rady Instytutu Zachodniego. Decyzja nie gwarantuje dalszego trwania i finansowania Instytutu, uzależnia je od „oceny tego co tam się wydarzyło”. Polskie instytucje naukowe mają zatem charakter niepewny i nietrwały, w pełni uzależniony od sezonowych przeciągów politycznych i rozbuchanego ego partyjnego przywódcy. Nie wróży to dobrze naszej państwowości.

Instytut Zachodni jako placówka niemcoznawcza, wyrósł historycznie z myśli zachodniej, pielęgnującej pamięć o historycznych związkach kresów zachodnich z Polską. Inicjatywa utworzenia Instytutu narodziła się podczas trwania morderczej okupacji w Polsce, w środowisku konspiracyjnym, powiązanym ze strukturami Polskiego Państwa Podziemnego. Polakom Instytut jest potrzebny bardziej niż jakiemukolwiek innemu narodowi w Europie i na świecie. Choćby z tego powodu, że nasi sympatyczni niemieccy sąsiedzi najpierw na nas napadli, a później wyszli zapominając o zapłaceniu rachunku. Również dlatego, żebyśmy lepiej się rozumieli z narodem, z którym dzieli nas bariera językowa (Niemiec po polsku to człowiek niemy, niezrozumiały), odrzucali stereotypy, lepiej poznawali historię, myśl polityczną i prawną, wkład w cywilizację i postęp naukowy. Polacy i Niemcy są razem w Unii Europejskiej i NATO, niezależnie od bieżących sporów i różnic jadą na jednym wózku. Wzajemne relacje w dużym stopniu zależą od myśli intelektualnej, wypracowywanej przez świat nauki, która powinna wyprzedzać powierzchowne oceny i opinie, na fundamencie prawdy budować wspólną przyszłość. (tr)

——————–
Zdjęcie: Pierwszy z prawej prof. Zygmunt Wojciechowski, jeden z założycieli Instytutu Zachodniego i pierwszy jego prezes. W 1984 roku stał się patronem Instytutu Zachodniego. (Źródło: Instytut Zachodni w Poznaniu)

Sensacja wisiała na włosku. Niewiele brakowało a rywalizacja dwóch najsilniejszych kandydatów w wyścigu prezydenckim, w Koszalińskiem zakończyłaby się remisem. Pierwszą turę nieznacznie wygrał Trzaskowski, zdobywając tylko 1821 głosów więcej od głównego rywala i przegrywając w większości powiatów oraz w zdecydowanej większości gmin. Dlaczego zatem wygrał, skoro przegrał?

W całym województwie zachodniopomorskim przewaga Rafała Trzaskowskiego (37,9%) nad Andrzejem Dudą (35,4%) wyniosła 2,5 punktu procentowego i takiego też podsumowania wyborów dokonały media „koszalińskie”. My postanowiliśmy dokonać porównania z poziomu koszalińskiego, czyli okręgu wyborczego do Sejmu Nr 40 Koszalin, który z grubsza odpowiada byłemu województwu koszalińskiemu (z wyjątkiem powiatu choszczeńskiego). I oto okazało się nagle, że nie ma żadnego spektakularnego zwycięstwa Trzaskowskiego, który otrzymał tylko 1821 głosów więcej od Dudy, wygrywając 37,05% do 36,45% czyli przewagą ułamka punktu procentowego. Przy ponad 300 tys. oddanych głosów to w zasadzie rozgrywka remisowa.

Wystarczy rzut oka na dwie załączone mapki, ukazujące rozkład oddanych głosów, żeby dostrzec przewagę koloru niebieskiego – Andrzeja Dudy, nad pomarańczowym – Rafałem Trzaskowskim. Dobrze to widać na mapie powiatów (w sześciu z dziesięciu powiatów wygrał Duda), a jeszcze lepiej na mapie gmin – z 54 wszystkich gmin (miast i gmin) w 39 wygrał Duda. Trzaskowski wygrywał w większych miastach, ale znacznie gorzej wypadał w przyległych powiatach i gminach. Zdecydowanie wygrał w Koszalinie rządzonym przez Platformę Obywatelską, uzyskując przewagę ponad 7 tys. głosów (RT 43,3% – AD 29,7%), ale już w powiecie koszalińskim jego przewaga nad Dudą wyniosła zaledwie 245 głosów (RT 36,3% – AD 35,6%). Wymowny jest przykład miasta i gminy Szczecinek – w mieście wygrał Trzaskowski (RT 38,4% – AD 36,1%), ale już w gminie Duda wziął prawie dwa razy więcej głosów (AD 49,3% – RT 26,7%).

W przypadku wyborów prezydenckich wynik w regionie (okręgu) ma znaczenie raczej symboliczne. Określa jego „kolor”, chociaż ma także swoje następstwa ideowe, polityczne, czy może nawet gospodarcze. Nie zniekształca jednak ogólnego wyniku wyborów, ponieważ jest on liczony w skali kraju – jednego wielkiego okręgu wyborczego jakim jest cała Polska. Zupełnie inaczej wygląda to w wyborach parlamentarnych, gdzie wynik liczony jest w skali okręgu wyborczego, a konsekwencje zastosowania ordynacji proporcjonalnej z przelicznikiem d’Hondta są znacznie poważniejsze i prowadzą do wypaczenia, a nawet zniekształcenia werdyktu wyborczego.

Gdyby dzisiaj odbywały się wybory do Sejmu (Koszalin wybiera 8 posłów) i gdyby padł podobny wynik jak w wyborach prezydenckich, to PiS mógłby liczyć w okręgu Koszalin na 3 mandaty, PO wzięłaby jednak o jeden więcej – 4 mandaty, a partia Hołowni – 1 mandat. Gdyby wprowadzono jednak zdroworozsądkową ordynację większościową z jednomandatowymi okręgami wyborczymi (8 JOW w miejsce 10 powiatów) to na tym samym terenie PiS uzyskałby 5 lub 6 mandatów, a PO 2 mandaty. W tym systemie wynik liczony jest w skali małego okręgu JOW, nieco większego od obecnego powiatu, a jedynym zwycięzcą jest ten kandydat, który otrzymał największą ilość głosów. Wybory są sprawiedliwe i lepiej oddają proporcje niż obecna ordynacja „proporcjonalna”. Wyeliminowany zostaje dyktat największych miast, które obecnie narzucają werdykt wyborczy całemu regionowi. Mieszkańcy powiatów i gmin, mogliby wybierać swego posła i poczuć się gospodarzami swojej ziemi – tutaj, na polskim Pomorzu.

Wynik pierwszej tury wyborów w Koszalińskiem przeczy odwiecznej opinii o koszalińskim „czerwonym zagłębiu”. Prawdą jest, że zawsze tutaj wygrywali kandydaci opcji lewicowo-liberalnej. Po brutalnej likwidacji miejsc pracy (unicestwienie PGR w imię racji ideologicznych, a nie ekonomicznych) i całego otoczenia rolnictwa , po wygaszeniu jednostek wojskowych na zmilitaryzowanym wtedy Pomorzu, tworzących niekiedy całe miasteczka-garnizony, przyszło ogromne bezrobocie, bieda, beznadzieja i wreszcie masowa emigracja. Była to dobra pożywka dla polityków obiecujących złote góry, grających cynicznie na ludzkim nieszczęściu i resentymentach. To tutaj SLD miało swój raj utracony, Samoobrona matecznik, a Platforma eldorado. Do dziś w tym regionie największymi pracodawcami są wciąż administracje gminne i miejskie, zależne w dużym stopniu od nadrzędnego układu politycznego w województwie (sejmiki wojewódzkie – podział dotacji unijnych). Do dziś triumfuje tutaj niemiecka polityka historyczna, w polskich uzdrowiskach dominuje mowa niemiecka, a jedyna gazeta codzienna należy do niemieckiego wydawcy. O wiele łatwiej stąd dojechać do Berlina niż do Warszawy.

Wyniki pierwszej tury pokazują, że coś się zmienia. Geografia ma znaczenie, nie tylko ta wyborcza. Zmiana nastrojów na Pomorzu Środkowym jest warta uwagi rządzących, nie tylko dlatego, że jest ważna z punktu widzenia wyborów, ale dlatego, że jest istotna z punktu widzenia polskiej racji stanu. Tutaj na polskim Pomorzu, w odróżnieniu od reszty Polski, nie jest to prosty wybór między Dudą i Trzaskowskim, między PiS a PO, ale coś znacznie ważniejszego, daleko wykraczającego poza zwykłą grę wyborczą.

Bez względu na to co się jeszcze wydarzy, pierwsza tura w regionie koszalińskim jest sensacyjna ze względu na wyraźną tendencję do zmiany o znaczeniu historycznym – przełamania długoletniego monopolu opcji lewicowo-liberalnej na tym terenie. Przynosi również pewien fenomen, który musi budzić uznanie. Na Andrzeja Dudę zagłosowali ludzie do niedawna jeszcze wykluczeni, mieszkańcy gmin wiejskich, mniejszych miast  i miasteczek, którym po prostu żyje się gorzej i biedniej niż lepiej sytuowanym mieszkańcom dużych miast. Wbrew powierzchownym opiniom, ten wynik przynosi mu zaszczyt. Prezydent w ciągu 5 lat odwiedził wszystkie powiaty w kraju, rozmawiał z ludźmi, poznał i docenił problemy Polski powiatowej i gminnej. Być może Andrzej Duda jest pierwszym prezydentem, który poważnie potraktował zasadę solidaryzmu, głoszoną przez Jana Pawła II i Solidarność, która miała stać się fundamentem nowej Polski, o której jednak zapomniano, a teraz jak się wydaje znów odżywa.

Tadeusz ROGOWSKI

Najnowsze ustalenia historyków niemieckich nie pozostawiają wątpliwości – w Koszalinie produkowane słynną niemiecką broń odwetową V-1. Fabryka, montażownia znajdowała się w przejętej przez Wehrmacht fabryce mebli Ericha Bundego przy dzisiejsze ulicy Żwirki i Wigury, ówczesnej Loeckstrasse. Do dzisiaj stoi tam okazały komin z wielkim pionowym napisem „Bunde”.

V-1 nie był rakietą jak się niekiedy uważa (tą dopiero była V-2), ale latającym pociskiem, nazywanym też bombą latającą. Fieseler 103 – takie nosił oznaczenie – był małym bezzałogowym samolotem-pociskiem wyposażonym w silnik pulsacyjny i system stabilizacji lotu. Lot nurkowy rozpoczynał w chwili kiedy zegar odcinał dopływ paliwa do silnika. Posłużył głównie do terrorystycznych ataków na Londyn, gdzie zdążył uśmiercić ok. 6200 osób.

Produkcją V-1 zajmował się m.in. Volkswagen, znany dziś z nowoczesnych samochodów, ale także Fieseler w swojej głównej fabryce w Kassel (Hesja). Kiedy jednak nasiliły się naloty alianckie Fieseler postanowił przenieść montażownie V-1 do bardziej odległych rejonów Rzeszy. Wybór padł na Pomorze. We wrześniu 1943 roku wydzierżawiono dwie fabryki mebli: Willi Laabsa w Goleniowie oraz Ericha Bunde w Koszalinie. Zakłady otrzymały kryptonimy wojenne – Goleniów działał pod nazwą „Montagewerk Meifen”, a Koszalin „Montagewerk Cham”. Wybór miejsca miał jeszcze jedną zaletę: na Pomorzu, na wyspie Uznam znajdował się ośrodek doświadczalny Luftwaffe, który zajmował się projektem V-1. W ten sposób skrócono wydłużone nadmiernie trasy transportu. Wprawdzie samo Peenemünde zostało w sierpniu 1943 zbombardowane przez lotnictwo brytyjskie („Operacja Hydra”), ale celem nalotu RAF był tylko ośrodek Heer Peenemünde-Wschód konstruujący rakiety V-2, wywiad brytyjski nie odkrył natomiast istnienia ośrodka doświadczalnego Luftwaffe Peenemünde-Zachód.

Do fabryki w Koszalinie sprowadzono kilkuset pracowników z Kassel, co w połączeniu z załogą koszalińską dawało ok. 1000 pracowników zatrudnionych przy V-1. Szefem nadal pozostał właściciel, Erich Bunde, który jak wynika z zachowanych w koszalińskim Archiwum Państwowym dokumentów, każde pismo do władz kończył pozdrowieniem „Heil Hitler!”. Obie fabryki, w Koszalinie i Goleniowie, miały jednego szefa produkcji, którym był Erich Bruns z Luftwaffe. Fabryka w Koszalinie osiągała różną wydajność. Wiadomo, że w 1944 budowała od 50 do 900 latających pocisków miesięcznie. Szczyt produkcji przypadł na wrzesień 1944 roku. Data jest znacząca, w tym miesiącu Niemcy rozpoczęli ataki na Anglię z użyciem rakiet V-2.

Fabrykę zdążono ewakuować tuż przed nadejściem Armii Czerwonej, niemal w ostatniej chwili, prawdopodobnie w ostatnich dniach lutego (1945). Włączono ją do Mittelwerk, podziemnego kompleksu fabrycznego w Górach Harzu, koło miasta Nordhausen (Turyngia), z położonym obok obozem koncentracyjnym Mittelbau-Dora, który dostarczał niewolniczej siły roboczej. W polskim już Koszalinie fabryka podjęła produkcję mebli, które w latach 70-tych (słynne koszalińskie meblościanki) cieszyły się wielkim powodzeniem i były przedmiotem pożądania. Dzisiaj ta ślepa, niepozorna ulica nadal stanowi zakątek meblarski w Koszalinie, z wytwórnią mebli ratanowych i hurtownią meblarską.

Niemcy wyprodukowali ok. 30 tys. pocisków V-1. Przeciwko Anglii wystrzelono ok. 10 tysięcy. Brian Johnson w książce „Sekrety drugiej wojny światowej. Wojna mózgów” ocenia, że więcej niż połowa z nich została zestrzelona przez obronę przeciwlotniczą, 3531 dotarło do Anglii a 2420 spadło na Londyn. Liczba ofiar śmiertelnych to 6200 osób, rannych ok. 18 tysięcy. W zwalczaniu V-1 brali również udział lotnicy, w tym także Polacy. Bogdan Arct w książce „W pościgu na V-1” pisze, że polskie dywizjony 306, 315 i 316 zestrzeliły 190 latających bomb V-1. Możliwe, że wśród nich były te wyprodukowane w Koszalinie.

Tadeusz ROGOWSKI

Opinia przypisująca Koszalinowi w 1945 rolę twierdzy (Festung) nigdy nie była traktowana poważnie – używano jej głównie w propagandzie. Pewne okoliczności wskazują jednak, że w 1945 roku Koszalin mógł pełnić rolę „Miejsca umocnionego” (Fester Platz).

W 1981 roku w RFN ukazała się książka Wernera Haupta o nieco przydługim tytule: „Gdy Armia Czerwona przybyła do Niemiec. Zgubny koniec dywizji w Prusach Wschodnich, Gdańsku, Prusach Zachodnich, Meklemburgii, Pomorzu, Śląsku, Saksonii, Berlinie i Brandenburgii”. Znajdziemy w niej fragment dotyczący walk o Koszalin w marcu 1945 roku, a w nim następujące zdanie: „Köslin wurde wiederum als „Fester Platz” verteidigt„ co można przetłumaczyć: „Obrona Koszalina ponownie prowadzona była według strategii opracowanej dla „miejsc umocnionych (Fester Platz)”.

Werner Haupt (1923-2005) to uznany w świecie historyk niemiecki, autor wielu opracowań o kampaniach i bitwach niemieckiej armii w II wojny światowej. Jego książki – a napisał ich aż 99 – mają opinie solidnych i dobrze udokumentowanych, często służą innym autorom i historykom za źródła, są cytowane i przytaczane w wielu opracowaniach historycznych. Haupt sam był uczestnikiem wojny – służył jako oficer w batalionie pancernym 8. Dywizji Piechoty Wehrmachtu i brał udział w oblężeniu Leningradu.

Co oznacza zastosowane przez W. Haupta określenie „Fester Platz„? Można je przetłumaczyć jako „miejsce umocnione”, ale sama nazwa nie wyjaśnia jeszcze wszystkiego. 8 marca 1944 roku Adolf Hitler wydał rozkaz, w którym sformułował swoją strategię, nazwaną później „forteczną”. „Miejsca umocnione” miały powstawać tam, gdzie ze względu na lokalizację lub istnienie logistycznych węzłów transportowych miały znaczenie operacyjne, a nawet strategiczne.

„Miejsca umocnione” będą odgrywać rolę fortec z dawnych okresów historycznych. Dzięki nim wróg nie zajmie obszarów o decydującym znaczeniu operacyjnym. Zostaną otoczone, wiążąc w ten sposób jak największe siły przeciwnika i stwarzając warunki umożliwiające skuteczny kontratak. Lokalne twierdze, które znajdą się głęboko w strefie walk, będą zażarcie bronione w razie ataku nieprzyjaciela. Znajdując się na głównej linii bitwy, będą stanowić dodatkową rezerwę sił obronnych, a w razie przerwania dotychczasowego frontu przez nieprzyjaciela utworzą zrąb nowego – dostarczając pozycji do przeprowadzenia kontrataków.

Rozkaz zawierał listę 29 „miejsc umocnionych” na froncie wschodnim, m.in. Tarnopol, Brody, Pińsk, Orsza. Później nie sporządzano już list i wykazów, sytuacja zmieniała się bardzo szybko, a decyzje o ustanowieniu takich miejsc były nagłe i podejmowane doraźnie. Inne jeszcze miejsca umocnione istniały pod nazwą „twierdza” (Festung) – m.in. Wrocław, Kostrzyń, Poznań, Kołobrzeg.

Rozkaz stawiał też wymagania dowódcy „Miejsca umocnionego” – musiał mieć rangę generała i „być szczególnie wyselekcjonowanym, twardym żołnierzem”, którego zadaniem było „wytrwałe bronienie lokalnej bazy wszelkimi środkami, a tym samym stworzenie warunków do udanej kontynuacji walki”. „Dowódca miejsca umocnionego odpowiada za honor swojego żołnierza i wypełnia swoje obowiązki do końca” – napisano w rozkazie. Odpowiadał on również za wszystkie osoby, żołnierzy i cywili, mógł egzekwować prawo wojenne za pomocą oddanych mu do dyspozycji sądów wojskowych i cywilnych. Tym wszystkim wymaganiom odpowiadał gen. Alexander von Zülow, dowodzący obroną Koszalina – był generałem, oficerem frontowym podczas I i II wojny światowej, wielokrotnie odznaczanym, pełnił wysokie funkcje sztabowe i dowódcze, świetnie znał swój teren (służył w sztabie II Korpusu w Szczecinie, był też inspektorem wojsk rezerwowych w Koszalinie).

Po wojnie zaznaczyła się tendencja do lekceważenia lub nawet wyśmiewania koncepcji fortecznej. Urodzony w 1949 roku niemiecki historyk Karl-Heinz Frieser określił „Miejsca umocnione” jako „pułapki ludzkie” (Menschenfallen). Pisano także o „psychozie kotłowej” (Kesselpsychose) wśród żołnierzy, którym obrona miejsc umocnionych kojarzyła się ze zgodą na walkę w okrążeniu, a w rezultacie pójściem na śmierć lub w niewolę. Niewątpliwie jednak koncepcja „Miejsc umocnionych” nie była zupełnie pozbawiona racji. Historyk Norman Davies, autor „Bożego igrzyska” (historia Polski), w książce „Mikrokosmos” (dzieje Wrocławia) pisze:

Z wygodnej perspektywy komentatora post factum strategia forteczna może się wydawać piramidalnym błędem. Nie należy jednak zapominać, że na początku 1945 roku położenie Niemiec nie było jeszcze rozpaczliwe. W rzeczywistości istniały powody do ostrożnego optymizmu. Na zachodzie alianci nadal dochodzili do siebie po szoku, jakim była ofensywa w Ardenach, i nie przekroczyli jeszcze Renu, a na wschodzie Sowieci od dobrych paru miesięcy nie czynili użytku ze swoich wiślanych przyczółków i ciągle nie mogli zdobyć Budapesztu. Chociaż przewaga liczebna wroga była przytłaczająca, linie komunikacyjne na wschodzie były teraz znacznie skrócone, a nieprzyjaciel ryzykownie wydłużył własne. W tym świetle strategia forteczna nie wydaje się całkiem bezsensowna. Ostateczny sukces Sowietów nie był jeszcze przesądzony.

Odpowiadając na zadane w tytule pytanie – Koszalin w 1945 roku nie był twierdzą (Festung), był jednak „Miejscem umocnionym” (Fester Platz), zgodnie z koncepcją Hitlera z 8 marca 1944 roku. Gdyby nawet Werner Haupt tego nie napisał, to i tak zrozumiałym jest, że położenie Koszalina – węzła drogowego i kolejowego na trasie Szczecin-Gdańsk, osłaniającego podejścia do Kołobrzegu – było na tyle ważne, że wymagało jak najdłuższej obrony. Niemcy zdawali sobie z tego sprawę. W wydanej w 1966 roku z okazji 700-leca Koszalina historii miasta, Franz Schwenkler pisze: „Góra Chełmska wraz z przyległymi wzniesieniami, rzekami i terenami bagnistymi nadawała się doskonale na linię obronną lub przedpole walk. Ten, kto posiadał tereny wokół Koszalina, posiadał również trakt w kierunku Gdańska i Prus Wschodnich”.

Tym traktem podążało w 1945 w stronę Szczecina tysiące uchodźców, według niektórych danych przez Koszalin przeszło 65 tys. ludzi. Również Rosjanie doceniali znaczenie Koszalina, z górującą nad całym terenem Górą Chełmską, wyznaczając ten obszar jako cel operacji strategicznej. Ten cel osiągnięto, przerywając drogę i linię kolejową Gdańsk-Szczecin, uniemożliwiając dalszą ewakuację ze wschodnich miast i regionów Rzeszy. Co ważniejsze jednak, rozcinając na pół całe zgrupowanie niemieckie na Pomorzu i kompletnie dezorganizując niemiecka obronę.

Tadeusz ROGOWSKI

————
Treść rozkazu „Fester Platz” za: Norman Davies, „Mikrokosmos” (Pierwotne źródło: Paul Adair, „Hitler’s Greatest Defeat”).
Zdjęcie: Obrońcy Lubania na Dolnym Śląsku w 1945 roku z Panzerfaustami – ręczną bronią przeciwpancerną. Podobnie mogli wyglądać obrońcy Koszalina. Źródło: waralbum.ru

W Polsce występują różne wspólnoty pamięci. Ich wielość wynika z różnorodnych uwarunkowań historycznych i regionalnych. Zadziwiająca jest np. żywotność podziałów z okresu rozbiorów. Odrębną wspólnotę pamięci tworzą obywatele polscy będący członkami mniejszości narodowych, etnicznych, językowych, kulturowych, wyznaniowych oraz regionalnych. Swoją specyfikę posiadają Ziemie Odzyskane/Ziemie Zachodnie i Północne.

Władze Polski Ludowej (1945-1989), podobnie jak i III RP po 1989 r. realizowały tu odrębną od reszty kraju politykę historyczną. Wynika ona z następujących uwarunkowań historycznych:

1. Na Ziemiach Zachodnich i Północnych władze nie mogły się odwoływać do „ogólnopolskiego kanonu tradycji”, gdyż ziemie te przez setki lat nie przynależały do państwa polskiego. Trudno było np. w Szczecinie czy Wrocławiu sięgać do tradycji I i II Rzeczypospoliej, kolejnych powstań narodowych czy walk zbrojnych i okupacji z lat drugiej wojny światowej. Z tego względu nawiązywano do tradycji Polski Piastowskiej oraz ówczesnych zmagań zbrojnych z udziałem wojsk polskich, które miały miejsce na tych terenach, np. organizowano uroczystości upamiętniające bitwę pod Cedynią (24 czerwca 972 r.) i pod Legnicą (9 kwietnia 1241 r.). Szczególne znaczenie przypisywano obchodom bitwy pod Grunwaldem (15 lipca 1410 r.). W ten kanon uroczystości wpisywały się rocznice związane z walkami I Armii Wojska Polskiego w 1945 r. o Kołobrzeg i Wał Pomorski oraz podczas forsowania Odry w „zwycięskiej drodze na Berlin”.

2. Brak wyrazistych tradycji walki o niepodległość i suwerenność państwa polskiego, jakie miały miejsce na Ziemiach Dawnych np. w okresie zaborów, był „rekompensowany” odwoływaniem się do tradycji walki o utrzymanie polskości w państwie pruskim/niemieckim. Nawiązywano do działalności ruchu polskiego z XIX i XX wieku, np. eksponując aktywności polskich partii politycznych, polskiego szkolnictwa i życia kulturalnego (czytelnictwo książek i czasopism, biblioteki itp.). Honorowano działaczy zasłużonych dla polskości. Przypominano o różnych formach działalności Związku Polaków w Niemczech z okresu międzywojennego oraz prześladowaniach i eksterminacji wielu jego aktywistów w III Rzeszy.

3. Usunięcie dawnych niemieckich mieszkańców z przestrzeni społecznej Ziem Zachodnich i Północnych spowodowało przerwanie łańcucha przekazu historycznego. Z tego względu tylko wyjątkowo organizowano uroczystości nie nawiązujące bezpośrednio do polskich tradycji. Zwłaszcza podczas imprez związanych np. z rocznicami lokacji miast nie zawsze można było odwołać się do tradycji polskich. Ograniczona także była liczba polskich bohaterów o zasięgu ponadlokalnym i regionalnym (np. Mikołaj Kopernik i Ignacy Krasicki na Warmii czy Stanisław Staszic w Pile).

4. Na Ziemiach Zachodnich i Północnych inny wymiar niż w Polsce Centralnej przybierały rocznice „wyzwolenia” miejscowości przez wojska radzieckie i niekiedy także polskie. Wydarzenia te stanowiły zazwyczaj wyraźną cezurę w dziejach lokalnej społeczności, stanowiąc początkowo jedyną „rocznicę polską”, z którą można było się utożsamiać.

5. Dla nowych mieszkańców przybyłych na „poniemieckie ziemie” ważnym elementem procesu zakorzenienia była kwestia możliwości odwołania się do polskości tych obszarów. Istotną rolę pełniła tu ideologia zachodnia i mitologia „powrotu” na Ziemie Piastowskie, będąca integralną częścią polskiej myśli zachodniej sprzed 1945 r. Takie pojęcia, jak „Ziemie Macierzyste” czy „Ziemie Odzyskane”, stwarzały przesłanki do przełamywania poczucia obcości, ułatwiały tworzenie się świadomości „bycia na swoim i u siebie”, niezależnie od trafności historycznej tych pojęć. Odwoływanie się do ideologii Ziem Odzyskanych miało inne uzasadnienie w przypadku ziem, które przed pierwszym rozbiorem (1772 r.) wchodziły w skład I Rzeczypospolitej, np. ziemia człuchowska, wałecka, złotowska, babimojska, wschowska czy też Pomorze Gdańskie lub Warmia, niż w odniesieniu do leżących poza jej ówczesnym obszarem Pomorza Zachodniego, Dolnego Śląska czy Mazur.Ważnym czynnikiem polityki historycznej na ZZiP była i jest ideologia pionierska, bazująca na aktywności społecznej i obywatelskiej na rzecz przejęcia, odbudowy, zagospodarowania i zintegrowania tych ziem z resztą kraju.

6. Na Ziemiach Nowych inne znaczenie niż na Ziemiach Dawnych posiadają tradycje Kresów Wschodnich oraz wielu mniejszości narodowych i etnicznych. Wynika to z faktu, iż na ZZiP wskutek wyroków historii trafiła większość „polskich wypędzonych” z Wileńszczyzny czy Galicji Wschodniej. Na ziemie te w wyniku Akcji „Wisła” z 1947 r.został także wysiedlony ogół polskich Ukraińców i Łemków (największe skupiska tej ludności znajdują się na Warmii i Mazurach, Pomorzu Zachodnim oraz na Ziemi Lubuskiej). Główne skupisko mniejszości niemieckiej znajduje się na Śląsku Opolskim. Swoje tradycje i odrębność posiadają Kaszubi, Mazurzy, Warmiacy i Ślązacy.

7. Społeczności postmigracyjne Ziem Zachodnich i Północnych częściej niż mieszkańcy innych regionów Polski buntowali się przeciw władzy komunistycznej. Dobitnym tego przykładem jest skala protestów robotniczych z grudnia 1970 r. i sierpnia 1980 r. w Szczecinie, Gdańsku i Elblągu czy też powstanie „solidarnościowych twierdz oporu” po wprowadzeniu stanu wojennego 13 grudnia 1981 r. (np. we Wrocławiu). Wydarzenia te weszły na trwałe do mitologii narodowej. Mniej znane są np. „zajścia zielonogórskie” z 30 maja 1960 r.

Polityka historyczna w odniesieniu do Ziem Zachodnich i Północnych winna także uwzględnić odrębności wynikające z wielości dziedzictwa kulturowego tych ziem przed 1945 r., jak i po tej przełomowej dacie symbolizującej zakończenie drugiej wojny światowej. Jest to dziedzictwo europejskie, środkowoeuropejskie, niemieckie, polskie (m.in. Kresów Wschodnich czy też francuskich i rumuńskich repatriantów, Sybiraków), czeskie, rosyjskie (staroobrzędowcy na Mazurach), śląskie, kaszubskie, warmińskie, mazurskie, żydowskie, ale także ukraińskie i łemkowskie, romskie czy też greckich i macedońskich uchodźców politycznych. Na ZZiP znajdują się miejsca kultu wielu wyznań: katolików, protestantów, grekokatolików, prawosławnych, staroprawosławnych, wyznawców judaizmu i islamu. Nie sposób nie uwzględnić także konsekwencji wynikających z wkroczenia do Polski w 1945 r. Armii Czerwonej oraz istnienia na tych terenach do 1993 r. licznych garnizonów Armii Radzieckiej i Federacji Rosyjskiej (np. w Legnicy, Bornem Sulinowie czy Świnoujściu).

Tekst ten stanowi fragment przygotowywanej do druku książki pt. Nowe społeczeństwo Ziem Zachodnich i Północnych 1945-2020.

Tezy zawarte w tekście wyrażają jedynie opinie autora.

Andrzej Sakson – prof. dr hab., pracownik Instytutu Zachodniego i Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu, socjolog, zainteresowania badawcze: stosunki polsko-niemieckie, migracje, mniejszości narodowe i etniczne.

Źródło: Biuletyn Instytutu Zachodniego Nr 38(412)/201926.11.19

Przy porównywaniu dziejów Śląska i Pomorza Zachodniego nasuwają się liczne podobieństwa. W 18 lat po Piastach Śląskich książę pomorski Bogusław I składał hołd cesarzowi Fryderykowi Rudobrodemu (1181 r.). Następnie przez pięć stuleci obie te dzielnice pozostawały pod władzą rodzimych dynastii, w przeciwieństwie np. do Ziemi Lubuskiej czy Prus Wschodnich. Nie upłynęło pół wieku od wygaśnięcia książąt pomorskich (1637 r.), gdy zamknął oczy ostatni Piast na Legnicy (1675 r.). Mimo jednak tych podobieństw germanizacja dzielnic nadodrzańskich miała wynik odmienny; w roku 1939 mowa polska rozbrzmiewała jeszcze u kilkusettysięcznej ludności śląskiej, gdy nad Bałtykiem dogorywali ostatni Słowińcy.

Odtworzenie przebiegu niemczenia się Pomorzan napotyka na wielkie trudności. Źródła pomorskie dostarczają o wiele mniej danych z dziedziny stosunków narodowościowych niż analogiczne zabytki Śląska czy Prus. Dokumenty średniowieczne wymieniają zazwyczaj wtedy pochodzenie narodowe osób, gdy stanowi ono podstawę odrębnych warunków prawnych czy gospodarczych, tym czasem niezwykle szybki zanik urządzeń u stroju słowiańskiego na Pomorzu pozbawia badacza tego cennego sprawdzianu.

Źródła kościelne i sądowe, również niezmiernie ważne dla stosunków językowych, pochodzą przeważnie z czasów późniejszych, gdy znaczna część kraju była już zewnętrznie zgermanizowana. Poszukiwania autora uprzytomniły mu przy tym ogrom spustoszeń wojennych w zasobach archiwalnych Pomorza. Niemniej jednak nawet i w obecnych warunkach badania te wydobyły na jaw wiele materiałów, niedostępnych dotąd polskim uczonym, a pomijanych przez naukę niemiecką. Ostateczne ich opracowanie przyczyni się w niejednym do wyjaśnienia dziejów polskości na Pomorzu Zachodnim.

Na obszarze byłej prowincji pruskiej Pomorza wyróżnić należy kilka części, które przechodziły odmienne koleje dziejowe. Należą tu: Rugia i jej posiadłości lądowe, Pomorze nadodrzańskie aż po Koszalin i Ziemię Białogardzką, Ziemia Świdwińska i okolice Drawska i Kalisza, wchodzące do XIX wieku w skład Nowej Marchii, Pomorze Dolne, czyli Ziemia Sławieńska i Słupska wraz z Miastkiem i Szczecinkiem, dawne polskie starostwo drahimskie, wreszcie Lębork i Bytów, stanowiące pierwotnie część Pomorza Gdańskiego.

Fala germanizacji, idąca od zachodu, dotarła najprzód do Pomorza nadodrzańskiego, gdzie panowali potomkowie Warcisława I. Pierwsze placówki niemieckie na ziemi pomorskiej stanowił kler świecki i zakonny. Nawrócenie Pomorza nadodrzańskiego nastąpiło o tyle później od sąsiednich ziem polskich, że pierwsi książęta chrześcijańscy starali się tym usilniej o wyrównanie tego opóźnienia, sprowadzając duchownych z Danii i Niemiec. Klasztory w Słupi n. Pianą, w Grobie k. Uznamia, w Darguniu i Kołbaczu, założone w 2. połowie XIX w. zostały hojnie uposażone w obszerne posiadłości. W dobrach zakonnych pojawili się najprzód obcy osadnicy. Już w roku 1173 słyszymy o wsi niemieckiej koło Kołbacza. Niemal jednocześnie występują Niemcy po miastach: w roku 1203 mają własny kościół w Szczecinie. Niemieccy rycerze w otoczeniu książąt pojawiają się nieco później, bo dopiero w początku XIII wieku. Ogólna liczba przybyszów stanowiła jednak znikomy odsetek ogółu ludności i jeszcze w pierwszych dziesięcioleciach XIII wieku Pomorze nadodrzańskie było krajem na wkroś słowiańskim, którego rządy i gospodarka pozostawały w rękach rodzimego żywiołu.

Zasadniczą zmianę przyniosły czasy panowania Barnima I, księcia szczecińskiego (1220-78), i Warcisława III, księcia dymińskiego, (1219-64). Niepowodzenia polityczne spowodowały dla Pomorza u tratę okolic Nowych Strzelec na rzecz Meklemburgii a Cedyni, Kostrzynia i Ziemi Wkrzańskiej na rzecz margrabiów brandenburskich. Te niepowodzenia i straty skłoniły obu książąt do starań o podniesienie zasobów gospodarczych i wojskowych kraju, by móc się oprzeć dalszym roszczeniom silniejszych sąsiadów. Za najszybszą drogę do tego celu uważali panujący zaprowadzenie zachodnich form gospodarki i ściąganie z Niemiec osadników i rycerstwa. Rozpoczyna się teraz okres nadawania immunitetów na szeroką skalę oraz lokacji miast i wsi na tak zwanym prawie niemieckim. Ten sam proces, nieco nawet wcześniej, zainicjowali władcy rugijscy.

Zjawisko kolonizacji niemieckiej występowało również na innych ziemiach polskich. Na Pomorzu nadodrzańskim i Rugii przemiany sięgnęły jednak o wiele głębiej niż w innych dzielnicach, z wyjątkiem Śląska, a przebieg ich był znacznie szybszy i odbywał się z wyraźnym upośledzeniem miejscowej ludności na rzecz przybyszów. Obyczaje prawa polskiego zostały zastąpione przez niemiecki ustrój lenny, który spowodował rozkład spójni rodowej i osłabił wpływy możnych pomorskich. Ze zniesieniem urzędów polskich utracili oni piastowane godności, a wybitniejsze stanowiska w nowym systemie objęli przede wszystkim rycerze niemieccy, lepiej z nim obeznani. Znaczna część szlachty pomorskiej zamieszkiwała dotychczas po miastach – podgrodziach. W ich ręku znajdował się handel,, żegluga i przemysł warzelniczy. W prowadzenie niemieckiego ustroju miejskiego i napływ obcych kupców i rzemieślników, wyposażonych w kapitał i znajomość nowych stosunków, wydarło wnet te dziedziny z rąk możnych pomorskich. Niemcy opanowali życie gospodarcze w miastach i ujęli ich zarząd. Skutkiem tego zamożniejsi Pomorzanie jęli usuwać się z miast, pozbawiając przez to oparcia ubogie warstwy ludności słowiańskiej. Pierwszym i osadami, które otrzymały prawo miejskie, były: w księstwie rugijskim Roztoka (1218 r.) i Strzałów (1234 r.), a na Pomorzu nadodrzańskim Przemysław (1235 r.) i Szczecin (1237 względnie 1243 r.). Lokacja miast na prawie niemieckim dokonywała się rozmaicie. W Szczecinie w 1237 r. książę przekazał wprost władzę istniejącej tam kolonii Niemców, gdzie indziej, jak np. w Kołobrzegu, w roku 1255 zakładano nową osadę, wyposażoną w liczne przywileje obok dawnego podgrodzia, które rychło podupadło. Niektóre miasta, jak np. Goleniów, Koszalin. Gryfino. Gryfia, Gryfice, zakładano na miejscu, gdzie nie istniał przedtem żaden ośrodek handlowy.

Napływ osadników niemieckich na wieś był oczywiście znacznie mniejszy niż do miast, tak iż przy osadzaniu wsi na prawie niemieckim posługiwano się również żywiołem rodzimym. Trafiali się naw et sołtysi Pomorzanie, jak np. w Gogolinie), ale na ogół te dochodowe stanowiska otrzymywali Niemcy. Panujący nie doceniali zupełnie niebezpieczeństwa germanizacji i mając na oku tylko wzrost zasobności kraju, popierali usilnie napływ obcych, zasobnych w kapitał i umiejętności. Tak np. we wsiach zasiedlonych w 2/3 Niemcami właściciel zatrzymać mógł dla siebie połowę dziesięciny kościelnej, a wsie polskie opłacały je w całości, co oczywiście zachęcało dziedziców do rugowania chłopów pomorskich i osadzania na ich miejsce Niemców. Współczesne źródła rugijskie wymieniają wyraźnie wypadki usuwania włościan słowiańskich z ich ziemi. Prawo niemieckie i system lenny rozpowszechniły się szybko, tak iż ostatnie wzmianki o wsiach na prawie polskim na Pomorzu nadodrzańskim pochodzą z pierwszych dziesiątków XIV wieku. Trzeba jednak pamiętać, że zaprowadzenie prawa niemieckiego nie było bynajmniej równoznaczne z zasiedleniem danych wsi wyłącznie przez Niemców, ani też z germanizacją ludności.

Osadnictwo niemieckie rozwinęło się najbardziej w ogromnych posiadłościach cystersów i norbertanów (Grobia, później Podgłowa, Kołbacz, Białobuk, Tatyń, Nowopole, Eldena, Chycina), a także kapituł kamieńskiej, kołobrzeskiej i szczecińskiej, wreszcie w dobrach templariuszy (Ziemia Bańska, Drahim) i joannitów (Stargard, Suchań). Znaczną rolę w germanizacji kraju odegrali również biskupi kamieńscy, którzy w połowie XIII wieku otrzymali we władanie Ziemię Kołobrzeską, skąd wnet rozszerzyli swe panowanie na okolice Lipia (Arnhausen) i Ziemię Bobolicką. Książęta i biskupi nadawali przy tym obszerne dobra niemieckim rycerzom, osadzając ich zwłaszcza na pograniczu Nowej Marchii.

Podczas gdy księstwo rugijskie i Pomorze nadodrzańskie ogarnęła już w XIII wieku fala germanizacji, Pomorze Dolne i Ziemia Lęborska i Bytowska pozostawały nią nietknięte. W Ziemi Sławieńskiej i Słupskiej panowała do lat trzydziestych XIII wieku gałąź dynastii pomorskiej. Następnie ziemie te weszły w skład Pomorza Gdańskiego i wraz z nim dostały się Polsce po śmierci Mestwina II. W wyniku katastrofy 1309 roku Ziemia Sławieńska, Słupska i okolice Szczecina znalazły się pod panowaniem książąt Pomorza nadodrzańskiego i odtąd dzieliły jego losy. Lębork, a w net potem i Bytów, zagarnęli Krzyżacy wraz z Pomorzem Gdańskim.

Aż do początków XIV wieku wpływy niemieckie na tych ziemiach zaznaczały się w bardzo nikłym stopniu, a dawny ustrój polski utrzymywał się w pełni. Po włączeniu do Pomorza Gdańskiego Ziemia Słupska i Sławieńska podlegały władzy arcybiskupa gnieźnieńskiego, tak iż duchowieństwo było przeważnie polskie. Większe posiadłości duchowne, które na Pomorzu nadodrzańskim i na Rugii stanowiły rozsadniki niemczyzny, ograniczały się tu taj do włości klasztoru w Bukowie, założonego w połowie XIII wieku, oraz dóbr joannitów koło Sławna. Do roku 1309 nie było tu również miast na prawie niemieckim, z wyjątkiem Darłowa, założonego w 1270 roku, i niemieckiej kolonii w Słupsku. Dopiero po odpadnięciu od Polski rozpoczęła się działalność lokacyjna, popierana szczególnie przez ród Święców, którzy otrzymali w lenno większą część Ziemi Sławieńskiej. W roku 1312 o 5 km od Sławna założono nowe miasto niemieckie. Słupsk otrzymał prawo miejskie w 1310 roku, Polanów w 1343, Szczecinek w 1310. W pierwszej połowie XIV wieku ogólny obraz stosunków narodowościowych na Pomorzu przedstawiał się następująco:

Miasta rugijskie i Pomorza przyodrzańskiego miały przewagę żywiołu niemieckiego. Zwłaszcza w osadach lokowanych na „surowym korzeniu” ludność polska stanowiła niewielki odsetek. W starych ośrodkach, jak Szczecin, Strzałów, Kołobrzeg, Trzebiatów, żywioł polski był liczniejszy. Kołobrzeg posiadał około 1/3 ludności pomorskiej. Księga miejska Szczecina z lat 1305 do 1352 wymienia wielu mieszczan o czysto polskich nazwiskach, jak: Lecik, Pes (Pies), Krul, Pompil (Pąpiel). Nawet w położonym daleko na zachód Strzałowie wśród obywateli miejskich z lat 1319-48 występuje duża ilość nazwisk słowiańskich, np. Grip (Grzyb), Kot, Kowal, Radus (Radusz) itp. Natomiast w Bardach w latach 1324-1505 na 871 nazwisk jest tylko 28 słowiańskich, 621 nieokreślonych a 222 niemieckich.

Żywioł słowiański po miastach składał się przeważnie z biedoty, gdyż Niemcy opanowali władzę i bardziej dochodowe stanowiska. Zrazu w XIII a nawet w początkach XIV wieku spotykamy czasem Pomorzan piastujących godności. Wśród radnych Trzebiatowa występuje w 1328 roku Radzimier, Johannes Sclavus zasiada w radzie miasta Wkry (1284). Ciesław ze Sławna i Cieszek z Manowa wymieniani są jako świadkowie w gronie mieszczan koszalińskich.

Duchowieństwo na Pomorzu nadodrzańskim i Rugii, w szczególności zaś kapituły i klasztory cystersów i norbertanów składały się przeważnie z Niemców. Spotykamy jednak niekiedy Pomorzan na stanowiskach duchownych, jak np. Wisław archidiakon pyrzycki w 1330 roku, Iwan proboszcz w Bardach w 1329 roku, Ciesław proboszcz białogardzki w 1307. Najwięcej polskich zakonników miały klasztory dominikanów (Gryfia, Pozdawilk, Strzałów, Kamień, Słupsk), które założone zostały z Krakowa i za wyjątkiem Strzałowa należały do polskiej prowincji.

Największe skupienie Niemców istniało na zachód od Odry, szczególnie w posiadłościach rugijskich, włączonych do Pomorza w 1325 roku. Powstało tam wiele miast i klasztorów, które w raz ze swymi Posiadłościami tworzyły ośrodki, skąd niemczyzna promieniowała w głąb kraju. Na prawym brzegu Odry istniały większe skupienia niemieckie na obszarach zasiedlonych przez cystersów z Kołbacza, koło jeziora Miedwie, w posiadłościach joannitów koło Starogardu i rzeki Krąpiel, templariuszy koło Drahimia oraz na terenach koło Drawska i Czaplinka, skolonizowanych dopiero w końcu XIII wieku. Skupienia wsi niemieckich występowały nadto w świeżo zasiedlonym pasie nadbrzeżnym Kołobrzeg – Koszalin, wokół Trzebiatowa w dobrach norbertanów w Białobuku, wreszcie na pograniczu pomorsko-brandenburskim i koło Bobolic, gdzie zarówno margrabiowie jak biskupi osadzali rycerzy niemieckich. Ziemia Sławieńska i Słupska miały już, jak wspomniałem, czysto słowiański charakter, z wyjątkiem niewielkich ośrodków niemczyzny w Darkowie, Słupsku i dobrach joannitów koło Sławna. Okolice Szczecinka, Barwic, Miastka zalegały wtedy jeszcze ogromne puszcze, zamieszkałe tylko z rzadka przez polską ludność.

Tak więc do początku XIV wieku Pomorze Zachodnie pozostało w swej większości krajem słowiańskim. W XIV i XV wieku stan ten ulega zwolna zmianie na niekorzyść żywiołu rodzimego. Zmniejsza się wprawdzie dopływ osadników niemieckich, kierujący się teraz głównie do nowo założonych miast Pomorza Dolnego. W roku 1310 otrzymuje Szczecinek prawo miejskie, w roku 1356 Ustka, w roku 1346 Bytów, w roku 1341 Lębork, w roku 1357 Łeba. Nieco kolonistów niemieckich osiedla się między Słupskiem i Ustką i koło Łeby. Groźniejszym natomiast objawem był rozpoczynający się proces niemczenia ludności miejscowej. W otoczeniu książąt spotykamy przeważnie rycerstwo niemieckie. Panujący żenią się niemal wyłącznie z księżniczkami niemieckimi, dwory książąt szczecińskich i wołogoskich rozbrzmiewają obcą mową, która występuje też w kancelariach książęcych i w aktach miejskich. Możne rody Pomorza Zachodniego w znacznej części zubożały i zanikały, lub wyemigrowały na wschód. Pozostali zaczynają dostosowywać się do obcych obyczajów i ulegać ich wpływom, czego objawem coraz częściej używane imiona niemieckie. Obyczaje niemieckie przenikają najwięcej dynastię i szlachtę rugijską. Książęta rugijscy w chwili swego wygaśnięcia w 1325 roku byli już silnie zgermanizowani. Książę Wisław III na przykład występował jako Minnesanger i układał wiersze niemieckie.

Wynarodowienie się językowe książąt i szlachty Pomorza nadodrzańskiego nastąpiło później, możliwe, że dopiero w XV stuleciu. Wraz z rozwojem poczucia narodowego stosunek Niemców do ludności słowiańskiej pogorszył się. Od XV wieku w wielu miastach wprowadzono zakaz przyjmowania „Wendów” do cechów i obywatelstwa. Pomorzanie zostają usunięci z obrębu miasta na przedmieścia (vici, Kietzen), gdzie pędzą żywot odosobniony, trudniąc się przeważnie rybołówstwem, przewoźnictwem i innym i mało dochodowymi zajęciami, pogardzanym i przez Niemców. W Kołobrzegu już w końcu XIV wieku wszystkie domy przy ulicy Słowiańskiej (Wendengasse) znajdowały się w ręku niemieckich posiadaczy. W Koszalinie zarządzenia miejskie zabraniały pod grzywną kupować od przekupniów mówiących po kaszubsku.

Pod wpływem tego ucisku mowa pomorska zaczęła zanikać po miastach i okolicach o ludności mieszanej: na wyspie Rugii w początku XV wieku, na lewym brzegu Odry w ciągu tegoż stulecia. W Bardach spotykam y np. jeszcze w 1439 roku nazwiska polskie o typie przezwiskowym, jak: Carlik i Fantzs (Wąs). Na prawym brzegu Odry ludność słowiańska w niektórych okolicach utrzymywała swą odrębność jeszcze w pierwszej połowie XVI wieku. Taką wyspą były wsie w okolicy Kamienia: Przyborowo, Grabowo, Miodowice (Niedźwiedzice), Zabieżów, gdzie w latach 1481-1539 występują jeszcze nazwiska typu przezwiskowego, jak Czubbeke, Pusth, a jeden z młynarzy nosi imię Stanisław. Pomorzanie utrzymywali się też prawdopodobnie w okolicach Pyrzyc i Jamna, gdzie lud do końca XVIII wieku zachował wiele dawnych obyczajów i wierzeń. We wsiach otaczających Koszalin używano w 1516 roku mowy pomorskiej. Kronikarz T. Kantzow podaje, około roku 1540, że w pobliżu Białogardu i Szczecinka na wsiach mówiono jeszcze przeważnie po kaszubsku.

W Ziemi Sławieńskiej i Słupskiej postępy germanizacji w XIV i XV wieku ograniczyły się do okolic nadbrzeżnych: Bukowa, Darłowa i pasa między Słupskiem a Ustką. Mniejsze ośrodki niemieckie stworzyła też kolonizacja Święców koło Sławna, Sianowa i Polanowa. Na dworze książąt słupskich wpływom niemieckim przeciwstawiały się wpływy polskie, wnoszone przez związki polityczne i rodzinne z Piastam i Jagiellonami.

W Ziemi Lęborskiej i Bytowskiej Krzyżacy nie przeprowadzali osadnictwa niemieckiego na szerszą skalę. Niewielkie wyspy obce powstały wokół Lęborka i Łeby. Zakon pozostawił także swym poddanym wiele urządzeń dawnego prawa polskiego.

Przez cały wiek XVI Pomorze Dolne utrzymywało charakter polski. Na wschód od Sławna nie tylko lud, ale i szlachta zachowała mowę rodzimą. W czasie odbierania hołdu od szlachty Ziemi Słupskiej w roku 1601 okazało się, że tylko trzy osoby władały językiem niemieckim. Właściciel Warcina, Janowic i Osowa (na południe od Sławna) Jakub Zitzewitz w czasie najazdu na sąsiada w roku 1566 nawoływał swych chłopów: „Bijta chłopcy!”. W miastach, z wyjątkiem Łeby, Lęborka i Ustki, żywioł polski był silny, gdyż zamieszkiwało je wielu przedstawicieli drobnej szlachty, utrzymujących nadal stosunki ze wsią. W Miastku na 140 obywateli posiadających nieruchomości w roku 1605, 28 nosiło nazwiska polskie, 15 nieokreślone, 97 niemieckie. W Bytowie w roku 1634 na 161 nazwisk wypadało 39 polskich, 23 nieokreślone i 69 niemieckich.

W pierwszej połowie XVII wieku zasięg ludności kaszubskiej rozciągał się jeszcze do jeziora Bobęcino i górnego biegu rzeki Wieprz. Dalej na północ wsie polskie dosięgały górnej Słupi i okalały jezioro Gardno. Geograf Lubinus w swym dzienniku podróży z roku 1612 podaje, że podróżując z Chocimina przez Świerzno do Trzebielina w obecnym powiecie miastkowskim wjechał wnet w okolice zamieszkałe przez „Wendów”. Tenże podróżnik koło Wierzchocina nie mógł znaleźć ani jednej osoby mówiącej po niemiecku. Również w mieście Słupsku i najbliższej okolicy musiało być jeszcze sporo ludności słowiańskiej, skoro do roku 1700 odprawiano tam polskie nabożeństwa ewangelickie. Wprowadzenie reformacji, a z nią nabożeństw w języku krajowym , wywołało konieczność uwzględnienia choć w pewnym stopniu stosunków narodowościowych. Przy egzaminach na duchownych w wieku XV-XVII wymagano znajomości kaszubskiego od kandydatów, obejmujących parafie we wschodniej części kraju. Na sejmie szczecińskim w roku 1627 domagano się poświęcenia poszczególnej uwagi sprawie kształcenia polskich kaznodziejów. Już w końcu XVI wieku (1586) wyszedł ewangelicki modlitewnik polsko-kaszubski, ułożony przez kaznodzieję w Bytowie Szymona Krofeya. Cieszył się on wielkim powodzeniem, jak nie mniej „Mały Catechism” wydany w roku 1643 przez M. Mostnika, pastora w Smołdzinie.

Źródła kościelne XVII wieku dotyczące Ziemi Słupskiej wymieniają jako parafie graniczne, w których występuje ludność kaszubska, miejscowości: Łupowo, Mikorowo, Budowo, Nożyno, Stare Kołczygłowy, Lubno, Cetyń z filią w Trzebielinie. W parafiach Wrzeszcz, Gardno, Smołdzino, Rów z filią Objazdy, Główczyce, Stowięcino, Cecenowo, Skórowo i Damno istniały osobne nabożeństwa kaszubskie. Do parafii kaszubskich należały również Kwakowo, Dobieszewo i Wałdowo.

Uwzględnianie mowy polskiej w stosunkach kościelnych nie wynikało bynajmniej ze szczególnej tolerancji narodowej, lecz po prostu z konieczności porozumienia się z wiernymi. Wobec lekceważenia i niechęci, z jaką pastorowie, przeważnie Niemcy, odnosili się do trudnego języka swych parafian, wszędzie gdzie ludność opanowała język niemiecki, likwidowano wnet nabożeństwa polskie. Należy tedy przypuścić, że oprócz wyżej wymienionych parafii Słowińcy występowali również i w poszczególnych wsiach położonych dalej na zachód.

W ciągu XVII i pierwszej połowy XVIII wieku germanizacja czyniła powolne, lecz stałe postępy. Złożyły się na to różne przyczyny. Spustoszenie wojny 30-letniej wyludniło całe wsie, które później osiedlano po trochu obcymi przybyszami. Rozwój folwarków spowodował usuwanie chłopów z ziemi, a gwałty i ucisk pańszczyźniany wywoływały masową ucieczkę włościan do Polski. Inni znów zbiegali do miast lub dostawali się do wojska, roztapiając się w morzu niemieckim. W śród szlachty Ziemi Słupskiej w XVII wieku istniały jeszcze żywe stosunki z Polską. Wielu młodych ziemian walczyło i ginęło w zastępach wojsk koronnych i litewskich, jak ów Mikołaj Zitzewitz z Warcina, który poległ w czasie pierwszej wojny chocimskiej. Na przeszkodzie do większego zbliżenia stała różnica wyznaniowa. Reformacja oddzieliła Kaszubów słupskich od głównego nurtu życia narodowego współczesnej Polski, a stało się to właśnie w chwili, gdy rozpowszechnienie druku umożliwiało ściślejszy kontakt kulturalny.

Polskość trzymała się najsilniej w Ziemi Lęborskiej i Bytowskiej. Od pokoju toruńskiego z 1466 roku ziemie te pozostawały jako lenno Korony we władaniu książąt pomorskich aż do wygaśnięcia dynastii w l637 roku. Powróciły wtedy znów bezpośrednio do Polski, by w roku 1657 dostać się ponownie jako lenno ówczesnym władcom Pomorza elektorom brandenburskim . Ów okres dwudziestoletniej przynależności do Rzeczpospolitej podziałał bardzo silnie na rozbudzenie świadomości narodowej. Liczne rzesze tamtejszej drobnej szlachty uzyskały wtedy prawa szlachty polskiej, przy czym wprowadzono sejmiki oraz sądy grodzkie i ziemskie. Zdobycze te zachowała szlachta częściowo nawet pod rządami pruskim i aż do roku 1773.

W końcu XVII i w XVIII wieku ziemiaństwo pomorskie uległo ostatecznej germanizacji. Z upadkiem znaczenia Rzeczpospolitej zbladła jej siła atrakcyjna, wschodząca gwiazda militarnej monarchii Hohenzollernów jęła przyciągać szlachtę pomorską, która teraz stała się najwierniejszą podporą dynastii pruskiej. Nacisk niemiecki lub zniemczonych panów dążył do wynarodowienia także i poddanych. Bezstronny obserwator, szwajcarski podróżnik Bernouilli stwierdza, że: „Dziedzice czynią wszystko możliwe, by rozpowszechnić język niemiecki, a kaszubski wygnać”.

Za panowania Fryderyka II działalność germanizacyjna stawała się coraz bezwzględniejsza. Podjęta przez tego króla akcja kolonizacyjna stworzyła kilka grup nowych osiedli koło Słupska, Bytowa i Szczecinka. Władze świeckie i duchowne podawały sobie zgodnie ręce dla likwidacji resztek kaszubszczyzny. Fryderyk II założył w roku 1769 w Słupsku szkolę kadetów, która wychowywać miała synów drobnej szlachty polskiej na pruskich oficerów. Sprawozdanie pastora słupskiego Hackena około roku 1780 wspomina o istnieniu reskryptu, który zalecał kaznodziejom, by starali się o usunięcie mowy kaszubskiej, narzucając niemieckich nauczycieli i odmawianie konfirmacji dzieciom, nie umiejącym czytać po niemiecku. Sam autor raportu przyznaje z dumą, że w ciągu swej dziesięcioletniej działalności osiągnął taki skutek, że w wielu parafiach można odtąd powoływać kaznodziejów nie władających kaszubskim. Wedle tegoż sprawozdania większość ludności w parafiach Gardno, Rów, Smołdzino, Główczyce, Cecenowo, Stowięcino i Skórowo nie władała językiem niemieckim, natomiast w parafiach Damno, Łupowo, Michorowo, Nożyno i Budowo mowa kaszubska była w zaniku.

W XIX wieku pod wpływem ulepszonych metod germanizacyjnych obszar zajmowany przez ludność polską, który dotąd zmniejszał się był powoli, zaczął topnieć z niezwykłą szybkością. Przyczyniły się do tego w pewnym stopniu zniszczenia wojny siedmioletniej i napoleońskiej, nade wszystko jednak zaprowadzenie niemieckich szkół powszechnych, służby wojskowej oraz reformy rolne w początkach XIX wieku. Sposób, w jaki przeprowadzono uwłaszczenie w Prusach, przyczynił się do powiększenia obszaru ziemi folwarcznej i wypchnięcia ze wsi ludności bezrolnej i małorolnej. Napłynęła ona do miast lub emigrowała do ośrodków przemysłowych na zachodzie, przy czym uległa germanizacji. Kryzys rolny w pierw szych dziesiątkach XIX wieku przyczynił się do dalszego rozrostu majątków kosztem dawnych czynszowych gospodarstw chłopskich i drobnej szlachty kaszubskiej. Gdy według spisu z 1751 roku w powiecie lęborskim na 242 właścicieli szlacheckich było 162 Polaków, to w roku 1862 wśród dziedziców dóbr rycerskich spotykamy 91 rodzin niemieckich i 12 rodzin noszących wprawdzie polskie nazwiska, lecz częściowo już zgermanizowanych.

W powiecie słupskim nabożeństwa polskie w Łupowie, Dobieszewie i Wrzeszczu ustały w roku 1778, w Michorowie – w 1787 roku, w Damnie, Nożynie i Skórowie – w 1795 roku, Rowie – w 1799 roku, w Budowie około 1810 roku, w Smołdzinie – w 1832 roku, w Gardnie – w 1845 roku.

Germanizacja ogarnęła zwłaszcza słabo zaludniony powiat miastkowski. W Wałdowie, Kołczygłowach, Cetyniu, Trzebielinie i Lubnie zniesiono nabożeństwa polskie przed rokiem 1778. W niektórych okolicach, leżących bardziej na uboczu, polskość utrzymywała się jednak długo. Kanclerz Bismarck w jednym ze swych listów, pisanych w 1861 roku, wspomina, że podówczas koło Kołczygłów ludność mówiła po polsku. Ostateczne zgermanizowanie powiatu miastkowskiego nastąpiło zapewne około roku 1890; pozostały tylko drobne odpryski przy granicy Pomorza Wschodniego.

W połowie XIX wieku wyspa niemiecka około Lęborka połączyła się ze zniemczonym obszarem w pobliżu miasta Łeby, odcinając ludność polską powiatu słupskiego i zachodniej części lęborskiego od zwartej masy rodaków na Pomorzu Wschodnim. Skutkiem tego powiat lęborski, niemal zupełnie polski w XVIII wieku, uległ szybkiej germanizacji. Z całego obszaru kaszubskiego nad wybrzeżem zachodnio-pomorskim pozostała tylko wyspa w okolicy jezior Gardno i Łeba i wąski pas na pograniczu powiatu puckiego. Owa wyspa polska kurczyła się szybko. P ruska szkoła i pruska służba wojskowa, niemiecki dziedzic i niemiecki pastor robiły swoje. Niebawem lud kaszubski Pomorza Zachodniego pozbawiony został nabożeństw w języku ojczystym. W roku 1850 umilkła polska mowa w kościele łebskim, w 1871 w Charbrowie, w 1876 w Cecenowie, wreszcie w roku 1886 zniesiono w Główczycach ostatnie polskie nabożeństwa na Pomorzu. Polskość jednak trwała, słabnąc coraz bardziej. Nawet badacz niemiecki Tetzner naliczył jeszcze około 1900 150-200 osób mówiących po kaszubsku we wsi Kluki, prócz tego, zdaniem jego, poszczególne osoby w Czarnowskim, w Charbrowie, w Izbicy, w Główczycach, w Stowięcinie, w Wierzchocinie w Czołpinie, w Lisigórze i Cecenowie władały jeszcze tym językiem. Należy przypuszczać, że ilość ta była w istocie większa, skoro dzisiaj po blisko pięćdziesięciu latach znalazło się jeszcze kilku starców pamiętających dźwięki ojczystej mowy.

Najsilniej przetrwała polskość w powiecie bytowskim. Północno-zachodnia część powiatu uległa germanizacji w ciągu XIX wieku, przy czym gminy ewangelickie niemczyły się szybciej od katolickich. W Bytowie zniesiono polskie nabożeństwa luterańskie około roku 1856, w tym samym mniej więcej czasie skasowano je w Ugoszczu i Niezabyszewie. W niektórych parafiach katolickich utrzymały się do ostatka. Ludność południowych gmin powiatu pozostała polską do dziś dnia.

Dzisiaj owe kilka tysięcy autochtonów w powiecie bytowskim, lęborskim i miastkowskim stanowią wszystko, co pozostało z ludności słowiańskiej Pomorza Zachodniego po wielowiekowym panowaniu niemieckim.

Kazimierz ŚLASKI

Źródło: Kazimierz Ślaski: „Dzieje polskości na Pomorzu Zachodnim”, Przegląd Zachodni Nr 7-8/1948, Instytut Zachodni, Poznań

Uwagi:

1. W opracowaniu zrezygnowano z przypisów.
2. „Pomorze Dolne” – określenia tego używał K. Górski, „Germanizacja Pomorza Dolnego”, Strażnica Zachodnia 1933.

dzieje_polskosci

Dwie kolejne osoby z regionu zachodniopomorskiego, po Pawle Szefernakerze, który od roku 2015 jest sekretarzem stanu w Kancelarii Prezesa Rady Ministrów, objęły wysokie i prominentne stanowiska w strukturach naczelnych władz państwa. Halina Szymańska z Łobza została szefową kancelarii Prezydenta RP, zastępując na tym stanowisku Małgorzatę Sadurską. Wcześniej, od sierpnia 2015 roku imponującą karierę rozpoczął w Kancelarii Prezydenta RP Paweł Mucha z Gryfina, który jako zastępca szefa Kancelarii, dodatkowo został mianowany pełnomocnikiem do spraw referendum konsultacyjnego.

Cała trójka doskonale się zna, rekrutuje się bowiem z klubu radnych PiS Sejmiku Województwa Zachodniopomorskiego. W 2014 roku wybory do sejmiku wygrała Platforma Obywatelska (12 radnych), tworząc koalicję z PSL (7 radnych). PiS wprowadziło 6 radnych, SLD – 4, komitet „Bezpartyjni” – 1. Radni PiS to: Kazimierz Drzazga, Krzysztof Zaremba, Halina Szymańska, Henryk Carewicz, Paweł Szefernaker i Paweł Mucha. Obecnie troje z nich, a więc połowa klubu, objęło wysokie stanowiska w administracji rządowej i prezydenckiej.

Bez wątpienia najważniejsze zadanie wziął na siebie Paweł Mucha, który od grudnia 2016 jest sekretarzem stanu, a od kwietnia 2017 wiceszefem Kancelarii Prezydenta RP (wcześniej był doradcą społecznym Prezydenta, sierpień 2015 – grudzień 2016). 3 maja 2017 został mianowany przez Prezydenta Andrzeja Dudę pełnomocnikiem ds. referendum konsultacyjnego w sprawie konstytucji. Trudno o ważniejsze dziś w Polsce zadanie, niż naprawa wadliwego ustroju politycznego oraz systemu wyborczego państwa. Trudno jednak także o większą zasługę dla Rzeczypospolitej, jak ta, która – w przypadku powodzenia misji – stanie się jego udziałem. (red)

Przez wiele lat, a w zasadzie od chwili wkroczenia Armii Czerwonej w marcu 1945 do Koszalina, toczą się dyskusje i spory o to, czy miasto zostało zdobyte, czy wyzwolone? Z mojego punktu widzenia miasto zostało zdobyte i tymi rozważaniami chciałem się z państwem podzielić.

Przede wszystkim, chciałbym rzucić światło na to co mówią o walkach o miasto archiwiści i historycy niemieccy, wśród nich Erich Murawski, który w książce „Bój o Pomorze – ostatnie walki obronne na Wschodzie”, opisuje walki na Pomorskiej ziemi w 1945 roku. Murawski twierdzi, że Koszalin był ważnym strategicznie miastem, a dowództwu armii niemieckiej zależało na jego utrzymaniu z dwóch powodów – było ważnym ośrodkiem administracji i gospodarki oraz ważnym węzłem komunikacyjnym. Nic zatem dziwnego, że zarówno obrońcom jak i atakującym zależało na jego długim utrzymaniu, bądź też szybkim zdobyciu. W punktu widzenia Armii Czerwonej szybkie zajęcie węzłów komunikacyjnych spowodowałoby wyjście na tyły 3.Armii Pancernej i uderzenia w jej plecy. Dowództwo sowieckiej armii podeszło do sprawy bardzo poważnie, wysyłając w rejon Koszalina 3 Korpus Pancerny Gwardii – 2. i 3. Zmotoryzowaną Brygadę Gwardii tego korpusu od wschodu przez Chełmoniewo, oraz od południowego wschodu 18. Brygadę Zmotoryzowaną Gwardii.

3 marca 1945 r. o godz.17.00 wojska sowieckie osiągnęły linie Kędzierzyn – Chełmoniewo – Dzierżęcino – Kretomino, a o 20.00 były już na rogatkach Koszalina od stron północnej, wschodniej i południowo-wschodniej.

W relacji gen. płk. Rausa strona niemiecka mogła wystawić do obrony garstkę żołnierzy starszych rocznikowo, żołnierzy z komendy uzupełnień, oraz jak podaje, dwa tysiące przeszkolonych rekrutów narodowości węgierskiej i niemieckiej, w tym podporządkowany 2.Armii Pancernej oddział szkolny artylerii przeciwpancernej, w liczbie około 250 żołnierzy. W innej relacji E. Murawski podaje, że w dniu 1 marca 1945 r. do miasta miał przybyć ze Schwerina dodatkowy oddział szkoleniowy artylerii. Na dworcu kolejowym w Koszalinie znaleziono nowiutkie, zawinięte w natłuszczony papier armaty przygotowane najpewniej właśnie dla nich. Jednak nie mogły być one użyte, bo amunicja do nich znajdowała się w Białogardzie. Żołnierzom nie pozostało nic innego, jak wydanie broni i użycie oddziału jako piechoty. Poza wymienionymi jednostkami wydzielonymi do obrony miasta przybywali także żołnierze marynarki wojennej, sił powietrznych, niedobitki żołnierzy Waffen SS z dywizji francuskich ochotników „Charlemagne” (Karol Wielki). Do obrony skierowano też członków pospolitego ruszenia czyli Volkssturm i straż pocztową, ale z tych ostatnich obrona miasta pożytku mieć nie mogła żadnego, ponieważ nie potrafili posługiwać się nawet karabinem.

Murawski pisze dalej, że obronę Koszalina miano oprzeć o zewnętrzny i wewnętrzny pierścień umocnień. Wewnętrzny po wschodniej stronie miasta miałby się ciągnąć wzdłuż dawnej fosy. Radzieckie natarcie rozpoczęło się rankiem 4 marca, a poprzedziło je krótkie, intensywne ostrzeliwanie artyleryjskie, po którym od wschodu, południa i południowego-wschodu ruszyły czołgi wiozące na pancerzach także piechotę. Najważniejszy kierunek natarcia miał przebiegać od Chełmoniewa w kierunku koszar artyleryjskich. Obrona miasta cofnęła się na wewnętrzny pierścień, gdzie trwała do 5 marca, niszcząc sowieckie czołgi. Wieczorem nadszedł rozkaz o wycofaniu się. Pod osłoną nocy obrońcy próbowali oderwać się od atakujących żołnierzy Armii Czerwonej, kierując się w stronę dworca kolejowego, dalej przez mleczarnię kierując się ku zachodnim krańcom miasta. Jednak już na skraju miasta w zagajniku napotykali stanowisko sowieckich czołgów, gdzie wybuchła chaotyczna walka, wskutek której oddziały niemieckie rozproszyły się. Część przedarła się na południowy zachód, a w ślad za nimi ruszyły sowieckie odziały, zajmując miasto jeszcze tej samej nocy tj. z 5 na 6 marca 1945 roku.

Autor podaje, że według relacji nadburmistrza miasta Emila Bindera budynki w rynku oraz na głównej ulicy zostały zniszczone niemal w całości, a pozostałe rejony śródmieścia w znacznej części. Jeżeli jego relacja dotyczy dnia, w którym Rosjanie zajęli miasto ostatecznie, to stawia pod znakiem zapytania teorię, jakoby  Sowieci spalili miasto kilka dni po jego zajęciu. Budynki mógł zająć ogień w wyniku wcześniejszego intensywnego ostrzału artylerii. Tak czy inaczej nie zmienia to faktu, że miasto zostało zniszczone w wyniku działań wojennych.

Rafał SEMOŁONIK

Bibliografia: Erich Murawski, Bój o Pomorze – Ostatnie walki obronne na Wschodzie, Wydawnictwo NAPOLEON V, Oświęcim 2015

Erich MURAWSKI (ur. 12.07.1894 w Ahlbeck, zm. 11.10.1970 na wyspie Uznam), niemiecki dziennikarz, urzędnik, archiwista, oficer, brał udział w walkach na Pomorzu w 1945. Silnie związany z Pomorzem.

Zdjęcie: Szkolenie Volkssturmu z broni przeciwpancernej Panzerfaust. Rekonstrukcja, „GRH Koslin, Projekt Koslin”. Foto: Mariusz Król

12 stycznia 1945 r. znad Wisły, Narwi i Niemna ruszyła wielka ofensywa Armii Czerwonej w kierunku zachodnim. Jej celem, wyznaczonym przez Stalina, miało być zdobycie Berlina jako serca hitleryzmu. Szybko okazało się, że po krótkich walkach przełamujących oddziały radzieckie osiągnęły sukces – armie 1. Frontu Białoruskiego marszałka Gieorgija Żukowa i 1. Frontu Ukraińskiego marsz. Iwana Koniewa ruszyły w szybkim tempie na zachód, zajmując kolejne polskie miasta i rozbijając jednostki niemieckiej Grupy Armii „A”. Wolne od Niemców były Warszawa, Częstochowa, Kraków i Łódź, a pod Poznaniem rozpoczęły się walki z silnym garnizonem hitlerowskim. Jednostki szybkie wyminęły tworzone ad hoc miasta-twierdze i pędziły do Odry, na której zachodnim brzegu na przełomie stycznia i lutego uchwyciły przyczółki. Do Berlina pozostawało stamtąd mniej kilkadziesiąt kilometrów.

Zmiana, która przedłużyła wojnę?

O ile w centralnej i południowej Polsce natarcie rozwijało się prawidłowo, na północy zaczęły występować problemy. Znad Narwi nacierał 2. Front Białoruski dowodzony przez marsz. Konstantego Rokossowskiego. W założeniu miał on iść ramię w ramię z frontem Żukowa na północnym Mazowszu, przekroczyć Wisłę w jej dolnym biegu w rejonie Malborka, a potem zająć Pomorze, cały czas osłaniając prawą flankę 1. Frontu Białoruskiego. Jeszcze dalej na północ, w Prusach Wschodnich, walczył 3. Front Białoruski gen. armii Iwana Czerniachowskiego. To on, wespół z 1. Frontem Nadbałtyckim gen. armii Iwana Bagramiana, miał zająć najdalej na wschód wysuniętą prowincję niemiecką.

Rzeczywistość jednak częściowo zweryfikowała plany stalinowskich generałów. Gdy 13 stycznia wojska Czerniachowskiego ruszyły do ataku, spotkało je niemiłe zaskoczenie: Niemcy opuścili pierwszą linię frontu, dalej stawiając zacięty opór. Najcięższe walki toczyły się w rejonie miejscowości Kattenau niedaleko Gąbina (Gumbinnen), którą Niemcy odbili, wprowadzając do walki swój ostatni odwód: 5. Dywizję Pancerną. Natarcie 3. Frontu Białoruskiego utknęło, a jednostki radzieckie poniosły spore straty. Ostatecznie Czerniachowski 20 stycznia przebił się przez niemieckie linie i ruszył na Królewiec. Był to już jednak sukces spóźniony.

Tego samego dnia Stawka Najwyższego Naczelnego Dowództwa, czyli kierownictwo Armii Czerwonej, wydało nową dyrektywę działania w Prusach Wschodnich: 2. Front Białoruski Rokossowskiego, który wkrótce po rozpoczęciu ataku odniósł sukces i parł na północny-zachód, otrzymał polecenia zwrócenia trzonu swoich sił na północ i odciążenia Czerniachowskiego wyjściem na tyły Niemców broniących się w Prusach Wschodnich. Tym sposobem do wykonania uderzenia na Pomorze zostało radzieckiemu marszałkowi polskiego pochodzenia tylko dwie armie ogólnowojskowe. Było to zdecydowanie za mało – możliwość osłonięcia prawej flanki Żukowa stanęło pod znakiem zapytania. Decyzje te wpłynęły na dalsze losy całej operacji wiślańsko-odrzańskiej.

Polacy wchodzą na pierwszą linię

W czasie, gdy wojska Żukowa i Koniewa galopowały na zachód, a Czerniachowski przebijał linię wschodniopruskiej obrony, 1. Armia Wojska Polskiego znajdowała się jeszcze w rejonie wyzwolonej Warszawy. W jej skład wchodziło wówczas pięć dywizji piechoty (1. DP im. Tadeusza Kościuszki, 2. DP im. Henryka Dąbrowskiego, 3. DP im. Romualda Traugutta, 4. DP im. Jana Kilińskiego oraz 6. DP), 1. Brygada Pancerna im. Bohaterów Westerplatte (trzy bataliony czołgów T-34/76 oraz batalion piechoty zmotoryzowanej), 4. pułk czołgów ciężkich (IS-2), 13. pułk artylerii pancernej (działa samobieżna SU-85) i 7. dywizjon artylerii pancernej (działa samobieżne SU-57). 1. Brygada Kawalerii, 1. batalion rozpoznawczy, pięć brygad artylerii (1. Brygada Artylerii Armat, 2. i 3. Brygada Artylerii Haubic, 4. Brygada Artylerii Przeciwpancernej oraz 5. Brygada Artylerii Ciężkiej), 1. pułk moździerzy oraz liczne jednostki armijne i tyłowe. Razem Armia liczyła ok. 70 tys. żołnierzy. Dowodził nią gen. dyw. Stanisław Popławski, w Armii Czerwonej dowódca dywizji i korpusu.

19 stycznia 1. AWP przeniesiono do pierwszej linii 1. Frontu Białoruskiego i skierowano na Bydgoszcz, na prawą flankę tego zgrupowania. Większość sił przemieszczała się w kolumnie marszowej, część zaś (3. i 6. DP, 3. BAH oraz 1 pułk moździerzy) zabezpieczała marsz, organizując ruchomą obronę nad Wisłą (w tym czasie istniała kilkudziesięciokilometrowa luka między 1. a 2. Frontem Białoruskim). W awangardzie marszowej szły jednostki szybkie (artyleria pancerna, kawaleria i batalion rozpoznania – brygadę pancerną przekazano do wsparcia jednej z armii radzieckich), 2. DP pozostała zaś w Warszawie pełniąc służbę garnizonową. Tak zwany marsz-manewr wiódł m.in. przez Kazuń, Sochaczew, Gąbin i Włocławek. 25 stycznia czołówka 1. Armii doszła do Bydgoszczy, w której walczyły już oddziały 47. Armii wraz z przydzieloną polską brygadą pancerną. W walkach o miasto wzięły udział polskie jednostki kawalerii, batalion rozpoznawczy oraz 8. pułk piechoty z 3. DP, który w uznaniu swoich zasług otrzymał potem nazwę „bydgoskiego”.

Marsz z Warszawy do Bydgoszczy obnażył problemy 1. Armii ze służbą kwatermistrzowską. Bez wątpienia organizacja marszu, w którym jednostki przemieszczały się w tempie 30-45 kilometrów dziennie, i to w trudnych warunkach zimowych, była sprawą skomplikowaną. W tym momencie operacji niemożliwe było korzystanie z transportu kolejowego, bo tory były zniszczone przez Niemców. Większość składów armia pozostawiła na prawym brzegu Wisły (w rejonie Rembertowa i Miłosnej), co przeniosło się automatycznie na kryzys zaopatrzeniowy. Istniały duże problemy z dowozem paliwa, amunicji i żywności. Z powodu wydłużenia się linii zaopatrzeniowych i braku cystern brak paliwa uderzył w transport wojsk pancernych, trakcji motorowej w artylerii oraz kolumn sanitarnych. Jedynym wyjściem stał się transport konny, wciąż powszechny w jednostkach Armii Czerwonej i WP. Dochodziło do rozciągnięcia się jednostek na wiele kilometrów wzdłuż trasy przemarszu. Po zakończeniu marszu żołnierze narzekali na zniszczone buty. Straty wynikłe z odmrożeń i zagubień okazały się jednak niewielkie.

Warto dodać, że w styczniu z rejonu formowania na Lubelszczyźnie wyruszyła za Wisłę także 2. Armia WP dowodzona przez gen. dyw. Karola Świerczewskiego. Jej jednostki teoretycznie były przydzielone do frontów radzieckich, praktycznie znajdowały się w dalszym ich rzucie. Celem przemarszu do centralnej Polski (m.in. w rejonie Radomia, Łowicza, Kutna, Piotrkowa Trybunalskiego i Łodzi) była przede wszystkim demonstracja nowej władzy na ziemiach świeżo wyzwolonych. Żołnierze brali udział w wiecach politycznych i akcjach propagandowych, pomagali w organizacji reformy rolnej, rozminowywali teren oraz kontynuowali szkolenie. Dopiero pod koniec lutego 2. AWP przerzucono w rejon Krzyża w zachodniej Wielkopolsce.

Niebezpieczeństwo pomorskie

W końcówce stycznia 1945 r. sytuacja na froncie między Wisłą a Odrą powoli się wyklarowała. 1. Front Białoruski oraz 1. Front Ukraiński osiągnęły przyczółki na zachodnim brzegu Odry, zaś 2. Front Białoruski odcinał Prusy Wschodnie od reszty Niemiec w rejonie Elbląga, nie miał jednak szans szybkiego uchwycenia przyczółków w rejonie dolnej Wisły. Wciąż jednak realizowano plan jednoczesnego zamiaru zdobycia Królewca oraz Berlina. Jednak zmartwieniem radzieckich sztabowców była sytuacja na Pomorzu, gdzie nad odsłoniętym skrzydłem 1. Frontu Białoruskiego nawisały oddziały niemieckie.

25 stycznia doszło po stronie niemieckiej do zmian w strukturze grup armii. Oprócz korekt nazw (GA „Środek” w Prusach Wschodnich na GA „Północ”, GA „A” na Śląsku i w Czechosłowacji na GA „Środek”, GA „Północ” w Kurlandii na „GA” „Kurlandia”) utworzono także nową grupę armii „Wisła”, walczącą na Pomorzu. W jej skład weszła 2. Armia na Pomorzu Wschodnim, sformowana z posiłków z zachodu 11. Armia Pancerna SS oraz resztki 9. Armii rozbitej przez Żukowa w środkowej Polsce. Na czele nowego zgrupowania Szef niemieckiego Sztabu Generalnego gen. płk. Heinz Guderian chciał postawić feldmarszałka Maximiliana von Weichsa. Hitler jednak uznał, że ten jest za stary i zbyt religijny, i nominował na to stanowisko… Reichsführera SS Heinricha Himmlera.

Nazistowski przywódca nie posiadał żadnego doświadczenia dowódczego, dodatkowo zaś wyraźnie nie chciał dowodzić na froncie. Po przybyciu do Wałcza swoim specjalnym pociągiem Steiermark prawie go nie opuszczał, korzystając z luksusu swojej ruchomej kwatery, zupełnie jednak niewyposażonej w sprzęt konieczny do kierowania wojskiem. Co gorsza, szef SS ponad pracę sztabową przekładał… masaże i sjestę.

Mimo fatalnego głównego dowódcy wojska niemieckie na Pomorzu, wykorzystując zainteresowanie Armii Czerwonej na innych odcinkach, przygotowały się do dalszej walki w obronie Rzeszy. Gromadzono resztki oddziałów, ściągano jednostki Waffen-SS, mobilizowano żołnierzy z oddziałów pomocniczych i szkół wojskowych (m.in. podchorążych artylerii z miejscowości Borne). W założeniu niemieckich sztabowców efektem koncentracji sił miało być uderzenie na wysunięte w kierunku Odry czołówki Żukowa i odcięcie ich od głównych armii radzieckich. Kontratak ten według Guderiana miał nastąpić z rejonu Pomorza Zachodniego oraz Gubina-Głogowa.

Ostatecznie ofensywa wyszła 15 lutego tylko z północy, z rejonu Stargardu Szczecińskiego, i nosiła kryptonim „Sonnenwende” (Przesilenie). Siły 11. Armii Pancernej SS, w składzie m.in. 10. Dywizji Pancernej SS „Frundsberg” oraz ochotniczych dywizji grenadierów „Nederland”, „Nordland”, „Langemarck” i „Wallonien”, atakowały m.in. w rejonie miejscowości Dolice, Recz i Nętkowo. Największym sukcesem niemieckim okazało się nawiązanie kontaktu z okrążoną załogą Choszczna. Jednak już 17 lutego dowodzący z ramienia Guderiana gen. por. Walther Wenck uległ wypadkowi samochodowemu, a dzień później wojska niemieckie w wyniku zbyt dużych strat wstrzymały ofensywę.

Kontratak niemiecki nie zrealizował zamierzonego celu, uświadomił jednak Stawce, że sytuacja na Pomorzu jest cały czas groźna. Żukow jeszcze w lutym snuł plany zdobycia Berlina (ofensywa miała zacząć się 19-20 lutego), jednak 18 lutego Stalin rozkazał wstrzymać te zamiary. Wszystko to spowodowane było brakiem postępów na Pomorzu, wynikającym ze zmiany rozkazów dla frontu Rokossowskiego. Po latach marsz. Wasilij Czujkow zarzucał Żukowowi, czyli swojemu wojennemu dowódcy, że zmarnował szansę zaatakowania i zdobycia niebronionego Berlina już na przełomie lutego i marca 1945 roku. Punkt ciężkości przesuwał się wtedy jednak wyraźnie z rejonu Odry na Pomorze…

Pommernstellung

Obszar od dolnej Wisły do dolnej Odry był nie tylko potencjalnym punktem wyjścia kontrofensywy niemieckiej, ale także jedną z linii obronnych w walkach z szturmem na serce III Rzeszy. Radzieckie natarcie miały zatrzymać nie tylko tak duże miasta jak Gdańsk, Kołobrzeg czy Szczecin, ale również mniejsze: Wałcz, Piła czy Choszczno.

Na terenie tym znajdowały się także umocnienia tzw. Pozycji Pomorskiej (nazywanej w polskiej literaturze historycznej Wałem Pomorskim) – pasa umocnień, budowanych w okresie międzywojennym jako osłona Pomorza Zachodniego na wypadek konfliktu z Polską. Biegł on od Szczecinka na północnym-wschodzie przez Wałcz, Tuczno, Strzelce aż po Gorzów Wielkopolski, gdzie łączył się z najważniejszym rejonem fortecznym w tej części Niemiec – Międzyrzeckim Rejonem Umocnionym. Na Pommernstellung składało się 8 grup warownych i kilka tysięcy różnych stanowisk – zarówno schronów bojowych, jak i pozycji o charakterze polowym – często dobrze wtopionych w teren. Główne prace wykonano w latach 1933-1937, zaś w 1944, w obliczu Armii Czerwonej stojącej nad Wisłą, szybko dostosowywano umocnienia do nowej sytuacji.

Warto także dodać, że sam teren, na którym znajdowała się Pozycja Pomorska, charakteryzował się dużymi walorami obronnymi. Po pierwsze, był to typowy krajobraz polodowcowy z licznymi jeziorami, bagnami, strumieniami oraz wzgórzami. Całość terenu pokrywały także gęste lasy. Dodatkowo na początku lutego rozpoczęła się odwilż, o której Himmler pisał do Guderiana: „W obecnej sytuacji wojennej roztopy są dla nas darem losu. Bóg nie zapomniał o dzielnym narodzie niemieckim”.

Warto zresztą przypomnieć, że tereny te znajdowały się do II połowie XVIII wieku oraz w latach międzywojennych na granicy polsko-brandenburskiej/pruskiej/niemieckiej, w związku z czym słabiej rozwinięta była tu sieć osadnicza oraz drogowa. Stanowiło to naturalną przeszkodę dla nacierających wojsk.

Spokojny początek bojowego zadania

Wróćmy więc do sytuacji na tym odcinku frontu wschodniego w ostatnich dniach stycznia 1945 roku. 1. Front Białoruski znajduje się na zachodzie nad Odrą i wydaje się gotowy do skoku na Berlin. Jednocześnie na północ od niego stoją trudne do określenia siły niemieckie – początkowo wydaje się, że słabe, później zaś, że nad wyraz silne. Ich obecność zagraża jednak prawemu skrzydłu wojsk radzieckich. Marszałek Żukow musi w jakiś sposób je zabezpieczyć, jednocześnie zaś wciąż myśląc o swoim najważniejszym celu: zdobyciu Berlina.

W tej sytuacji 1. Armia Wojska Polskiego, koncentrująca się między 27 a 29 stycznia w rejonie Bydgoszczy, musiała zostać wykorzystana do osłony głównych sił radzieckich. Otwierało to przed nią nowy rozdział frontowy…

Tomasz LESZKOWICZ

{gallery}pomorze/1945_pom/artykul_1armia{/gallery}

ZDIĘCIA (od lewej do prawej):
(1) Ofensywa Armii Czerwonej z zimy 1945 roku (domena publiczna).
(2) Stanisław Popławski, dowódca 1. Armii Wojska Polskiego (fotografia powojenna). Dowództwo objął w grudniu 1944, zastępując gen. bryg. Władysława Korczyca, późniejszego Szefa Sztabu WP, pełniącego obowiązki dowódcy po usunięciu ze stanowisku gen. dyw. Zygmunta Berlinga w październiku 1944 roku (domena publiczna).
(3) Czołg T-34/76 znajdujący się w Poznaniu. Takie czołgi stanowiły podstawę sił pancernych 1. AWP. Niestety, z powodu kryzysu paliwowego, zostały unieruchomione (fot. Radomil, opublikowano na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa – Na tych samych warunkach 3.0).
(4) Gieorgij Żukow wraz z Rokossowskim i Montgomerym w Berlinie w maju 1945 roku. Zanim „Marszałek Stalina” zdobył stolicę III Rzeszy, musiał poradzić sobie z problemem pomorskim (domena publiczna).
(5) Walther Wenck, dowódca kontrataku niemieckiego pod Stargardem Szczecińskim. Czy był w stanie zmienić losy walk na froncie wschodnim? (fot. Schneider/Kunath, ze zbiorów Bundesarchiv, Bild 101I-237-1051-15A, opublikowano na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa – Na tych samych warunkach 3.0 Niemcy).
(6) Rzeka Gwda, płynąca przez Pojezierze Południowopomorskie na wschód od Wałcza. Przykład terenu, w którym ulokowano Wał Pomorski (fot. Ryszardgol1, opublikowano na licencji Creative Commons Attribution-Share Alike 4.0 International).

BIBLIOGRAFIA
(1) Duffy Christopher, Czerwony szturm na Rzeszę, Książka i Wiedza, Warszawa 2007.
(2) Geoffrey Roberts, Generał Stalina. Życie Gieorgija Żukowa, Znak, Kraków 2014.
(3) Grzelak Czesław, Stańczyk Henryk, Zwoliński Stefan, Armia Berlinga i Żymierskiego. Wojsko Polskie na froncie wschodnim 1943-1945, Neriton, Warszawa 2002.
(4) Kaczmarek Kazimierz, Polskie Wojsko na Wschodzie 1943-1945: od Mierei do Łaby i Wełtawy, Drukarnia Akademicka/Związek Byłych Żołnierzy Zawodowych i Oficerów Rezerwy Wojska Polskiego, Lublin 2005.
(5) Kania Wojciech, Marsz – Manewr [w:] „Serwis Ludowe Wojsko Polskie” [dostęp: 30 stycznia 2015 r.] <"http://www.dws-xip.pl/LWP/lwp23.html":http://www.dws-xip.pl/LWP/lwp23.html>.
(6) Tegoż, Wał Pomorski [w:] tamże, [dostęp: 30 stycznia 2015 r.] <"http://www.dws-xip.pl/LWP/lwp23.html">.
(7) Kaufman Joseph E., Jurga Robert M., Twierdza Europa. Europejskie fortyfikacje II wojny światowej, Rebis, Poznań 2013.
(8) Kospath-Pawłowski Edward, Chwała i zdrada. Wojsko Polskie na Wschodzie 1943-45, Inicjał, Warszawa 2010.
(9) Sokołow Boris, Rokossowski, Wydawnictwo Poznańskie, Poznań 2014.

Źródło: Tomasz Leszkowicz, Dlaczego 1. Armia Wojska Polskiego rozpoczęła walki o Wał Pomorski? Portal historyczny Histmag.org. Licencja (CC BY-SA 3.0).

Tomasz LESZKOWICZ – redaktor naczelny Histmag.org, członek redakcji merytorycznej portalu od października 2006 roku. Doktorant w Instytucie Historii im. Tadeusza Manteuffla Polskiej Akademii Nauk. Absolwent Instytutu Historycznego i Instytutu Dziennikarstwa Uniwersytetu Warszawskiego. Były członek Zarządu Studenckiego Koła Naukowego Historyków UW. Specjalizuje się w historii dwudziestego wieku (ze szczególnym uwzględnieniem PRL), interesują go też dzieje Niemiec i historia wojskowości. Z uwagą śledzi zagadnienia związane z pamięcią i tzw. polityką historyczną (dawniej i dziś). Publikował m.in. w „Mówią Wieki”, „Uważam Rze Historia”, „Pamięci.pl” oraz „Dziejach Najnowszych”. Stały współpracownik tygodnika polonijnego „Monitor” z Chicago. Oprócz historii pasjonuje go rock i poezja śpiewana, jest miłośnikiem kabaretów, książek Ryszarda Kapuścińskiego i Hansa Helmuta Kirsta oraz gier z serii Europa Universalis.

Opis walk na Pomorzu w 1945 roku nie daje nam wyobrażenia o uczestnikach bitwy – żołnierzach walczących po obu stronach. Jak wyglądali, jakim dysponowali uzbrojeniem, jak wyglądało ich umundurowanie. Nie zachowało się zbyt wiele fotografii z tego okresu, a te które przetrwały są często słabej jakości. W lutym 2016 roku koszalińscy rekonstruktorzy historyczni podjęli trud odtworzenia walk na Pomorzu w 1945 roku. Uczynili to jak zwykle z ogromna dbałością o każdy nawet najdrobniejszy detal, ukazując wygląd i uzbrojenie walczących stron. Powstała seria znakomitych zdjęć. Dzięki uprzejmości rekonstruktorów, którym składamy podziękowania, możemy dzisiaj zaprezentować 50 zdjęć z tej wartościowej kolekcji. (tr)

Nazwa inscenizacji: Walki na Pomorzu w 1945 roku.
Data i miejsce rekonstrukcji: luty 2016, Koszalin, ulica Słoneczna (dawne sanatorium poniemieckie).
Uczestnicy inscenizacji: GRH Gratz; G.R.H. 2. pułku ułanów 1. Warszawskiej Brygady Kawalerii; Stowarzyszenie Historyczno-Eksploracyjne „Odkrywcy”; Gazeta Odkrywcza; Projekt Köslin; Studio Historyczne Huzar; ZESPÓŁ FOTOGRAFÓW: Mariusz Król, Ireneusz Chmielowski i Kamil Olszowy.

Redakcja Koszalin7.pl serdecznie dziękuję rekonstruktorom historycznym, członkom grup rekonstrukcji historycznej za udostępnienie doskonałych fotografii do publikacji. Po obejrzeniu zdjęć każdy musi dojść do wniosku, że koszalińskie grupy historyczne osiągnęły wysoki poziom profesjonalizmu. Z powodzeniem mogliby stanowić wyspecjalizowaną grupę statystów filmowych, jakiej nie powstydziłoby się Hollywood. Posunięta do perfekcji dbałość o najmniejsze szczegóły, niezwykła staranność w doborze ubiorów, oporządzenia, uzbrojenia – składają się na powodzenie tego przedsięwzięcia. Jeśli uświadomimy sobie, że koszalińscy rekonstruktorzy robią wszystko za własne pieniądze, w swoim wolnym czasie, kierowani wyłącznie pasją i pragnieniem popularyzowania historii, to możemy skomentować wszystko tylko jednym słowem: Szacunek!

xxxxxx

xxxxxxx

Co ułani i kawaleria mogą mieć wspólnego z Koszalinem? Otóż mają i to nie tylko z Koszalinem ale też z miejscowościami w pobliżu miasta, jak Sianów czy Węgorzewo…

Do Koszalina ułani dotarli 30 czerwca 1945 roku, prawie trzy miesiące po wyparciu z miasta wojsk niemieckich. Polskie wojsko, a zwłaszcza kawaleria wzbudzała radość rodaków. Należy też zwrócić uwagę, że w Koszalinie stacjonowali żołnierze radzieccy, którzy w żaden sposób nie zapewniali poczucia bezpieczeństwa, a wręcz przeciwnie sami dokonywali rozbojów na ludności cywilnej. Wojsko Polskie dawało poczucie bezpieczeństwa rodakom, a sami Polacy mogli poczuć się jak u siebie. W Koszalinie było tak niebezpiecznie, że pierwszą pasterkę 24 grudnia 1945 w kościele Mariackim (obecnie Katedra) o. Nikodem Szałankiewicz zdecydował się odprawić o godz. 14.00 tak, żeby wierni mogli przed zmrokiem wrócić do domów. Daje to obraz tego, jak wyglądało życie w pierwszych latach polskiego Koszalina.

Dywizje rozlokowano przy ul. Wojska Polskiego 66. Były tam sprzyjające ku temu warunki dla koni, a same koszary były bardziej obszerne. Te przy ul. 4 marca zajmowała Armia Czerwona, która nie była skora do jakichkolwiek ustępstw wobec swojego jeszcze niedawnego „sojusznika” z frontu. Na kwaterę Dowództwa Dywizji został wybrany do dziś istniejący budynek przy zbiegu ulic Zwycięstwa i Wojska Polskiego. Obecnie służy on jednej z firm ubezpieczeniowych.

Wojsko było z ludźmi. Można było to dostrzec, w postaci obchodzonych świąt przez rodaków. Dużym przeżyciem zarówno patriotycznym jak i religijnym, musiało być dla koszalinian święto Wojska Polskiego obchodzone 15 sierpnia w rocznicę Cudu nad Wisłą. Rok wcześniej ułani świętowali je w Lublinie w nieco innych okolicznościach. Przyszło im wykuwać te tradycje w nowym miejscu, nie mającym nic wspólnego z polską tradycją wojskową. Był to jednak element, który spajał Polaków przybywających z Kresów oraz innych części II RP. Na kolejne uroczystości ułani nie musieli długo czekać, bo już 8 września uczestniczyli w pierwszych dożynkach w Koszalinie. By dopełnić opowieść o związkach ułanów z naszym regionem, trzeba dodać, że stacjonowali także w Węgorzewie Koszalińskim, gdzie pracowali z miejscowymi na roli oraz zapewniali im bezpieczeństwo. Jak mówią świadkowie, ustawili oni rkm na wylocie drogi do Sianowa po to, by żołnierze Armii Czerwonej nie zapędzali się w te rejony celem rabunku.

Formowanie Brygady

Musimy się cofnąć do wiosny 1944 roku. Miejscowość Trościan w obwodzie charkowskim na Ukrainie, gdzie z rozkazu Sztabu Generalnego Armii Czerwonej powstała Brygada Kawalerii, która przyjęła nazwę 1 Samodzielnej Brygady Kawalerii. W późniejszym czasie, z rozkazu Dowódcy 1 Armii Wojska Polskiego z 15 maja 1945 roku, dodano jej miano „Warszawskiej”.

8 maja 1944 na rok przed zakończeniem działań wojennych w Europie, Brygada weszła w skład 1 Armii Wojska Polskiego. 22 czerwca żołnierze ruszają w nowe miejsce pobytu. Transportem kolejowym docierają w rejon Kijowa, miejsca stacjonowania 1 Armii Wojska Polskiego. Poprzez Klewań, Horodyszcze, Kowel i Lubomlę własnymi siłami przekraczają rzekę Bug, by przy owacjach tłumów wkroczyć 28 lipca do Chełma, gdzie przydzieleni zostali do ochrony władz. Na początku sierpnia Brygada zostaje przeniesiona do Lublina, gdzie mieszkańcy fundują Ułanom sztandar wykonany przez siostry zakonne. 15 sierpnia uczestniczą w święcie Wojska Polskiego, które wtedy jeszcze obchodzone było w dniu Cudu nad Wisłą. Ułani, uroczyście defilujący i oddający hołd poległym kolegom, myślami są już na froncie…

Żołnierze Brygady rekrutowali się głównie z przedwojennych jednostek kawaleryjskich, m.in. z 19. Pułku Ułanów Wołyńskich oraz 21. Pułku Ułanów Nadwiślańskich. Brygada liczy sobie 3500 tysiąca etatów. Dowódcą Brygady zostaje ppłk Włodzimierz Radziwanowicz a jego zastępcą rtm. Stanisław Arkuszewski. Na szefa sztabu powołano ppłk Mikołaja Pichowicza.

Przysięga wojskowa, którą złożyli Ułani Warszawskiej Brygady Kawalerii miała miejsce już w strefie walk, w Dobrzyńcu Wielkim między 4 a 13 października 1944.

Szlak bojowy

Do działań wojennych Brygada została skierowana we wrześniu, na przyczółek warecko-magnuszewski oraz ten, na warszawskiej Pradze. Biorą tam udział w próbnym forsowaniu Wisły w okolicy Mostu Kierbedzia, a po nim dostają rozkaz o wycofaniu się na stanowiska obronne w okolice Karczewa, Otwocka i Świdra. Pozostają tam do 29 grudnia, kiedy to dostają rozkaz do marszu w kierunku Warszawy.

16 stycznia 1945 roku, Brygada przez Jeziorną i Mokotów wkracza do zniszczonej Warszawy. Następnie szlak wiedzie ich do Bydgoszczy a potem na Wał Pomorski, w rejon najbardziej zaciekłej obrony niemieckich jednostek, dla których jest to ostatnia najbardziej przygotowana linia umocnień mająca za zadanie zatrzymać nacierających na Berlin żołnierzy Armii Czerwonej i 1 Armii Wojska Polskiego.

Na szlaku walki stają takie miejscowości jak Jastrowie, Podgaje, Wieloboki czy Sośnica. Brygada ponosi duże straty zwłaszcza pod Wielobokami, gdzie 2 Pułk Ułanów musi wyrwać się z okrążenia.

Dalej na szlaku stoi Borujsko (obecnie Żeńsko w pow. drawskim), gdzie odbywa się ostatnia szarża polskiej Kawalerii (1 marca 1945). Opis jej rozpala emocje po dziś dzień. Po nieudanych atakach na pozycje niemieckie 2 Dywizji Piechoty, AWP zdecydowała się na skierowanie w ten odcinek żołnierzy 2 Pułku Ułanów, pod komendą porucznika Zbigniewa Staraka.

A tak wspomina ten moment sam dowódca 2 PU:

Strzeliła w górę czerwona rakieta – to sygnał do ataku. Padła komenda: „Lance, szable w dłoń”. Rozwinięte w linie plutony wyskoczyły z lasu do szarży, utrzymując kierunek na wieś Borujsko. Cwałem doszliśmy do toru kolejowego, przeskoczyliśmy przezeń, przejechaliśmy się po szachownicy grenadierów, którzy zniszczyli nam pancerfaustami czołgi…

Kawalerzystom udało się zdobyć Borujsko i utrzymać miejscowość do następnego dnia, kiedy to przybyło wsparcie 2 Dywizji Piechoty. Zwycięstwo nie obyło się bez strat. Śmierć poniosło tam siedmiu żołnierzy, a dziesięciu zostało rannych.

Do kolejnego starcia z wrogiem doszło już pięć dni później, w blisko pięciogodzinnej bitwie w miejscowości Bierzwnica. Był to tzw. kocioł świdwiński, gdzie ulokowany został ważny węzeł komunikacyjny. Dalej szlak biegł do Gryfic, a już tydzień później ułani byli w Mrzeżynie, gdzie 17-ego marca, na dzień przed zaślubinami w Kołobrzegu odbyła się podobna uroczystość z udziałem 2 i 3 Pułku Ułanów. Akt ten przypieczętował kapral Sochaczewski, wrzucając w morskie fale pierścień i wypowiadając krótką, żołnierską rotę przysięgi:

Morze przyrzekamy ci wierność po wsze czasy…

Kolejnym etapem Brygady był marsz w kierunku brzegu Dziwny i zalewu szczecińskiego. Odrę przechodzą w rejonie Gozdowic, od strony północy mijają Berlin, a 21 kwietnia walczą pod Hackelberg i Grunthal. Kapitulacja III Rzeszy zastaje ich w dorzeczu Łaby.

* * *

Z początkiem grudnia Dywizja została przegrupowana do dobrze sobie znanych Gryfic. Po kolejnej reorganizacji, dywizja trafia do Garwolina, a tam z rozkazu Naczelnego Dowódcy WP w styczniu 1947 roku zostaje rozwiązana. Stu kawalerzystów jednak zostaje, by stworzyć oddział reprezentacyjny ale i ten, w połowie 1948 zostaje rozwiązany.

Tak pokrótce przekazałem Państwu historię ostatniej Brygady Kawalerii, która współtworzyła i wpisała się złotymi zgłoskami w karty naszej ojczyzny. Przechodząc do opisu GRH 2 Pułku Ułanów 1 WBK warto jeszcze raz przypomnieć, że to właśnie ta brygada wsławiła się ostatnią w historii polskiej wojskowości szarżą pod Borujskiem na niemieckie stanowiska ogniowe, które oczywiście zdobyła.

Rafał SEMOŁONIK

—–

GRH 2 Pułku Ułanów 1 Warszawskiej Brygady Kawalerii. Grupa postała na początku 2012 roku, dokładnie w dzień sześćdziesiątej siódmej rocznicy Mrzeżyńskich Zaślubin z Morzem, dokonanych właśnie przez ten Pułk (17 marca 1945). Przedmiotem naszych zainteresowań nie jest tylko 1 Warszawska Brygada Kawalerii, ale też cała działalność Armii Wojska Polskiego, sformowanej w Sielcach nad Oką, zaczynając od jej chrztu bojowego w bitwie pod Lenino, aż do końca szlaku boju w Berlinie. Członkowie grupy rekrutują się z różnych środowisk, każdy z nas ma kilkuletnie doświadczenie w różnych grupach zajmujących się odtwórstwem historii z okresu II WŚ, z całego jej teatru działań w Europie. Do chwili obecnej grupa brała udział w kilkudziesięciu widowiskach historycznych na terenie całego kraju w największych plenerowych imprezach. Grupa włączyła się w ratowanie zabytkowego Kościoła w Komorowie (gmina Polanów), gdzie od 2013, w ostania sobotę lipca uczestniczą i włączają się w organizację Biesiady Historycznej.
Nawiązaliśmy kontakt z mieszkańcami miejscowości Węgorzewo Koszalińskie, w której stacjonowali Ułani z 3 Pułku Ułanów. Współpraca zaowocowała powstaniem projektu badawczo-edukacyjnego pt. „Szwadron Węgorzewo”. Celem projektu jest odtworzenie historii tego oddziału i krzewienie postaw patriotycznych wśród młodzieży.
Do tej pory udało nam się zgromadzić ekwipunek kawaleryjski żołnierzy piechoty czy załóg pojazdów pancernych podobny do tego, jakiego używali żołnierze Wojska Polskiego na Wschodzie z okresu 1943-45. Na potrzeby rekonstrukcji przygotowujemy też sylwetki żołnierzy Armii Czerwonej, osób cywilnych adekwatnie do okresu naszych zainteresowań. Efekty naszych działań można zobaczyć w bogatej galerii zdjęć na Facebooku, gdzie z dbałością o szczegóły prezentujemy sylwetki rekonstrukcyjne. Większość elementów stanowią wysokiej jakości repliki lub adaptowane wzory powojenne. Posiadamy także oryginalne artefakty, w tym niemal kompletne wyposażenie improwizowanego, polowego stanowiska dowodzenia. Efekty naszych działań, opracowane z dbałością o detale oraz sylwetki rekonstrukcyjne, prezentujemy w ramach witryny założonej na naszym profilu na Facebooku (www.facebook.com/GRH2pu) oraz na portalu Koszalin7.pl, gdzie sukcesywnie będzie uzupełniana.
Zapraszamy Państwa do poznania historii w sposób taki, jaki proponujemy. Do rozmowy, zadawaniu pytań i uczestniczenia w imprezach, w których również i my uczestniczymy. Nasze doświadczenie mówi, że po spotkaniu z nami wrócą Państwo do domu i sięgną głębiej w historię Państwa przodków.
Rafał Semołonik
Adres e-mail: grh2pu@tlen.pl

Rafał SEMOŁONIK, koszalinianin, rekonstruktor historyczny w GRH 2 Pułk Ułanów 1 Warszawskiej Brygady Kawalerii.

Zdjęcia: Zdjęcie historyczne z okresu walk na Pomorzu w 1945 roku, prawdopodobnie poczet dowódcy ( foto 1), dwa zdjęcia (foto 2,3) z Defilady Tysiąclecia w Warszawie (22 lipca 1966), zdjęcia (foto 4-10) przedstawiają rekonstrukcję oddziałów 1 Warszawskiej Brygady Kawalerii oraz 1. Armii Wojska Polskiego, przy czym zdjęcia 4, 7, 8, 9, 10, 11 pochodzą z archiwum GRH 2.pu 1.WBK, natomiast zdjęcia 5 i 6 wykonał Łukasz Dyczkowski.

W tym roku minie 25 lat od wielkiego zrywu Polaków i powstania „Solidarności”. „Solidarności” – słynnej na całym świecie która dawała narodowi nadzieję, „Solidarności”, w której miałem zaszczyt być jednym z przywódców. Po zdławieniu rewolucji solidarnościowej przyszły ciemne lata stanu wojennego, aż po kolejnych kilku latach zaświtała znowu jutrzenka wolności. Upadł komunizm, legły w gruzach instytucje i zasady, na których opierał się cały ustrój i ówczesna władza, zmienił się kraj. Co prawda nie od razu, ale pojawiły się wolne, demokratyczne wybory: do parlamentu, do samorządu, na Urząd Prezydenta Rzeczypospolitej. Ileż w nas wtedy było nadziei. Wielu wydawało się, iż w niedługim czasie Polska stanie się krainą miodem i mlekiem płynącą. Nikt nie zaprzeczy, że po 16 latach od przemian ustrojowych Polska jest innym krajem. Czy tak jednak wyglądały nasze marzenia po upadku komunizmu? Czy błysk reklam i neonów rozświetlających ulice większych miast jest w stanie odwrócić uwagę od problemów nękających dzisiaj przeciętnego mieszkańca Polski? Czy wysokie i nowoczesne budynki hoteli i biurowców, w których siedzibę mają zagraniczne banki i koncerny, zasłonią to co jest w polskiej rzeczywistości wstydliwego? Na pewno nie. Kraj jest wolny, ale wielu jego obywateli żyje w ubóstwie i nie może, a nawet już nie potrafi cieszyć się wolnością.

Przede wszystkim główną plagą III Rzeczypospolitej jest największe w krajach europejskich bezrobocie, oficjalnie wynoszące 20%. Jest to jednak tylko część prawdziwego bezrobocia, jest to, by tak rzec, bezrobocie jawne, bezrobocie zarejestrowane w statystykach. Dochodzą do tego ludzie zmuszeni do przejścia na wcześniejsze emerytury, w związku z likwidacją ich miejsc pracy. Jest to ogromna, wielomilionowa rzesza ludzi bez żadnych perspektyw na polepszenie swojego losu. Istnieją obszary na mapie Polski, w których bezrobocie sięga nawet 60%.

Władze obecne chwalą się przed światem, że Polska, nieoczekiwanie, wysunęła się na czoło krajów europejskich pod względem oświatowym, osiągając bodajże najwyższy w Europie tzw. wskaźnik scholaryzacji. Na polskich wyższych uczelniach uczy się aktualnie prawie 2 miliony młodych ludzi.

Tymczasem jest znowu odwrotna strona tego miłego obrazu. Przede wszystkim większość tych szkół wyższych to pseudoszkoły, serwujące pseudowiedzę, niestety, za prawdziwe pieniądze, wyciągane z kieszeni rodziców tych młodych ludzi, którzy robią wszystko, w nadziei, że zapewnią swoim dzieciom lepszą przyszłość. Jest to, de facto, odłożone bezrobocie, ponieważ Polska nie oferuje tym młodym ludziom zatrudnienia zgodnego z ich wykształceniem, właściwie, nie oferuje żadnego zatrudnienia. Obserwujemy więc gigantyczny proces ucieczki młodych i wykształconych ludzi z Polski, którzy teraz wędrują po Europie i świecie, w poszukiwaniu jakiejkolwiek pracy. Każdy, kto dzisiaj wsiądzie do autobusu jadącego z Małopolski, ze Śląska, z Podlasia, do Wielkiej Brytanii, Francji czy Niemiec, autobusu wypełnionego młodymi ludźmi, jadącymi w nieznane, z nadzieją, że może tam, daleko, znajdą to, czego nie jest w stanie dać im ich kraj, będzie przygnębiony ich nocnymi szeptami, rozmowami, przepełnionymi strachem, nadzieją, obawą. Potem może się przejść po dworcach Londynu czy Paryża i znajdzie tam młodych Polaków śpiących po kątach, na jakichś kartonach, na czym się tylko da.

Uciekają, bo znane im są te obrazy z polskich blokowisk, gdzie każdym świtem wyruszają na poszukiwania grupy przeszukiwaczy śmieci, którzy w odpadkach, w pojemnikach na śmieci poszukują rozwiązania ich problemów życiowych. Upokarza ich to, nie mieści im się w głowie, że mogą brać w tym udział, w swoim kraju, który codziennie stacje telewizyjne i radiowe stawiają innym za wzór. Wiedzą już czym jest bieda, wiedzą czym jest nędza i głód.

Zagraniczny turysta nie doświadczy tego, czego doświadcza już prawie połowa mieszkańców osiedli mieszkaniowych, którzy nie są w stanie opłacić czynszu i z dnia na dzień oczekują komornika i eksmisji. Powiększa się rzesza bezdomnych, kiedy jednocześnie, tuż obok, wyrastają wspaniałe, bogate rezydencje.

Zagraniczny turysta, być może, doświadczy prędzej skandalicznej sytuacji w służbie zdrowia, zetknie się z przepełnionym szpitalem, gdzie nawet na korytarzu trudno będzie znaleźć miejsce. W tym samym czasie, jeden po drugim likwidowane i zamykane są w pełni wyposażone szpitale, z kwalifikowanym personelem lekarskim i pielęgniarskim. Zamykane są całe oddziały, bo nie ma pieniędzy na opłacenie ich pracy, nie ma pieniędzy na leki, nie ma pieniędzy na operacje. Polscy lekarze i pielęgniarki, na których wykształcenie państwo polskie wydało ogromne pieniądze, masowo emigrują do innych krajów, gdzie ich kwalifikacje mają szanse być wykorzystane. W Polsce tymczasem wydłuża się kolejka oczekujących na wizytę u specjalisty, na zabieg operacyjny, na protezę. Nie pomagają protesty, nie pomagają manifestacje, nie pomagają głodówki protestacyjne.

Zastraszająco powiększa się strefa przestępczości, i tej tzw. zorganizowanej, mafijnej i tej indywidualnej, czy grupowej. Jak doniosły właśnie środki masowego przekazu, na drogę przestępstwa wchodzi coraz więcej dzieci, najmłodsi złodzieje mają dzisiaj w Polsce 5-6 lat. Więzienia są przepełnione, a tysiące skazanych na więzienie prawomocnymi wyrokami pozostaje na wolności, bo nie ma warunków do odbycia kary.

Niesamowite rozmiary przyjęła w Polsce korupcja, która obok bezrobocia uważana jest dzisiaj za największą plagę społeczną. Jest to korupcja „odgórna”, a więc taka, która rodzi się na szczytach władzy, w kolejnych rządach, w parlamencie, w Kancelarii Prezydenta Rzeczypospolitej, w strukturach samorządowych. Polska, od 1989 roku targana jest gigantycznymi skandalami korupcyjnymi, ale żadna z największych afer gospodarczych nie została do tej pory rozstrzygnięta na drodze prawnej. Od 15 lat toczy się śledztwo i proces w tzw. aferze Funduszu Obsługi Zadłużenia Zagranicznego, uważanej za „matkę afer”. Pod przykrywką obsługi zadłużenia zagranicznego wyprowadzono z kasy państwa miliardy dolarów, ale za tę potworną zbrodnię na narodzie polskim nikt nie zostanie skazany, ponieważ, dzięki nowemu prawodawstwu, sprawa ta już za kilka miesięcy zakończy się przedawnieniem. Tak zwany wymiar sprawiedliwości jest sparaliżowany ilością spraw czekających na rozstrzygnięcie, lukami w prawie, nieudolnością bądź przekupstwem prokuratorów i sędziów. Ten stan rzeczy tworzy prawdziwe Eldorado dla wszelkiego rodzaju przestępczości.

Wobec skandalicznej niewydolności prokuratorów i sądów pojawiła się w Polsce nowa instytucja, sejmowych komisji śledczych. Aktualnie działają trzy takie komisje, w tzw. aferze Rywina, w sprawie największego koncernu naftowego PKN Orlen i w sprawie prywatyzacji Państwowego Zakładu Ubezpieczeń. Nie wiadomo, czym naprawdę zakończą się śledztwa sejmowe, ale już dziś to, co te komisje ujawniły i codziennie ujawniają, wstrząsnęło i wstrząsa opinią publiczną. Komisje te ujawniają skalę przestępczych powiązań w elicie władzy, powiązania ludzi pełniących najwyższe funkcje państwowe z pospolitymi przestępcami, z obcymi agenturami, agentami zarówno służb specjalnych obcych państw, jak i zagranicznymi strukturami mafijnymi.

Omówienie tego, jak w tych warunkach funkcjonuje polska gospodarka wymagałoby osobnego referatu. Jedno jest pewne: z roku na rok rośnie deficyt budżetowy i rośnie zadłużenie państwa, zarówno zewnętrzne, jak i wewnętrzne. Każdego roku Polska importuje towarów na sumę ok. 20 miliardów dolarów większą niż wynosi jej eksport, w związku z czym coraz większa część majątku narodowego przechodzi w obce ręce. Praktycznie cały sektor bankowy jest już w obcych rękach. Jeśli obejrzeć, corocznie publikowane listy 500 największych przedsiębiorstw w Polsce, to są to już w większości firmy zagraniczne. Jest rzeczą godną uwagi i nie bez znaczenia dla rozwoju sytuacji gospodarczej w Polsce, że wiele z tych firm wykazuje straty, a więc nie odprowadza do budżetu państwa podatków. Wynikiem tego wszystkiego jest to, że coraz więcej Polaków czuje się we własnym kraju jak ludzie drugiej kategorii.

Dlaczego tak się dzieje? Gdzie szukać źródeł takiego stanu rzeczy? Jak to jest możliwe, że Polska, wraz z odzyskaniem wolności i przejściem od komunizmu do demokracji skazała tak wielkie rzesze swoich obywateli na wegetację, na margines? Jak powstrzymać upływ polskiej krwi wyrażający się przede wszystkim emigracją ludzi młodych, wykształconych i przedsiębiorczych?

Dzisiaj już mało kto w Polsce wątpi, że źródeł tej sytuacji poszukiwać należy w opłakanej jakości elity polityczno-gospodarczej, rządzącej krajem, w stanie praktycznie niezmienionym, od 16 lat. Piszą o tym uczeni socjolodzy, piszą dziennikarze i publicyści, dowodzą tego badania opinii publicznej. Badania te pokazują, że w Polsce dzisiejszej na samym dole społecznego prestiżu i zaufania stoją parlamentarzyści, posłowie i senatorowie, politycy wszelkiej maści. Wszyscy już dawno zauważyli, że pomimo tego, że od roku 1989 już pięć razy przeprowadzane były wybory parlamentarne, Polską nadal rządzi elita polityczna ukształtowana na początku 1989 roku, przy tzw. Okrągłym Stole. W tej elicie dokonały się najróżniejsze przegrupowania, politycy do niej należący już wielokrotnie zmieniali partyjne szyldy, aliansy, koalicje, przechodzili z jednej strony sejmowej sali na drugą, ale ten trzon okrągłostołowy trwa i wydaje się nie do ruszenia.

W ostatnich dniach i tygodniach opinię publiczną w Polsce szokują wieści wychodzące z Instytutu Pamięci Narodowej. Tydzień temu pojawiła się tzw. Lista Wildsteina, zawierająca ok. 250 tysięcy nazwisk, o których twierdzi się, że zawiera nazwiska funkcjonariuszy i tajnych współpracowników służb specjalnych w PRL. W moim odczuciu lustracja była konieczna, ale przeprowadzona powinna być we właściwym czasie. Najpierw wyczyszczono tysiące najważniejszych funkcjonariuszy, natomiast dzisiaj publikuje się listę, która doprowadzi tylko do skłócenia społeczeństwa, co może źle zaowocować w czasie wyborów.

Niestety, rok obecny jest rokiem szczególnym. Mają się bowiem odbyć w tym roku i wybory parlamentarne, i wybory na Urząd Prezydenta, a jeszcze do tego referendum o konstytucję europejską. Jest to więc czas burzliwy, czas wielkiej politycznej młocki, czas hałasu medialnego, wielkiej manipulacji społecznej. Nic nie wskazuje na to, że przed tymi wyborami uda się oczyścić elitę polityczną Rzeczypospolitej z agentury, i tej rodzimej i tej obcej, że uda się w sposób zasadniczy zmienić pookrągłostołową scenę polityczną.

Takie oczyszczenie się nie uda i nie jest możliwe, ponieważ przeszkadza temu fatalny system wyborczy, system, który sam w sobie generuje korupcję, sprzyja mafijności i niejasności sceny politycznej i ukrytych powiązań pomiędzy różnymi politykami i różnymi grupami polityków. Jest to tak zwana ordynacja proporcjonalna w wyborach do Sejmu, która stanowi najpoważniejszą wadę ustrojową Rzeczypospolitej, wadę podobną do nieszczęsnego ongiś liberum veto. Jest to ordynacja wyborcza, która narusza nasze prawa obywatelskie, przede wszystkim nasze bierne prawo wyborcze, i nie pozwala obywatelowi Rzeczypospolitej na kandydowanie do Sejmu inaczej niż za uprzednia zgodą i aprobatą jakiejś partyjnej koterii. Ordynacja, która łamie konstytucyjną zasadę równości, gdyż uprzywilejowuje partyjne „biura polityczne”, daje ogromną władzę w ręce tzw. partyjnych baronów. To ta ordynacja powoduje, że z wyborów na wybory, bez względu na to, jak pogarsza się sytuacja i wewnętrzna i międzynarodowa Polski, wciąż ta sama elita pozostaje przy władzy.

Jako Prezydent Szczecina mam zaszczyt należeć do grona Samorządowych Patronów Ruchu Obywatelskiego na rzecz Jednomandatowych Okręgów Wyborczych. Do grona tego należy obok mnie około 100 innych prezydentów i burmistrzów miast polskich. Ruch ten ukazuje drogę wyjścia z impasu, w jakim znalazł się nasz kraj, drogę autentycznej wymiany elity politycznej, drogę naprawy Rzeczypospolitej. Jako zasadniczy krok naprawy widzimy usunięcie tej najważniejszej wady ustrojowej, jaką jest fatalna ordynacja wyborcza i wprowadzenie zasady wyboru takiej, jaką od ponad 200 lat posługują się obywatele Stanów Zjednoczonych: wyboru posłów w jednomandatowych okręgach wyborczych. Tylko jeden poseł z okręgu, ten, który uzyskuje największą ilość głosów w otwartym, obywatelskim konkursie.

Przedstawiając tę propozycję mamy za sobą nie tylko wieki demokracji w Ameryce, w Wielkiej Brytanii, Kanadzie i dziesiątkach innych krajów. Mamy za sobą także już i polskie doświadczenie. W 2002 roku po raz pierwszy przeprowadzone zostały w Polsce tzw. bezpośrednie wybory wójtów, burmistrzów i prezydentów miast. Po raz pierwszy to nie jakieś koterie partyjne desygnowały gospodarzy miast i gmin, lecz prawdziwego wyboru dokonali ich mieszkańcy. Warto wiedzieć, jak wypadły te wybory? Ponad 75% mandatów wójtów, burmistrzów i prezydentów miast uzyskali kandydaci nie wysunięci przez żadne partie polityczne! Była to prawdziwa rzeź wszystkich partii politycznych, od lewicy do prawicy.

Jest to ogromne doświadczenie Polaków, którzy mogą teraz sami przekonać się czy sposób wyboru, jakim od wieków posługują się Amerykanie, jest lepszy czy gorszy od wyboru dokonywanego przez partyjne koterie? Czy nasze gminy na takich wyborach skorzystały czy straciły? Czy do władzy, w wyniku takich wyborów doszli ludzie skorumpowani, umaczani w afery i niejawne związki, czy bogacze, którzy za piwo i kiełbaski przekupili tzw. elektorat, czy też jest to doświadczenie pozytywne, pozytywnie wpływające na gospodarowanie i zarządzanie gminą?

Oczywiście, nie mogę być sędzią w tej sprawie, gdyż to ja jestem egzaminowany i podlegam ocenie. Na podstawie jednak tego, co do mnie dociera z różnych stron Polski uważam, że jest to zmiana pozytywna, ukazująca zalety jednomandatowego wyboru. Jeśli wyborcy dokonali złego wyboru wybierając mnie na prezydenta Szczecina, to niebawem będą mieli okazję swój błąd naprawić i powołać na moje miejsce kogoś innego. I dlatego wierzę, jestem o tym głęboko przekonany, że jest to propozycja słuszna, prosta i konkretna, którą łatwo przeprowadzić, która nie wymaga nakładów finansowych, a jej skutki byłyby zbawienne dla naszego kraju. Wybory w jednomandatowych okręgach wyborczych wreszcie przecięłyby pępowinę łączącą III Rzeczpospolitą z PRL. Na ostateczne przecięcie tej pępowiny czeka dzisiaj cała Polska. Mam nadzieję, że nasi Rodacy, którzy zdecydowali się żyć i pracować w Ameryce, pomogą w tym, żeby z Ameryki do Polski przychodziły nie tylko hamburgery i cheeseburgery, MacDonaldsy i adidasy, ale rozwiązania ustrojowe, które zapewniły Ameryce i jej obywatelom przodującą pozycję wśród narodów świata.

Marian Jurczyk
prezydent Szczecina

Nowy Jork, Centrum Polsko-Słowiańskie, 19 lutego 2005

YouTube, za: dziennikzwiazkowy.com

Marian Jurczyk to jedna z tzw. legend Solidarności. W sierpniu 1980 roku stanął na czele strajku w Stoczni Szczecińskiej. To on podpisywał, w imieniu strajkujących Porozumienia Szczecińskie, zawarte niezależnie od Porozumień Gdańskich. Ciekawą i wartą zapamiętania sprawą jest fakt, że w Porozumieniach Gdańskich, podpisanych przez Lecha Wałęsę, które potem stały się obowiązujące dla całego Związku, zawarty był zapis, że Solidarność uznaje kierowniczą rolę partii komunistycznej. Tymczasem stoczniowcy Szczecina, na czele z Marianem Jurczykiem, nie zgodzili się na uznanie kierowniczej roli partii i w Porozumieniach Szczecińskich takiej klauzuli nie ma. Wydaje się, że ten fakt, w decydujący sposób, zaważył na dalszej karierze Mariana Jurczyka. Na I Krajowym Zjeździe Solidarności w Gdańsku, we wrześniu 1981, Marian Jurczyk miał poparcie największej liczby delegatów i zanosiło się, że to on, a nie Lech Wałęsa zostanie przewodniczącym Związku! Zwolennikom finlandyzacji Polski, prekursorom Okrągłego Stołu, akceptującym kierowniczą rolę PZPR, groziła katastrofa. Zawiesili obrady, a całonocne lobbowanie Kuronia, Frasyniuka, Michnika i innych doprowadziło do wyboru Lecha Wałęsy. Jurczyka uznano za oszołoma, antysemitę, człowieka, któremu w przyzwoitym towarzystwie nie powinno podawać się ręki.

I tak już zostało. Po śmierci dzieci Marian Jurczyk spędzi jeszcze dwa lata w więzieniu. Po wyjściu z więzienia pozostaje bez pracy, za to jest poddany dozorowi policyjnemu i nieustannemu policyjnemu nękaniu.

W 1989 roku Marian Jurczyk, legalnie wybrany przewodniczący Zarządu Regionu Pomorza Zachodniego, człowiek będący przez 3 lata w śledztwie i więzieniu za działalność w Związku Solidarność, nie zgadza się ponownie wstępować do związku, w którym prawnie zajmuje miejsce w najwyższych władzach, odmawia zgody na ponowną rejestrację, nie zgadza się na grubą kreskę i Okrągły Stół. Zawiązuje Porozumienie na rzecz Demokratycznych Wyborów w NSZZ Solidarność, do którego, nota bene, przystępuje większość przebywających w kraju członków Komisji Krajowej Związku. Porozumienie domaga się, aby ci, którzy przez lata podziemnej walki o Polskę i Solidarność, nie zostali szachrajstwem rejestracyjnym pozbawieni należnych im praw lecz mogli wziąć udział w wyborach nowych władz. Niestety ani Mariana Jurczyka, ani wielu innych działaczy Porozumienia, którzy nie ugięli się przed dyktatem i nie dali się przekupić, nawet nie wpuszczono na salę obrad nowej Solidarności. Jurczyka skazano na margines życia publicznego i politycznego.

Pomimo tego w wyborach parlamentarnych 1997 roku uzyskuje mandat senatora województwa szczecińskiego, a w wyborach samorządowych 1998 zostaje wybrany radnym Sejmiku Wojewódzkiego, a jego bliscy współpracownicy zdobywają mandaty radnych Miasta Szczecina. W efekcie Marian Jurczyk zostaje prezydentem Szczecina. Jako prezydent Szczecina Marian Jurczyk doprowadza do unieważnienia przetargów, w których firmom niemieckim sprzedaje się grunty w środku miasta. Jako senator Marian Jurczyk występuje na forum Senatu z żądaniem reformy systemu wyborczego i wprowadzenia jednomandatowych okręgów wyborczych w wyborach parlamentarnych i samorządowych. Jest to jedyny głos senatorski popierający Ruch na rzecz Jednomandatowych Okręgów Wyborczych. Marian Jurczyk organizuje spotkania i konferencje jako jedyny prezydent wielkiego miasta w Polsce, który zdecydowanie i konsekwentnie opowiada się za taką reformą prawa wyborczego.

Tego wszystkiego jest za dużo dla naszych rodzimych zwolenników tolerancji, demokratów i Europejczyków. Można tolerować wszystko, ale nie coś takiego! Miasto Szczecin odgrywa nie byle jaką rolę w tej części Europy, to tam przewidziane są pierwsze po drugiej stronie Odry koszary dla sojuszniczych i zaprzyjaźnionych jednostek Bundeswehry. To w Szczecinie najlepiej może się realizować odwieczna przyjaźń polsko-niemiecka. Jest wprost niemożliwe, żeby jakiś oszołom, w rodzaju Jurczyka, rządził takim ważnym miastem. Jednomandatowe okręgi wyborcze śnią się niczym koszmarny sen naszym parlamentarzystom, którzy budzą się zlani potem z przerażenia, że ktoś wymagałby od nich odpowiedzialności za słowa i czyny! Pojawia się więc postulat o konstytucyjnej niedopuszczalności godzenia mandatu senatora z pełnieniem funkcji prezydenta miasta. Jak długo funkcje takie łączył słuszny i europejski prezydent Wrocławia, Bogdan Zdrojewski, wszystko było w porządku. Kiedy prezydentem Szczecina wybrano niesłusznego i nieeuropejskiego Mariana Jurczyka, owo połączenie od razu zaczęło godzić w konstytucję. Trzeba jednak było przeprowadzić procedurę legislacyjną, czyniącą niemożliwym takie łączenie funkcji.

Prostszym i skuteczniejszym sposobem na wykończenie Jurczyka okazało się znalezienie jakichś teczek i przeprowadzenie za zamkniętymi drzwiami dowodu, że Marian Jurczyk był współpracownikiem SB! Suto, jak widać, nagradzanym za swoje usługi, o czym dobitnie świadczą wieloletnie darmowe wakacje w więzieniach i spartańska prostota, z jaką rozwiązano jego problemy rodzinne! (Słowa spartańska prostota są tutaj na miejscu: uczono mnie bowiem w szkole, iż w Sparcie niechciane i nieprzydatne dzieci zrzucane były ze skały, a tutaj przez okno!). Szybko więc przeprowadzono postępowanie lustracyjne, w wyniku którego Marian Jurczyk został okryty niesławą, pozbawiony mandatu senatora, funkcji prezydenta miasta i objęty zakazem piastowania funkcji publicznych przez 10 lat.

Zniesławiony, sponiewierany, pozbawiony godności i publicznych funkcji Marian Jurczyk od dwóch lat czeka na rozpatrzenie jego skargi kasacyjnej do Sądu Najwyższego, domagając się unieważnienia wyroku Sądu Lustracyjnego. Może sobie czekać, nie ma przecież nic do roboty. Co innego Sąd Najwyższy. Ten ma huk pracy i nie może się spieszyć. Wczoraj dowiedzieliśmy się, że prokurator Instytutu Pamięci Narodowej ma już dowody, że tragedia Jurczyków nie była wypadkiem ani samobójstwem, ale że była to zbrodnia, za którą odpowiedzialne są służby specjalne PRL.

Występując 1 lipca 1998 w Senacie, w debacie nad ordynacją wyborczą do samorządu terytorialnego, Marian Jurczyk, skrytykował obłudną rolę AWS, która przed wyborami obiecywała wyborcom jednomandatowe okręgi wyborcze, a po wyborach likwidowała okręgi jednomandatowe nawet tam, gdzie one poprzednio były, tj. w gminach do 40 tysięcy mieszkańców. Tak oto kończył swoje przemówienie:

Mamy tutaj klasyczny wręcz przykład, jak duże ugrupowanie polityczne, zdobywające w wyborach największą ilość głosów, po wyborach staje się zakładnikiem swojego dużo mniejszego i słabszego partnera, w tym wypadku Unii Wolności, który pod groźbą zerwania koalicji wymusza na swoim silniejszym partnerze ustępstwa w sprawach najbardziej nawet zasadniczych i pryncypialnych. Dla zachowania władzy, choćby tylko koalicyjnej, trzeba oszukiwać swój elektorat, trzeba stosować dialektyczne sztuczki i pokrętną sofistykę, aby zaskoczonym wyborcom teraz tłumaczyć, że to co jest najbardziej sprzeczne z głoszonymi do tej pory zasadami, to jest właśnie nic innego jak tych zasad praktyczną realizacją! Po prostu DIALEKTYKA, ta sama, w objęciach której żyliśmy przez pół wieku.
Ta sytuacja ukazuje nam jaskrawo cały ABSURD, całe zło ordynacji proporcjonalnej: wyborcy, ich oczekiwania, ich zapatrywania są niczym, są tylko mięsem wyborczym, a liczą się tylko partyjne interesy, liczy się tylko możliwość zachowania i sprawowania władzy. I sytuacja jest absolutnie typowa: tak jest zawsze i wszędzie tam, gdzie obowiązuje ten złowrogi system, dialektycznie nazywany proporcjonalnym, choć z proporcją i proporcjonalnością nie ma nic wspólnego. System, który daje małej koalicyjnej partii wpływ na rządy zupełnie niewspółmierny i nie proporcjonalny do uzyskanego poparcia społecznego.
I teraz taki absurdalny system chce się narzucić wszystkim szczeblom samorządu terytorialnego, a na otarcie łez i jako argument dla żonglerki słownej, pozostawiając możliwość wyborów w okręgach jednomandatowych w gminach do 20 tysięcy mieszkańców.

Stawiam wniosek, aby Wysoki Senat zażądał wprowadzenia poprawki do proponowanej nam ordynacji wyborczej stwierdzającej, że wybory do wszystkich trzech szczebli samorządu terytorialnego odbywają się w okręgach jednomandatowych i usunięcia wszystkich zapisów, które są z tą zasadą sprzeczne.

Niestety, jak wiemy, był to głos wołającego na puszczy.

Jerzy PRZYSTAWA

Prof. Jerzy Przystawa nad Bałtykiem. Foto: Agnieszka Przystawa.

JERZY PRZYSTAWA (1939-2012), profesor fizyki teoretycznej, kierownik zakładu w Instytucie Fizyki Teoretycznej Uniwersytetu Wrocławskiego. Intelektualista, jeden najwybitniejszych polskich myślicieli i wizjonerów przełomu XX i XXI w., sformułował postulat JOW, którego realizacja ma szansę stworzyć podstawy gmachu nowej Rzeczypospolitej. Autor opinii: „Ukąszenie Okrągłego Stołu, zamiast nas pobudzić i zaktywizować, sparaliżowało naszą wolę budowy społeczeństwa prawdziwie obywatelskiego, oddało nasz państwo w ręce pieczeniarzy i kompradorów”. Inicjator Ruchu Obywatelskiego na rzecz Jednomandatowych Okręgów Wyborczych. Autor książek: Via Bank i FOZZ. O rabunku finansów Polski (z M. Dakowskim); Otwarta księga. O Jednomandatowe Okregi Wyborcze (z R. Lazarowiczem); Nauka jak Niepodległość. O sytuacji polskiego nauczyciela; Trans Atlantic. Felietony nowojorskie.

– Trudno było być jego przyjacielem – mówił Grzegorz Durski, przyjaciel z czasów opozycji. – Kiedyś przeszkodą były milicja i Służba Bezpieczeństwa, a później koniunkturalizm, polityka i nieprzychylne media.

– Pokochał to miasto bardziej, i chciał temu miastu dać coś więcej. Poprzez to miasto i poprzez tę ziemię, chciał więcej dać Polsce – mówił w homilii podczas Mszy świętej pogrzebowej odprawionej w katedrze arcybiskup Andrzej Dzięga, metropolita szczecińsko-kamieński. – Ojczyzny uczył się na uniwersytecie serca: przy maszynach stoczniowych jako robotnik, ale i w czasie nocnych debat z kolegami robotnikami. To był uniwersytet polskich serc, gdzie uczyli się prawdy, sprawiedliwości i miłości – powiedział pasterz Pomorza Zachodniego, dodając, że Marian Jurczyk patrzył na Polskę jak na Wielką Rzeczpospolitą i marzył o takiej Rzeczpospolitej, „w której bez woli narodu żadna władza nie może swej służby sprawować, nie ma w niej ludzi odtrąconych, bez praw, których się nie słucha”.

Za wybitne zasługi w działalności na rzecz przemian demokratycznych w Polsce prezydent Bronisław Komorowski nadał pośmiertnie Marianowi Jurczykowi Krzyż Komandorski Orderu Odrodzenia Polski.

Zgodnie z wyrażoną wolą, Marian Jurczyk spoczął w pobliżu Krzyża Katyńskiego na szczecińskim Cmentarzu Centralnym.

Zdjęcie: TVP Szczecin (zrzut ekranowy).

Zaprzyjaźniony z koszalińskimi uczestnikami Ruchu na rzecz Jednomandatowych Okręgów Wyborczych. Z inicjatywy Ruchu, którego był honorowym patronem, zorganizował we wrześniu 2006 roku w Szczecinie otwartą debatę publiczną i wysłuchanie w sprawie nowej ordynacji wyborczej do samorządu terytorialnego. Prowadził ją dr Marek Zagajewski z Instytutu Filozofii Uniwersytetu Szczecińskiego, obecny był m.in. prof. Jerzy Przystawa, założyciel Ruchu JOW, a najliczniejszą grupę wśród uczestników stanowili koszalinianie, m.in. Tadeusz Rogowski, Stefan Romecki, Tadeusz Wołyniec, Tadeusz Rębisz.

Marian Jurczyk (1935-2014). Encyklopedia Szczecina (z zasobów Urzędu Miejskiego).

W stanie wojennym Jurczyk przeżył wielką osobistą tragedię – w 1982 roku synowa Dorota zginęła, wyskakując z okna kamienicy w Szczecinie, a tego samego dnia, po tym jak dowiedział się o śmierci żony, z okna innego budynku wyskoczył jej mąż Adam, syn Mariana Jurczyka, również ponosząc śmierć. Podczas pogrzebu rozwścieczeni szczecinianie starli się z oddziałami ZOMO. Do końca życia był przekonany o udziale w tej tragedii „osób trzecich”.

W nowej Polsce zaangażował się w politykę. Jako przeciwnik układu okrągłostołowego, rządzącego Polską od 25 lat, zawartego przez generałów Jaruzelskiego i Kiszczaka oraz wyselekcjonowanych przez nich partnerów z opozycji, nie miał lekko. Nękany procesami lustracyjnymi, izolowany na salonach, wciąż samodzielny i niezależny, a tym samym pozbawiony poparcia klik partyjniacko-biznesowych, skazany był na polityczną porażkę, zwłaszcza od chwili, kiedy decydujące o rozwoju miast dotacje unijne znalazły się w rękach polityków z okrągłostołowego rozdania. Zawierał układy polityczne, odbierane jako kontrowersyjne (z SLD), głównie przez tych, którym podobne układy, ale zawierane na znacznie wyższym poziomie („wasz prezydent, nasz premier”), nie przeszkadzały. Szczecinianie zawsze doceniali jego zalety charakteru, wybierając na senatora (1997, kandydat niezależny) oraz dwukrotnie na prezydenta miasta (stał na czele założonego przez siebie Niezależnego Ruchu Społecznego). W 2004 roku podjęto próbę odwołania go z funkcji prezydenta, jednak referendum w tej sprawie szczecinianie zbojkotowali (19 proc. frekwencja). Nie powierzyli mu po raz trzeci mandatu w wyborach na prezydenta miasta (2006) w obliczu oczywistej już i jawnej izolacji Jurczyka przez polityczny establishment III RP, co mogło niekorzystnie odbić się na rozwoju miasta. Po porażce, wycofał się z życia politycznego i zaszył na swojej ukochanej działce.

W 1990 roku odznaczony przez prezydenta RP na uchodźstwie Ryszarda Kaczorowskiego Krzyżem Kawalerskim Orderu Odrodzenia Polski. W III Rzeczypospolitej otrzymał jedynie odznakę za zasługi dla miasta Szczecina. (ah)

Pogrzeb Mariana Jurczyka odbędzie się w sobotę 3 stycznia. Uroczystości rozpocznie Msza święta pogrzebowa o godz. 12.00 w Bazylice Archikatedralnej (od 11.30 do 11.55 będzie wystawione ciało). Po Mszy świętej o godz. 14.00 przy pierwszej bramie cmentarnej na Cmentarzu Centralnym w Szczecinie uformuje się kondukt żałobny, który wyruszy do miejsca złożenia szczątków doczesnych.

Zdjęcie poniżej: Marian Jurczyk ze Stefanem Romeckim podczas konferencji Ruchu JOW w Szczecinie w 2006 roku.

{gallery}pomorze/wydarzenia/romecki_jurczyk{/gallery}

Instytut Zachodni, wielce zasłużona dla Polski instytucja, stanął przed widmem likwidacji! Założony podczas okupacji, przetrwał okres PRL-u, dziś może nie przetrwać III RP! Prasa w Polsce, w znakomitej większości należąca do niemieckich właścicieli, wciąż jeszcze roztrząsa „historyczne” skutki wizyty premier Ewy Kopacz w Berlinie, polegające głównie na nieumiejętności poruszania się po czerwonym dywaniku. Tymczasem, w cieniu tych doniosłych wydarzeń, w Polsce dojrzewa prawdziwy dramat dotyczący relacji polsko-niemieckich. Instytut Zachodni w Poznaniu, wielce zasłużona dla polskiej państwowości, wyspecjalizowana jednostka naukowa prowadząca badania niemcoznawcze, stanął przed widmem likwidacji.

Uchwała Rady Naukowej Instytutu Zachodniego w Poznaniu z 29 września br. nie pozostawia wątpliwości – Instytut znalazł się w krytycznej sytuacji i grozi mu likwidacja. W roku 2014 Instytut otrzymał subwencję, która stanowi zaledwie 45% kwoty przyznanej w 2010 roku. Rada Naukowa podkreśla w uchwale, że likwidacja „oznaczałaby niepowetowaną stratę dla polskiej nauki, zwłaszcza niemcoznawstwa”.

Instytut Zachodni wyrósł z przedwojennego ruchu narodowego, który pierwszy sformułował polską myśl zachodnią i konsekwentnie ją rozwijał. Piękną kartę zapisali twórcy myśli zachodniej w czasach II wojny światowej. Wielu z nich zapłaciło za swe poglądy cenę najwyższą. W organizacji konspiracyjnej „Ojczyzna”, która współtworzyła struktury Polskiego Państwa Podziemnego, dominowali działacze obozu ruchu narodowego (m.in. prof. Zygmunt Wojciechowski), kierując pracami m.in. Sekcji Zachodniej Departamentu Informacji i Prasy Delegatury Rządu. Za jeden z głównych celów toczącej się wojny działacze „Ojczyzny” uznali powrót Polski do piastowskich granic nad Odrą i Nysą Łużycką.

Formalnie Instytut został założony w 1944 r. w Warszawie przez profesora Zygmunta Wojciechowskiego. Od 1945 roku mieści się w Poznaniu. Wybór Poznania na siedzibę Instytutu nie był przypadkowy, już w okresie międzywojennym miasto stanowiło ważny ośrodek badań niemcoznawczych, tutaj też w 1919 roku powstał Uniwersytet Poznański, który stanowił naczelny ośrodek zarówno badań nad początkami państwowości polskiej, jak i słowiańską kolonizacją ziem zachodnich (m.in. Wielkopolska, Pomorze, Śląsk). Poznańskie środowisko naukowe skupiało wówczas tak wybitnych uczonych jak Jan Czekanowski, Kazimierz Tymieniecki, Teodor Tyc, Józef Kostrzewski (odkrywca Biskupina), Mikołaj Rudnicki, Maria Kiełczewska-Zaleska oraz Zygmunt Wojciechowski. Wielu wybitnych pracowników Instytutu trafiło później do stalinowskich więzień.

Na stronie internetowej Instytutu Zachodniego czytamy:

Powstanie Instytutu Zachodniego wiązało się ściśle z doświadczeniami okresu II wojny światowej oraz niemieckiej okupacji w Polsce. Wydarzenia te odcisnęły tragiczne piętno na stosunkach polsko-niemieckich, równocześnie jednak wykazały ich wpływ na losy Europy. Nie bez znaczenia dla decyzji o powołaniu Instytutu było również przesunięcie granic państwowych Polski na zachód. Na mocy układu jałtańskiego, a następnie umowy poczdamskiej w nowych granicach Polski znalazły się bowiem obszary w przeszłości należące do Niemiec. Pojawiła się zatem potrzeba analizy zagadnień związanych z nowym układem terytorialnym, zbadania problemów historycznych, kulturalnych i społeczno-gospodarczych Ziem Zachodnich i Północnych oraz śledzenia procesów ich integracji z resztą kraju. Powodowana takimi przesłankami, grupa polskich uczonych, działaczy, polityków – skupiona wokół profesora Zygmunta Wojciechowskiego – wystąpiła z inicjatywą powołania w Poznaniu placówki naukowo-badawczej, zajmującej się problematyką niemiecką oraz zagadnieniami Ziem Odzyskanych.

Znawcy zagadnień niemieckich w Polsce nie mają wątpliwości co do wielkich zasług Instytutu. Prof. Władysław Bartoszewski, związany dziś z rządzącą Platformą Obywatelską i obozem władzy, pisał:

Niejednokrotnie korzystałem z archiwum Instytutu Zachodniego, pisząc prace na temat terroru hitlerowskiego. Rzetelnie badali hitlerowskie zbrodnie. Seria „Documenta Occupationis” – zbiory oryginalnych dokumentów dotyczących polityki okupacyjnych władz niemieckich w Polsce – to jest kanon. Wielu uczonych amerykańskich, izraelskich, niemieckich korzysta z nich do dziś bez zastrzeżeń. Weszły do obiegu naukowego, i to jest największa zasługa Instytutu w pierwszych latach jego istnienia.

Oprac. TR

Historia Instytutu na podstawie polskiej Wikipedii, Instytutu Zachodniego oraz eseju Magdaleny Grochowskiej „Dla swoich pobudką, dla wrogów przestrogą – portret Zygmunta Wojciechowskiego”.

Puck

Pierwsze zaślubiny odbyły się 10 i 11 lutego 1920 w Pucku, podczas zajmowania Pomorza przez wojska gen. Józefa Hallera. Traktat wersalski (28 czerwca 1919) przyznawał Polsce 140 kilometrów linii brzegowej Bałtyku (wliczając w to długość Półwyspu Helskiego). Było to znacznie mniej niż oczekiwano, ale państwo polskie gorzało na wszystkich granicach i musiało bronić dopiero co odzyskanej niepodległości. Według naocznego świadka uroczystości, por. marynarki Eugeniusza Pławskiego (późniejszy komandor, dowódca niszczyciela „Piorun” w akcji przeciwko pancernikowi „Bismarck”) miała ona następujący przebieg:

Po przeglądzie wojska, generał Haller skierował się w stronę polowego ołtarza przy którym ks. biskup polowy w asyście biskupów z Pelplina i innych diecezji oraz przezacnego kapelana 1 Batalionu Morskiego, ks. Miegonia, odprawił Mszę Świętą. Po udzielonym przez biskupa błogosławieństwie, generał Haller w asyście gen. bryg. Skrzyńskiego skierował się po pochylni w stronę morza. Gdy konie stanęły w wodzie, generał Haller, patrząc przed siebie w stronę Bałtyku, wypowiedział mniej więcej następujące słowa:
– W imieniu Najjaśniejszej Rzeczypospolitej Polskiej, ja generał broni Józef Haller obejmuję w posiadanie ten oto nasz prastary Bałtyk słowiański.

Po wypowiedzeniu tego zdania generał odebrał od adiutanta dwa platynowe pierścienie, z których jeden rzucił w morze, a drugi – identyczny – nałożył sobie na palec.

Kołobrzeg

Na następne zaślubiny z Bałtykiem trzeba było czekać niemal dokładnie 25 lat. W marcu 1945 roku 1. Armia Wojska Polskiego podeszła pod twierdzę Kołobrzeg. Zaciekłe walki uliczne trwały od 4 do 18 marca. Po stronie polskiej straty wyniosły ponad 1100 zabitych i 2500 rannych. 18 marca odbyła się w Kołobrzegu uroczystość zaślubin z morzem. O godzinie 16.00 na tarasie fortu Ujście, obok gruzów latarni morskiej, stanęły w szeregu delegacje dwóch walczących na froncie wschodnim armii polskich. Po zakończeniu Mszy świętej, przy dźwiękach hymnu narodowego wciągnięto na maszt polską flagę. Kapral Franciszek Niewidziajło, weteran wojny z bolszewikami 1920 roku, wypowiedział słowa:

Przyszliśmy, do Ciebie Morze, po ciężkim i krwawym trudzie. Widzimy, że nie poszedł na darmo nasz trud. Przysięgamy, że Cię nigdy nie opuścimy. Rzucając pierścień w Twe falę, biorę z Tobą ślub, ponieważ tyś było i będziesz zawsze nasze.

Następnie kapral w asyście dwóch żołnierzy wszedł na kamienny mur i przy akompaniamencie honorowych salw rzucił do morza zaślubinowy pierścień.

Mrzeżyno było przed Kołobrzegiem

Taką kolejność zdarzeń znaliśmy dotąd z podręczników historii. Okazuje się jednak, że nie jest to cała prawda o tym rozdziale dziejów. Pomiędzy zaślubinami w Pucku 1920 roku, a tymi w Kołobrzegu 18 marca 1945 roku, były wcześniejsze zaślubiny – w Mrzeżynie, dzień przed ceremonią w Kołobrzegu. Gen. Haller dokonywał zaślubin z konia, a w Mrzeżynie dokonali tego polscy ułani z jedynej dużej jednostki kawaleryjskiej Wojska Polskiego na wschodnim teatrze działań wojennych – 1 Warszawskiej Brygady Kawalerii.

Brygada stacjonowała w Gryficach i stąd konno udała się 17 marca do Mrzeżyna. Najpierw odbył się obrzęd pojenia koni w morzu, stary zwyczaj kawaleryjski oznaczający objęcie w posiadanie ziem leżących nad wodami. Pamiętać trzeba, że znaczna część żołnierzy, podoficerów i oficerów 1 Warszawskiej Brygady Kawalerii wywodziło się z przedwojennych pułków jazdy i było wychowanych na polskiej tradycji wojskowej.

Rotę ślubowania odczytał mjr Stanisław Arkuszewski. „Ślubuję ci, polskie morze, że ja, żołnierz Ojczyzny, wierny syn swego narodu…” – powtarzały konne szeregi polskiej kawalerii. Następnie dwaj zasłużeni ułani – kapral Suchorzewski i starszy ułan Kobyliński, odebrali dwa pierścienie i wrzucili je z koni do morza.

Dzisiaj na tablicy umiejscowionej obok pomnika w Mrzeżynie możemy przeczytać: „17 marca 1945 roku, na plaży w Mrzeżynie ceremonii zaślubin z Bałtykiem dokonała 1. Warszawska Brygada Kawalerii, wyprzedzając o jeden dzień oficjalne uroczystości zorganizowane dla 1. Armii Wojska Polskiego w Kołobrzegu (…) Dwaj ułani – kapral Sochaczewski oraz starszy ułan Kobyliński, wrzucając w morskie fale symboliczna obrączkę wypowiedzieli rotę przysięgi: Morze, przyrzekamy ci wierność po wsze czasy”.

Na samym pomniku, który zdobią lance kawaleryjskie, na tablicy z orłem piastowskim widnieje napis:

W tym miejscu 17 marca 1945 wrzucając pierścienie w fale Bałtyku żołnierze I Warszawskiej Brygady Kawalerii Wojska Polskiego ślubowali wieczystą wierność Polskiemu Morzu.

1 Warszawska Brygada Kawalerii stacjonowała po zakończeniu działań wojennych w Koszalinie i formowała się tutaj w większy związek taktyczny, dywizję. Z istniejących przekazów wynika, że brała żywy udział w życiu miasta, uczestniczyła w rozminowaniu i odgruzowywaniu Koszalina.

*  *  *

Przedstawiona kolejność zdarzeń znajduje potwierdzenie w Wikipedii. Pod hasłem „Zaślubiny Polski z morzem” podane są trzy wydarzenia:

Według różnych źródeł, trzy dni wcześniej, 12 marca, w Mrzeżynie, zaślubin dokonała 4 Brygada Artylerii Przeciwpancernej, która jednak nie było rozlokowana po wojnie na Pomorzu, ale w Pszczynie na Śląsku. Dwa dni przed Mrzeżynem, 15 marca 1945 roku, w położonym bardziej na zachód Dziwnówku zaślubin miała dokonać 2 Warszawska Dywizja Piechoty. Chronologicznie były to więc pierwsze od 1920 roku zaślubiny Polski z morzem.  Po wojnie dywizja najpierw trafiła na Śląsk, później stacjonowała w obszarze Radom-Częstochowa. Oddalenie od morza nie sprzyjało kultywowaniu morskich tradycji.

Tadeusz ROGOWSKI

——

Zdjęcia przedstawiają kolejno: : (1) Zaślubiny Polski z morzem w 1920 roku według Zygmunta Wierciaka; (2) „Zaślubiny Polski z morzem” (1920) – obraz Wojciecha Kossaka; (3) żołnierze 4 Dywizji Piechoty dokonują zaślubin z morzem w Kołobrzegu, 18 marca 1945 roku, fotografia Józefa Rybickiego. (4,5,6,7,8) pomnik zaślubin z morzem w Mrzeżynie, foto: Tadeusz Rogowski.

Patriotyzm wylewa się z ekranów telewizji. Polska zaczyna się zbroić. Zaczynamy od przyjazdu trzystu żołnierzy amerykańskich – na dwa tygodnie, potem znikną na kilka następnych po to by za jakiś czas pojawić sie na kolejne 14 dni. I tak do momentu, w którym będą mogli w porę czmychnąć. Nie inaczej jest z eskadrą F-16 i zapewne jedną drewnianą bombą, którą przywieźli z sobą, aby nie drażnić Rosjan. Wojsko półgębkiem powiada, że „jest to [amerykańska- R.S.] reakcja stosowna do zagrożenia”.

Piechota ma nogi, samoloty skrzydła, kto prędzej da dyla? Ale cała rzecz polega na tym, że owych trzynaście F-16 to nie siła odporowa dla Polski, lecz informacja dla Putina na temat sprawności amerykańskiej armii.

Polska mówi jednym głosem w sprawie wsparcia dla Ukrainy i prawdopodobnie swoim własnym. Ale do końca nie wiadomo, bo PiS wykonał ogromną pracę intelektualną, a chłopcy z PO czekali, aż jabłuszko dojrzeje i samo spadnie im w łapki. A jak już poczuli jego ciężar, to okazało się, że Lech miał rację. A skoro Lech Kaczyński miał rację, to my też ją mamy. Mamy i już jej nigdy nie oddamy. Jedni pracują ale się bunkrują, a drudzy kukają i dutkają. Jedni maja sztabowców, drudzy niby frontowców. A naród musi wybierać pomiędzy tymi co chcą ale nie potrafią, a tymi co nie chcą i wszystko spieprzą.

Polska mówi jednym głosem. Nawet „Gazeta Wyborcza” zaczęła atakować Putina (ciekawe, że tylko Putina?). Pozycja Polski na arenie międzynarodowej rośnie, arena nic o tym nie wie, ale najważniejsze, że rośnie. Wszyscy zaczęli się z nami liczyć. Wszyscy zaczęli nas kochać. Dziennikarze, a zwłaszcza politycy chcą zaprezentować twarde stanowisko wobec Rosji. Większość państw markuje lub pozoruje swoje stanowisko, polskie elity prężą muskuły.

A ty kochany narodku siadaj w fotelu i otwieraj butelkę z piwem, radio głosi, że nadszedł czas grillowania. Nareszcie ktoś za nas coś zrobi! Polska mówi jednym głosem. PiS-owskie sztandary przejmuje nowa prawica. Wszyscy stają się prawicą. Skoro Lech Kaczyński postraszył Rosją, a teraz Rosja zaczyna straszyć świat, to dlaczego z tego straszaka nie zrobić użytku i nie wygrać wyborów? Iść na czele jak w pochodzie pierwszomajowym przed trybuną Europy. Oni chwycili Boga za nogi. Czują to. Oni to Polska, a Polska to Europa. Polska broni Ukrainy, Polska obroni cały świat! Cud! Cud, w który uwierzyli wszyscy: czerwoni, zieloni, martwi i żywi, geje, zapiekli ateiści i garncarze.

Tylko, że Polacy nic o tym nie wiedzą. Polacy przed sobą mają zgliszcza moralne, rynkowe i społeczne dno; młodzi mają umowy śmieciowe i brak perspektywy, starzy niskie emerytury i drogie leki. Czas umierać! Pochód niewzruszenie podąża w kierunku śmietnika. Hasła, sztandary, bębny, balony! Śmietnik częstuje, śmietnik nakarmi, śmietnik napoi. PSL kroczy na końcu bo jeszcze nie wie od kogo dostanie w łeb, a kto posypie obrokiem? Ale od czego piwo? Po wypiciu jednego piwa, w rozmowie pojawiają się wątpliwości. Pojawia się słowo „kameleon”.

Natychmiast jednak budzi się refleksja, jak „kameleon” to jednak jesteśmy w niebezpieczeństwie. No tak, ale każda artykulacja słowa „niebezpieczeństwo”, to manipulacja, to spiskowa teoria dziejów. Nie! Nie to niemożliwe, bo przecież my nie mamy wrogów. A skoro mamy samych przyjaciół, to po co nam wojsko, myśl strategiczna; po co przemysł – zakłady są tyle warte, ile zapłaci kupujący, po co nam uniwersytety, skoro plagiat załatwi wszystko. Za kilka lat starzy profesorowie zwolnią katedry. Wtedy pohulamy. Nikt nam nie podskoczy!

Zachód niech sobie pisze naszą historię, my będziemy mieć tytuły, pracę i pensje. A humanistyka? Jaka humanistyka? Kasa! I to jest perspektywa, to jest wolny rynek. Same dobro spływa na nas z Zachodu i Wschodu… chyba, że Putin! No, ale Unia i Amerykanie nas obronią. Po drugim piwie dochodzimy już do nieco głębszych wniosków, ale jedni milcząco drudzy boleśnie przełykają słowo „Majdan”. Brzmi groźnie i napawa nadzieją.

Wypowiedzi można streścić w trzech punktach: – skoro prasa i społeczeństwo wypowiedziały się w sprawie Ukrainy jednym głosem, to politycy musieli się dostosować. I tu widać siłę demokracji, która wymusza na politykach i rządzie głos zgodny ze społecznym. Otwartym jednak pozostaje pytanie, kto napuścił redaktorów i społeczeństwo? – Majdan, wyłączając nacjonalizmy, pokazał wzorzec, a więc punkt odniesienia dla normalnych zachowań. Oligarchowie, którzy mieli coś na sumieniu, czmychnęli. Teraz wszyscy boją się drugiego Majdanu: w Rosji i w Polsce. Stąd ten strach i wspólny głos.

– Zaraz, zaraz coś tu śmierdzi; w taką zdolność do przepoczwarzania się można uwierzyć jedynie w przypadku chęci przejęcia lub utrzymania władzy. I wychodzi na to, że po raz kolejny zrobią nas w balona. Ale po trzecim piwie mało kto uwierzy w dobrą intencje rządu, większość machnie ręką.

I w tym momencie kabaret domyka swoje artystyczne koło: jeden wątek łączy się z drugim, propaganda i polityka spotyka się z publiką. I nic. Ważny jest pochód, ważne są sztandary – nie ważne czyje, ważna jest kiełbasa. Jedzmy, pijmy, póki czas, bo za sto lat nie będzie nas! Ale dość! Dość! Flesze, światło, kamery stop! Zatrzymajmy ten straceńczy pochód.

Odwróćmy wzrok od głównej sceny i skierujmy go na suflera, którego nikt nie słucha, ba, tylko niewielu ma świadomość, że takowy istnieje, gdzieś pod podłogą. Posłuchajmy, on ma coś do powiedzenia. (Dla wyjaśnienia, sufler, to nie tylko podpowiadacz, ale również obserwator i strażnik przekazu). Tu sufler ma charakter polifoniczny. On coś mówi. Cisza. Halo! – Czy ktoś zauważył, że Polska została wysunięta na pozycje harcownika, że jej nadmierna aktywność wobec pasywności Zachodu jest wyraźną dysproporcją?

Z Napoleonem poszliśmy na Moskwę, zostaliśmy sami i tak się skończyło. Potem, gdy my walczyliśmy o wolność, Europa wysubtelniała poczucie piękna, gdy w kolejnych powstaniach jak ryba łapaliśmy powietrze, nawet papież poparł silniejszych. Widać taniec chochołów, słychać zachwyty, nie słychać głosów rozsądku. „Dziadek” kombatant zauważył: – Mam takie wrażenie, że większość polskich publicystów i polityków, swoim zaślepieniem wobec Unii i Stanów Zjednoczonych, które trwa 20 lat, formalizuje nowy pakt Ribbentrop-Mołotow. Wracamy tam, skąd przyszliśmy.

Dziś wszyscy wyszli z domu oglądać nowe łuny, a dom pozostał otwarty i pusty. – Hm… – można by odpowiedzieć. Ale chyba nie jesteśmy aż tak bezbronni. Dowiedzieliśmy się wprawdzie, że Rosjanie potrzebują trzech do czterech dni by dojść do Warszawy, że Warszawa tradycyjnie jest bezbronna oraz że zanim otrzymamy pomoc z NATO, musimy się przez dwa tygodnie bronić sami. Nie jesteśmy w beznadziejnej sytuacji, bo w sukurs przychodzi nam książka Zychowicza „Ribbentrop – Beck” i oskarżenie przedwojennego polskiego ministra spraw zagranicznych, że szukając sojuszników przeciw Hitlerowi wszedł on w porozumienie z Anglikami. A sojusz angielsko-polski zadecydował o odwróceniu natarcia Hitlera i skierowaniu niemal całej swej potęgi na Polskę. Wiele osób czytało te książkę (pomijając jej irracjonalność), można się nią posłużyć w wyjaśnieniu obecnej sytuacji. Czy przypadkiem ta zaprezentowana nam nowa hurrapatriotyczna kurtyna nie jest dowodem na to co zauważył ów kombatant? I legitymacją na uczynienie z nas jakiegoś kolejnego przedpola?

Zamiast iść na Moskwę, Moskwa przyjdzie do nas i wówczas domknie się sojusz Unii z Rosją. Czy ma jakieś znaczenie walka o niepodległość Ukrainy? Przecież obydwie skrajne strony może pogodzić obniżka ceny gazu i ropy. Nie jest to jednak takie proste. Ukraińcy nie mają jeszcze liderów, ale mają już swoją elitę… przypominającą tę naszą przedwojenną. Pomarańczowa rewolucja pozwoliła im zachwycić się Europą, uwierzyć w siebie i w Europę. Ale na Majdan szli już tylko ci, którzy wiedzieli, ze mogą tam zginąć, a to już zupełnie inna jakość… No i co, może jednak Majdan wyznaczył już pewien standard? A czy wystawienie nas na pierwszą linię frontu nie daje okazji do odrodzenia tradycyjnej polskiej inteligencji? Może i daje, ale Żołnierzom Niezłomnym ciężko się zmartwychwstaje. Oni nie chcieli się bić, ich do tego zmusiła sytuacja… Czy dziś wśród swoich wnuków znaleźliby wspólny głos? Wnukowie bardzo by chcieli, ale ten kabaret to nie z ich bajki. Wnukom pozostaje mozolna powtórka z historii, z poprawką na ziemie zachodnie, a więc na nowe polskie geopolityczne położenie. Hałas na Wschodzie, czyni pustkę informacyjną na zachodzie. Warto o tym pamiętać. Gdy zapomnimy o własnym siedzeniu, Kabaret wirtualnej rzeczywistości skończy swoją działalność zanim ujrzy światło dzienne.

PS. Nie wiadomo jak rozwinie się sytuacja, ale bezdenną głupotą byłoby, gdyby jakikolwiek nasz rząd zgodził się na patronat Polski nad dawnymi ziemiami I RP. W ten sposób moglibyśmy zmarnować cały swój kapitał polityczny, jaki wypracowaliśmy w czasie poparcia walki Ukraińców i przejąć niechęć kierowaną do Rosjan na siebie.

Ryszard Surmacz

Ryszard SURMACZ (1950), historyk, przez 11 lat był dziennikarzem reportażystą w kilku polskich czasopismach. Pisze na tematy Ziem Odzyskanych, głównie w kontekście polskiej racji stanu. Na tematy śląskie publikował w „Kulturze” paryskiej, za którą otrzymał nagrodę POLCUL-u. Autor pięciu książek (szósta w przygotowaniu). Mieszka w Lublinie, obecnie pracownik IPN O/Lublin. Jeden z najlepszych znawców problematyki zachodniej i śląskiej. Autor serii artykułów na temat Ziem Odzyskanych, w których z niezwykłą przenikliwością i znajomością rzeczy omawia uwarunkowania historyczne, polityczne i kulturowe oraz trudną sytuację mentalną w jakiej znaleźli się Polacy zamieszkujący te tereny.
Na podstawie: wPolityce.pl

Artykuł ukazał się pierwotnie na portalu wPolityce.pl z 13 marca 2014 pod tytułem „Kabaret wirtualnej rzeczywistości. Zamiast iść na Moskwę, Moskwa przyjdzie do nas i wówczas domknie się sojusz Unii z Rosją”. Obecny tytuł, jak również wszystkie wytłuszczenia, pochodzą od redakcji koszalin7.pl.