Przypomnijmy, że cywilizacja chrześcijańska, w ramach której funkcjonuje Kościół katolicki, wspiera się na trzech głównych filarach: greckiej filozofii, rzymskim prawie i judeochrześcijańskiej religii. Wszystkie te filary są dzisiaj w różny sposób podcinane i osłabiane.

FILAR FILOZOFII – NAUKI
Dzisiejsza nauka, niestety, nie wyzwoliła się od wpływów ideologii. W mediach liberalnych, jeśli już się coś pisze czy mówi o filozofii, to prezentuje się filozofię liberalistyczną, postmodernistyczną, która zbliżona jest wyraźnie do ideologii, gdyż nie liczy się z faktami i z regułami zdrowego rozsądku. Zachwyca się niektórymi ideami współczesnej pseudo psychologii. Jest to widoczne gołym okiem w ideologii gender i w programach ugrupowań LGBT. Na uniwersytetach pogardza się dziś filozofią klasyczną, która na bazie zdrowego rozsądku i ludzkiego doświadczenia wskazywała w makrokosmosie na Pana Boga a w mikrokosmosie, a w człowieku, na ludzkiego ducha, który zdolny jest do wiedzy i do wiary i cieszy się zdolnością wolnego wyboru. Pamiętajmy, że z promowanych dziś filozofii zranionych różnymi ideologiami i utopiami wyrosły europejskie totalitaryzmy. Nie jest obojętne jaką filozofię aplikujemy do nauk szczegółowych czy do teologii, z jakim obrazem świata, człowieka i Boga. Dużą rolę odgrywają tu pieniądze. Potwierdza się powiedzenie, że gdy pieniądze są na stole, to prawda milczy. Prawdy nie kupuje się za pieniądze. Za pieniądze sprzedaje się kłamstwo. Niestety, proceder ten widoczny jest w niektórych ośrodkach uniwersyteckich, także już w Polsce. Dzieje się niedobrze, gdy nauka poddaje się zniewoleniu ideologicznemu, gdy z grodu nauki usuwa się etykę, uczciwość badawczą i dydaktyczną. Pamiętamy, co się wydarzyło 3 maja br. na Uniwersytecie Warszawskim, gdzie nas, ludzi Kościoła, obrzucono straszliwym błotem.

FILAR PRAWA
Jest on dzisiaj zagrożony przede wszystkim przez lekceważenie a nawet eliminację prawa Bożego: naturalnego i pozytywnego (objawionego), a więc prawa wszczepionego przez Boga w stworzenie, w naturę martwą i żywą – także w człowieka oraz prawa danego w dziejach zbawienia, wśród którego na czoło wysuwa się Dekalog i Ewangelia Chrystusa. Wiemy, że w majestacie prawa nie zakotwiczonego w prawie Bożym, dzieje się wiele zła. W majestacie takiego prawa zmierzały kiedyś pociągi do Auschwitz. Św. Piotr wezwany na przesłuchanie przed Sanhedrynem za głoszenie zakazanej przez prawo nauki Jezusa, odpowiedział: „Trzeba bardziej słuchać Boga niż ludzi”(Dz 5,29). Każde prawo ludzkie powinno być zgodne z prawem Bożym: naturalnym i pozytywnym. Dlatego Kościół protestuje, gdy parlamenty czy inne podmioty stanowiące prawo, uchwalają prawa niezgodne z prawem Bożym, z Dekalogiem, np. prawo do aborcji, do zapłodnienia in vitro, prawo do eutanazji, prawo do zawierania związków homoseksualnych. Pamiętamy, że papież Benedykt XVI powiedział podczas wizyty apostolskiej w Niemczech, że gremia, które uchwalają prawo niezgodne z prawem Bożym, zazwyczaj przeobrażają się w bandę przestępczą. Jakież larum podniosły środowiska LGBT, gdy pracownik IKEA wypowiedział się, że promowanie homoseksualizmu, to zgorszenie, i zacytował stosowne fragmenty Starego i Nowego Testamentu dotyczące zgorszenia i homoseksualizmu, za co, jak wiemy, został w trybie natychmiastowym wyrzucony z pracy.
W ostatni czwartek, 11 lipca, zmarł we Francji Vincent Lambert, któremu po wyroku sądu odłączono aparat z pożywieniem. Interweniował papież Franciszek i wiele innych osobistości, żeby człowieka dostępnymi środkami utrzymać przy życiu. Postąpiono jednak inaczej. A ludzie mądrzy mówią, że naród, który nie szanuje życia ludzkiego przygotowuje sobie przedsionek piekła.

FILAR RELIGII CHRZEŚCIJAŃSKIEJ
Od wielu lat Europa odcina się od korzeni chrześcijańskich. Niektórzy europejscy politycy, którzy u nas mają swoich zwolenników, przestrzegają nas przed państwem wyznaniowym. Jednakże, jak się dobrze rozejrzymy, to zauważymy, że w wielu krajach Europy Zachodniej zapanowało państwo wyznaniowe, tyle tylko, że owym wyznaniem nie jest katolicyzm, ale ideologia lewicowo-liberalna, której częścią jest ideologia LGBT. Bogu dzięki – Polska jeszcze temu nie uległa. Piewcy nowego porządku nie ustają jednak w wysiłkach, by i u nas nastała oświecona dyktatura politycznej poprawności.
Innym bardzo niepokojącym zjawiskiem jest publiczne znieważanie tego, co święte w naszej religii katolickiej: Eucharystii, Krzyża, Jasnogórskiej Ikony, urządzanie czarnych marszów, a ostatnio parad równości. Raz po raz pojawiają się sztuki teatralne o antykatolickim przesłaniu, z elementami wyszydzania wartości chrześcijańskich. Z drugiej strony nagłaśnia się tezę, że religia jest sprawą prywatną i w związku z tym nie powinno się w przestrzeni publicznej nosić symboli religijnych, co już tak zdecydowanie zwalczane jest w krajach zachodnich. A my wiemy, że ludzie światli i tolerancyjni nie powinni być wrogami symboli religijnych. Tyle, że tu nie chodzi tak naprawdę o tolerancję ale o narzucanie jedynie słusznego wyznania liberalno-lewicowego. Widzimy jak tolerancję odrywa się dziś od prawdy, a prawda przecież stoi u podstaw wszelkich wartości. Bez prawdy wszystko staje się fałszywe i podejrzane, nawet dobro i piękno, wolność i tolerancja czy nawet miłość. Rozumiemy, dlaczego Chrystus powiedział: „poznacie prawdę, a prawda was wyzwoli” (J 8,32 ).

————————–

Źródło: Bp Ignacy Dec, fragment homilii wygłoszonej podczas XXVIII Pielgrzymki Rodziny Radia Maryja na Jasną Górę, 14 lipca 2019. Za: www.radiomaryja.pl

Zdjęcie: Bp Ignacy Dec (Zdjęcie z Twittera)

Było to 1 października 1981 roku. W waszyngtońskim hotelu Mayflower zebrali się najważniejsi doradcy prezydenta Ronalda Reagana, śmietanka konserwatywnych intelektualistów, wszyscy, którzy po zwycięstwie Reagana w wyborach prezydenckich wkroczyli na waszyngtońskie salony i urzędy.  Zebrali się, aby uczcić człowieka, o którym sądzono, że bez niego reaganowska „konserwatywna rewolucja” nigdy by nie zwyciężyła. Tym człowiekiem, Wielkim Starym Człowiekiem amerykańskiego konserwatyzmu, był Russell Amos Kirk (1918-1994). W wygłoszonym wówczas laudatio redaktor naczelny głównego organu prasowego amerykańskich konserwatystów „National Review” William Buckley jun. powiedział: „Nie można sobie wyobrazić znaczącego, nie mówiąc już o dominującym, ruchu konserwatywnego w Ameryce bez Pańskiej pracy, która przygotowała mu grunt. To Pan uczynił to wszystko możliwym, i chciałbym publicznie, z radością i dumą powiedzieć, że republika, o której Cyceron mówił, że jest zanikającą instytucją, w tym przypadku przetrwała, i za to należą się Panu podziękowania”. Nie były to czcze komplementy, gdyż rola Russella Kirka dla amerykańskiej, a tym samym, światowej prawicy, jest trudna do przecenienia.

Należał do tradycjonalistycznego nurtu w obrębie amerykańskiego konserwatyzmu, którego przedstawiciele, wstrząśnięci okrucieństwami dwudziestego wieku, powstaniem zsekularyzowanego, pozbawionego korzeni społeczeństwa masowego, zaniepokojeni wulgaryzacją kultury, dominacją egalitarnych ideologii, erozją etycznych fundamentów republiki amerykańskiej (Kirk głosił, że Stany Zjednoczone powstały jako republika i dopiero w wyniku „zdrady” republikańskich ideałów przekształciły się w demokrację), zapragnęli odwrócić te zgubne tendencje, wydali walkę niwelatorskim programom lewicy, sięgając po chrześcijańskie i klasyczne dziedzictwo europejskiej filozofii i refleksji o polityce. Ale również, i jest to głównie zasługa Kirka, odkryli, przypomnieli i zrehabilitowali skazane przez lewicę na zapomnienie tradycje anglosaskiego konserwatyzmu.

W 1953 roku Kirk (syn urzędnika kolejowego z Plymouth koło Detroit) opublikował swoje opus magnum „Umysł konserwatywny. Od Burke’a do Santayany”, w którym dokonał prezentacji anglosaskiego konserwatyzmu na przykładach jego najwybitniejszych przedstawicieli. Ta książka zrobiła wyłom w murze intelektualnego getta, do którego lewica zepchnęła konserwatystów, stała się ich biblią, dostarczyła im ideologicznej broni przeciwko lewicy, zainicjowała powstanie powojennego ruchu konserwatywnego w USA. Dlatego prezydent Reagan nie przesadzał, kiedy stwierdził: „Russell Kirk pomógł nam odnaleźć nasze zainteresowanie i naszą wiedzę o prawdziwych ideach i rzeczach niezmiennych, będących filarami intelektualnej infrastruktury konserwatywnego odrodzenia w Ameryce”.

Kirk napisał potem jeszcze ponad dwadzieścia innych książek, wśród nich m.in. „Program dla konserwatystów”, „Przewodnik po konserwatyzmie dla inteligentnej kobiety”, „Korzenie ładu amerykańskiego”, „Wrogowie rzeczy niezmiennych”. „Uwagi o anormalności w literaturze i polityce”, „Odzyskać dziedzictwo ojców”. Należał do redakcji czasopism konserwatywnych, opublikował na ich łamach wiele esejów i artykułów. Stał się „wędrownym kaznodzieją” konserwatyzmu, wygłosił kilkaset wykładów i prelekcji na amerykańskich uniwersytetach i na spotkaniach organizowanych przez środowiska konserwatywne w różnych zakątkach kraju. Był również autorem zabawnych powieści grozy i za swoją twórczość w tej dziedzinie został nawet wyróżniony przez Towarzystwo Księcia Drakuli.

Do śmierci mieszkał w miejscowości Mecosta (Michigan), liczącej nie więcej niż 200 dusz i zamieszkanej ponadto, jak twierdzą wtajemniczeni, przez wielką liczbę duchów. W jego domu (bez telewizora!) położonym na wzgórzu i należącym od wielu pokoleń do rodzimy Kirków, która do Ameryki przywędrowała ze Szkocji, oprócz żony i czterech córek, przebywało zawsze wielu ludzi. Nie tylko ciotki, wujowie i kuzyni, ale polityczni emigranci z różnych stron świata, studenci, czasami ubodzy i włóczędzy. Przybywali do domu na wzgórzu po radę, po pomoc lub by po prostu spotkać się i porozmawiać z Panem Konserwatystą, jak nazywano Kirka w Ameryce. To tam, w czasie nocnych godzin pisał Kirk swoje książki i artykuły, w których ostrzegał przed zamachami lewicy na klasyczną koncepcję uniwersytetu, który spece od urawniłowki chcieliby przekształcić w „wyższą szkołę ludową”, piętnował „wandali intelektu” i „wrogów rzeczy wiecznych”, bronił – z pobudek humanitarnych – kary śmierci, krytykował „kaktusowy krajobraz” współczesnej kultury z jej egalitarną ideologią, dekadenckim zamiłowaniem do obscenów i absurdu, z pustką jej jednodniowych mód.

Był szczególnie podejrzliwy wobec wszystkich, którzy piszą Wolność z dużej litery. Nie chodzi bowiem o jedną wielką, abstrakcyjną Wolność, ale o wolności – konkretne, osobiste wolności zakorzenione w obyczajach i tradycjach narodu. Wolność – powtarzał Kirk za ojcem anglosaskiego konserwatyzmu Edmundem Burkiem – jest dzieckiem cnót; nie otrzymuje jej się tak po prostu, deklarując, że się chce być wolnym. Wolność jest wytworem cywilizacji, rezultatem długiego i bolesnego procesu, efektem heroicznych wysiłków niewielu dzielnych ludzi. Są tacy, którzy uważają, że autorytet jest wrogiem wolności. Ale – pisał Kirk – jest wręcz przeciwnie: autorytet nie jest sprzeczny z wolnością, lecz jest warunkiem jej przetrwania.

Kirk przeciwstawiał się też dominującej w naszych czasach retoryce „praw człowieka”. To prawda – pisał – że ludzie mają naturalne prawa, takie jak prawo do ochrony owoców swojej pracy i własności, do korzystania z dobrodziejstw cywilizacji i jej instytucji, oraz do tego, aby żyć w ramach społecznego ładu, zamiast cierpieć w chaosie i anarchii. Jednak prawa, o których tyle się dzisiaj mówi, nie są w rzeczywistości prawami, lecz roszczeniami, żądaniami, pragnieniami i zachciankami, które chce się realizować kosztem innych. Jeśli obdarowuje się jednego człowieka „prawem do wypoczynku”, to równocześnie narzuca się drugiemu człowiekowi obowiązek zapewnienia wypoczynku temu pierwszemu. Podobnie jest ze wszystkimi innymi „prawami”. Są to zawsze obowiązki narzucane innym ludziom, co jest sprzeczne z zasadami sprawiedliwego ładu. Kiedy ludzie swoje roszczenia i zachcianki nazywają „prawami”, kiedy odrzucają zasadę, że realizację swoich pragnień każdy powinien sobie zapewnić sam, zamiast obarczać tym innych, oznacza to, że w ich duszach panuje chaos. A bez porządku w ludzkich duszach nie ma porządku w państwie.

Kirk uważał, że istnieją trzy wielkie zespoły zasad i przekonań, które spajają to, co nazywa się nowożytną cywilizacją. Pierwszym z nich jest „wiara chrześcijańska: doktryny teologiczne i moralne, które informują nas o naturze Boga i człowieka, o ojcostwie Boga, o braterstwie ludzi i ludzkiej godności, prawach i obowiązkach osoby ludzkiej, naturze miłosierdzia i znaczeniu nadziei i rezygnacji”. Drugim z nich jest „zbiór literatury obdarzonej wyobraźnią, dzieł humanistycznych, które są esencją naszej wyższej kultury: humanizmu, który wraz z wiarą chrześcijańską poucza nas o naszych mocach i ograniczeniach – dzieł Platona, Wergiliusza, Cycerona, Dantego, Szekspira i wielu innych”. Trzecim z nich jest „kompleks instytucji społecznych i politycznych, które nazwać możemy rządami prawa, lub zorganizowaną wolnością: zwyczajów, precedensów, bezstronnej sprawiedliwości, praw jednostki, własności prywatnej, charakteru prawdziwej wspólnoty, praw rodziny i dobrowolnych zrzeszeń”. Kirk wierzył głęboko, że, choć owe trzy zespoły zasad i przekonań ucierpiały mocno w morderczym starciu z nihilizmem, marksizmem i innymi podobnymi ideologiami, to nadal pozostają skałą, na której zbudowana jest nasza cywilizacja.

Pisał o sobie: „Na moim karku siedzi nieoświecona głowa. To raczej głowa gotycka z temperamentu i struktury. Nigdy nie kochałem zimnej harmonii i perfekcyjnie uregulowanej organizacji. Szukałem różnorodności, tajemnicy, tradycji, tego, co godne podziwu i tego, co wzniosłe. Nigdy nie cierpiałem sofistyków i rachmistrzów. Szukałem po omacku wiary, honoru i staroświeckich lojalności. Oddałbym wiele neoklasycznych portali za jednego marnego średniowiecznego plwacza”. W amerykańskich kręgach konserwatywnych mówiono o nim, że urodził się 150 lat za późno i do tego w niewłaściwym kraju. Ale szanowano go powszechnie i uznawano za sumienie amerykańskiego konserwatyzmu.

W 1991 roku pisał: „Konserwatyści sprzeciwili się niszczeniu tradycyjnej amerykańskiej rodziny i tradycyjnych wartości moralnych, przeciwstawili się dominacji zeświecczonej, hedonistycznej kultury. Przypomnieli Ameryce o moralnym konsensusie tego, co dobre i prawdziwe”. Równocześnie przestrzegał przed popadaniem w samozadowolenie i namawiał konserwatystów, aby w obliczu upadku komunizmu dokonali jeszcze mocniejszego zwrotu na prawo. Wzywał ich, żeby nie dopuścili do przekształcenia idei konserwatywnych w monotonne zawodzenie pochwał „wolnego rynku” i „wolnej przedsiębiorczości” i ostrzegał, że wulgarny utylitaryzm i brak zasad ukrywających się pod maską pragmatyzmu, prowadzą do oportunizmu i tchórzliwego poddania się duchowi czasu. Zawsze aktualne pozostaje jego przesłanie: „Prawdziwy konserwatysta wie, że kwestie gospodarcze są kwestiami politycznymi, kwestie polityczne – etycznymi, kwestie etyczne – duchowymi”.

Tomasz Gabiś

Pierwodruk: „Nowy Świat”, 29.02-1.03.1992.

Tomasz GABIŚ (ur. 1955) – publicysta i myśliciel konserwatywny, wybitny znawca problematyki niemieckiej.

Od kilku lat identyfikuje siebie jako postkonserwatysta. Ukończył germanistykę na Uniwersytecie Wrocławskim. W latach 80. XX wieku działał w opozycji. W 1987 roku był jednym z sygnatariuszy aktu założycielskiego Unii Polityki Realnej. Działał w niej do połowy lat 90. W tym okresie publikował również artykuły w tygodniku Najwyższy CZAS!. W latach 1991-2003 był redaktorem naczelnym pisma Stańczyk. Członek honorowy Organizacji Monarchistów Polskich i Klubu Zachowawczo-Monarchistycznego. Publikuje w Nowym Państwie, Arcanach, Obywatelu i Opcji na Prawo.

Z zawodu jestem literaturoznawcą, nie mogę więc przedstawić Państwu jakiejś użytecznej analizy ekonomicznej czy technicznej. Ale literaturoznawstwo ma to do siebie, że pozwala dużo czytać, co po pewnym czasie owocuje niezłym rozeznaniem fundamentalnych idei, dzięki którym funkcjonuje społeczeństwo. Więc chciałabym Państwu przedstawić pewną tezę, która wyrosła na gruncie innej tezy, przypisywanej Premierowi Donaldowi Tuskowi. Parę lat temu karierę medialną zrobiła uwaga premiera Tuska, że polskość – to nienormalność. Uwaga była wyjęta z kontekstu, ale moim zdaniem nie jest to opinia odosobniona. Od czasów Stanisława Brzozowskiego czy szkoły krakowskiej polska inteligencja cierpi na coś, co nazwałabym kolonialnym niezadowoleniem lub kolonialnym resentymentem, i co przejawia się w namiętnej krytyce polskości. Pewien sympatyczny historyk niedawno napisał książkę, w której twierdzi, że tzw. Rzeczpospolita sarmacka w ogóle nie istniała, że była tylko zasłonką, za którą królowała nicość. Typowo nominalistyczna ślepota.

W moim rozumieniu jest dokładnie odwrotnie. Ja twierdzę, że polskość – to normalność. Na tym właśnie polega siła polskości. Co to jest normalność? Jest to pewna postawa wobec życia, która wykształciła się w Europie w przeciągu stuleci, na bazie chrześcijaństwa i greckiej epistemologii. To jest moja definicja europejskiej normalności. Cała reszta wypływa z tych zasad. Grecką epistemologię streściłabym przy pomocy matematycznej metafory: 2+2=4, a nie, jak to się dzieje w wielu filozofiach współczesnych, czasem 4, a czasem 5, a czasem 3. Filozofowie greccy nauczyli Europejczyków, że te same reguły myślowe obowiązują w filozofii i w fizyce, w życiu codziennym i w życiu przemysłowym. Ta grecka logika jest głęboko zakorzeniona wśród Polaków, bardziej niż w jakimkolwiek innym europejskim kraju. Z kolei chrześcijaństwo, które głęboko przeorało polską świadomość, umieściło rozróżnienie pomiędzy dobrem a złem w samym centrum swoich zasad. Tak, Polakom daleko do chrześcijańskiej doskonałości, ale znów w porównaniu z historią Niemiec, Rosji, Wielkiej Brytanii – Polacy wypadają bardzo dobrze.

To, co zbudowano w Europie przez dwa tysiąclecia na podstawie chrześcijaństwa i greckiej epistemologii, jest obecnie przemalowywane na inne kolory, wstawia się do tego domu meble w stylu Bauhaus, robi się remonty i przekształcenia. Ale fundament pozostaje, a jest nim zeświecczona etyka chrześcijańska oraz sposoby poznania, sformułowane przez starożytnych Greków. To sprawia, że Europa jest wciąż centrum cywilizacyjnym, którego osiągnięcia zapożyczają inne kontynenty. Na tym polega europejska normalność która, powtarzam, jest w Polsce głębiej zakorzeniona, niż u sąsiadów. I dlatego właśnie polskość uporczywie trzyma się życia. Bo jest normalnością.

Witold Gombrowicz tak pisze o normalności w swoim „Dzienniku”: „człowiek jest istotą stworzoną do życia w sferze średniego ciśnienia, średnich temperatur”. I tak siebie określa: „Jestem …istotą średnich temperatur” („Dziennik 1953–1956”, Institut Littéraire, 1971, str. 117, 120). Czyli trzeźwe spojrzenie na ludzkie możliwości, podkreślanie, że ludzka normalność mieści się w sferze umiarkowanej. Nienormalność pojawia się, gdy człowiek stara się być nadczłowiekiem, gdy oznajmia, że zjadł wszystkie rozumy, podczas gdy w rzeczywistości nadgryzł tylko jakiegoś trującego muchomora. Nienormalność pojawia się, gdy jakaś grupa ludzi oznajmia, że odkryła nową i dotychczas nieznaną epistemologię, i dlatego należy się jej władza. Sięganie poza granice ludzkiej zwyczajności praktykowane było i jest wśród sąsiadów Polski, rzadko przez Polaków. Wiek 20-ty przyniósł nazizm i komunizm, wcześniej byli Gustav Freytag i Fryderyk Nietzsche a później – Aleksandr Dugin. To, co te ideologie i ludzi łączy, to podział na kastę perfekcyjną i kastę niższą, którą trzeba zarządzać. Takich trujących filozofii Polacy na ogół nie wprowadzali w intelektualny krwiobieg Europy.

Słyszeliśmy o normalności od średniowiecznych moralistów, ale któż by się spodziewał znaleźć jej pochwałę u Gombrowicza, często zbyt pochopnie ocenianego jako burzyciela tradycji i adwokata nienormalności. Tak, większość Polaków zapewne nie jest splamiona intensywnym myśleniem, ale z pewnością odznacza się przekonaniem, że 2+2 nie równa się pięć, jak to by wynikało z marksistowskiej dialektyki i z niektórych innych głębokich filozofii. Przekonanie, że prawda nie jest czymś względnym, jest wciąż w Polsce uznawane za pewnik. W polskim pisarstwie rzadko widzi się pychę czy ambicję pouczania całego świata. Historycznie rzecz biorąc, Polacy nie próbowali – jak to robili i robią np. filozofowie niemieccy – sięgać poza granice ludzkiej inteligencji. Polskich nazwisk nie widać wśród nadzianych pychą propozycji wytłumaczenia świata, ujęcia wszystkiego, co jest, w ramy teorii stworzonej przez jeden ułomny ludzki umysł. Nie ma Marksów i Heglów, czy we wcześniejszym wydaniu, Joachimów z Fiory. Nie ma w polskiej historii tej wścieklej ambicji podboju, bycia numer jeden, która pozwoliła Mongołom przejść z Azji środkowej do Europy. Zamiast tego mamy Rzeczpospolitę sarmacką,której dziedzictwo nie powinno być błędnie określane jako „Polska zdziecinniała” (co zrobił Stanisław Brzozowski).

Wydaje mi się, że Polacy marzą o czystej grze, o spokojnej pracy, o nie wtykaniu nosa w sprawy innych narodów. Jak powiedział kanclerz Henryka VIII Tomasz Morus do Richarda Rich’a: „Wybierz sobie zawód taki, w którym nie będziesz kuszony”. Myślę, że wielu Polaków chciałoby sobie wybrać taki zawód. I to jest przyczyną, dla której wybitni reprezentanci normalności w krajach anglojęzycznych – tacy jak G. K. Chesterton, pisarz Hilaire Belloc, filozof Lord Dahlberg-Acton, czy mąż stanu Edmund Burke, żywili taką sympatię do Polaków.

Tę polską normalność potwierdza polska literatura. Nie ta z ostatnich lat, której wartość jeszcze się nie skrystalizowała, lecz ta klasyczna. To prawda, że nie ma w niej Szekspirów czy nawet Dostojewskich, ale już Flaubert wcale nie jest lepszy od Bolesława Prusa, nie mówiąc już o doskonałości polskich poetów ostatnich stuleci. Zgadzam się z Adamem Czerniawskim, który zauważył, że gdyby Polska była politycznie sprawna, świat zachwycałby się „Lalką” Prusa tak jak teraz zachwyca się „Madame Bovary” Flauberta. Parę tygodni temu David Brooks, felietonista „New York Times”, napisał felieton o cierpieniu, które może uszlachetnić i nauczyć ludzi patrzeć na życie jak na dramat moralny, zamiast traktować je jako okazję do przewagi nad innymi (David Brooks, What suffering does, „New York Times”, 8 kwietnia 2014). To jest rzadki przypadek obecności w „New York Times” tego typu pisarstwa, który pojawia się masowo w literaturze polskiej, w powieściach Orzeszkowej, Prusa, Sienkiewicza, w poezji postromantycznej od Asnyka do Miłosza i Herberta. W lwią część polskiej literatury wkomponowane jest przekonanie, że dobro i zło nie są względne, że marksistowska „mądrość etapu” to złowroga hipokryzja.

Największy pisarz amerykański, noblista William Faulkner, w przedmowie do swoich „Dzieł wybranych” opowiedział historię swojego spotkania z Henrykiem Sienkiewiczem. Jako młody chłopak czytał „Trylogię” w bibliotece swojego dziadka, i inspiracja „Trylogią”, jak również końcowa uwaga Sienkiewicza, że pisał „dla pokrzepienia serc” stały się myślą przewodnią jego własnego pisarstwa. Faulkner też zaczął pisać „dla pokrzepienia serc”, po tragicznym zniszczeniu kultury Południa w czasie wojny secesyjnej (William Faulkner, Foreword to Faulkner Reader New York: Random House, 1954). Wydaje mi się, że siła przyciągania „Trylogii” byłaby w dalszym ciągu duża, gdyby różne Instytuty Polskie, utrzymywane z pieniędzy polskich podatników, zechciały się trochę pogłowić, jak tę „Trylogię” w świecie zaprezentować. Ale tu wpływ „postkolonialnego ukąszenia” jest niestety olbrzymi, i oferta tych Polskich Instytutów rzekomo promujących kulturę polską jest czasem komiczna w swoim krygowaniu się na postnowoczesność i intelektualne prowokacje.

G.K. Chesterton napisał kiedyś, że „najbardziej niebezpiecznym kryminalistą jest dziś całkiem pozbawiony poczucia prawa i uczciwości filozof. W porównaniu z nim włamywacze i bigamiści są w gruncie rzeczy moralni”. Zaś William Buckley, amerykański pisarz i założyciel „National Review” napisał tak: „Wolałbym być rządzony przez pierwszych czterystu ludzi, których nazwiska są umieszczone w bostońskiej książce telefonicznej, niż przez ciało profesorskie Harvardu”. W Stanach Zjednoczonych nie brak ludzi, którzy nie boją się powiedzieć, że wiedza, inteligencja czy nawet wielki talent i stanowisko eksperckie nie gwarantują mądrości, i że bardzo być może, że filozofowie XX wieku przynieśli więcej szkód, niż mniej genialni, ale bardziej normalni zwykli zjadacze chleba. Wielu współczesnych myślicieli zaproponowało zastąpienie normalności dekonstrukcją fundamentalnych pojęć. Ale czyniąc to, wylali dziecko razem z kąpielą. Są arcysłuszne analizy, które niszczą, bo umieszczają w centrum wydarzenia marginesowe i spychają wydarzenia fundamentalne na peryferie. Takie są w znacznej mierze oferty filozoficzne, które otrzymują polscy intelektualiści z zagranicy, i to nie tylko od szkoły frankfurckiej. Jakże trzeba być oczytanym, aby z tych ofert wyłuskać ich niewielką wartość i odrzucić tonę śmiecia, w którą są zapakowane. Andrzej Bobkowski zauważył kiedyś, że marksizm „wysusza”. Wydaje mi się, że to określenie pasuje nie tylko do marksizmu.

Stanisław Brzozowski potępiał w Polakach cechy, które wprawdzie nie są tożsame z normalnością, ale często z nią sąsiadują: zadowalanie się małym, letniość, akceptację rzeczywistości takiej, jaką ją stworzył Bóg, towarzyskość raczej niż determinację w zdobywaniu pozycji w świecie. Byłabym skłonna postawić Brzozowskiemu i jego pogrobowcom ogarek pod warunkiem, że normalność otrzyma należną jej świeczkę.

Tę świeczkę należy postawić milionom Polaków, którzy co prawda niewiele czytają, i może zbyt intensywnie uprawiają życie towarzyskie raczej niż umysłowe, ale starają się nie krzywdzić innych i nie narzucają innym swojego sposobu bycia. A w chwilach krytycznych potrafią stanąć wyprostowani. Polacy nie podejmowali skomplikowanych akcji prowadzących do ruiny innych narodów, jak to np. robiła Wielka Brytania w wojnie opiumowej (przykład nieprawdopodobnego wprost kunktatorstwa, zbrodnia z premedytacją, która zniszczyła życie milionom Chińczyków). Jak zauważył Kazimierz Brandys w swoim „Dzienniku”, nie ma chyba w Europie narodu, który by mniej skrzywdził inne narody niż Polacy (Kazimierz Brandys, „A Warsaw Diary, 1978–1981”, New York: Random House, 1983, str. 89). Fakt, że polscy historycy i intelektualiści nie potrafili się z tą informacją przedrzeć do światowej opinii publicznej nie oznacza, że tak nie było. Ale to jest inny temat. Mając na uwadze to, co Brandys tak lapidarnie ujął, Polacy powinni siebie samych trochę więcej polubić.

Myślę, że polska siła przetrwania jest związana z wysiłkiem pozostania normalnym. Polska tożsamość okazała się nie do wycięcia nawet po regularnych stratach pokoleniowych, po zafiksowaniu w historiografii i literaturze państw ościennych interpretacji historii, w których Polska jest zredukowana do poziomu prymitywnej i wymierającej grupy etnicznej (np. w popularnej powieści Gustava Freytaga Soll und Haben). Polska tożsamość okazała się nie do złamania pomimo trwającego od wieków wysysania z Polski kapitału. Kongres „Polska Wielki Projekt”, w którym uczestniczymy, jest wyrazem tego, że Polacy są narodem elitotwórczym, i że doskonale współzawodniczą z innymi Europejczykami wtedy, gdy linia startowa nie jest nakreślona brutalnie na ich niekorzyść. Najwyraźniej pewne wspólnoty ludzkie są oparte na tak trwałych podstawach, że nie da się ich całkowicie zlikwidować. Te podstawy to, powtarzam, rzymskie chrześcijaństwo i grecka epistemologia. Sądzę, że jeżeli uda się uniknąć wojen, za dwa-trzy pokolenia Polacy będą postrzegani jako część intelektualnej czołówki Europy. Bo na długą metę, normalność popłaca. Myślę, że Prezydent Lech Kaczyński, który jest w jakiś sposób obecny wśród nas, przyznałby mi rację.

Ewa Thompson

Ewa THOMPSON (z domu Majewska) (ur. 23 sierpnia 1937 w Kownie) – profesor literatury porównawczej i slawistyki na Rice University w Houston. W Polsce publikuje m.in. w „Arcanach” i „Rzeczpospolitej” a w USA m.in. w „The Washington Times”, „Slavic Review”, „Houston Chronicle”. Jest redaktorem kwartalnika „Sarmatian Review”. Powyższy tekst to zapis wystąpienia prof. Ewy Thompson (na zdjęciu) podczas kongresu Polska Wielki Projekt. Została wtedy wyróżniona medalem „Odwaga i Wiarygodność”.

Tekst ukazał się pierwotnie na portalu „Rebelya”.

Deklaracja Portlandzka została uchwalona na konferencji zorganizowanej przez Western Humanities Institute w Portland (Oregon) w 1981 roku. Końcową wersję Deklaracji (The Portland Declaration: A Guide for the Free World, New York 1982) opracował austriacki filozof polityczny i historyk idei Erik Maria Ritter von Kuehnelt-Leddihn (1909-1999). Kuehnelt-Leddihn należał do najwybitniejszych przedstawicieli katolickiej i konserwatywnej prawicy dwudziestego stulecia. Był bezkompromisowym krytykiem wszystkich odmian ideologii lewicowej, wszystkich prądów i ruchów politycznych, które równość stawiają wyżej niż wolność.

DEKLARACJA PORTLANDZKA — czytaj cały tekst

Kiedy rzeczywistość kuleje, jak w Polsce od zawsze, to wytwarza się taka nić porozumienia między My i ONI: my wiemy, że oni nie realizują swoich zadań i w rzeczywistości nas skubią, ale zostawmy to, dobrze że mamy swoje mikro-nisze – oni zaś wiedzą, ze my nie wszystko robimy jakby należało, ale jesteśmy im przydatni, więc stosują margines tolerancji. Tak jest w pracy, na ulicy, wszędzie, gdzie występują relacje MY-ONI. Ale bywa, że „z głodu” uruchamiany jest alert (np. dziura budżetowa każe wszystkim szukać oszczędności i dodatkowego haraczu, albo zbliża się kontrola czy jakaś inna poruta jest): wtedy ONI stają się formalistami, przestają tolerować nasze „coś po swojemu”. Nie mamy wyjścia, rzeczywiście „naciągamy”. Jeśli się nie podporządkujemy – stracimy na tym. Z drugiej strony moglibyśmy tak samo potraktować ONI-ych, wszak tam też nie wszystko jest w porządku. Ale wtedy zostaniemy „przećwiczeni”, może nawet „oddaleni”, pozbawieni mikro-stabilizacji – i nikt się ze strachu za nami nie ujmie.

ZAKLESZCZ MEGA-NEO-TOTALITARNY – cały artykuł

Zapomnieliśmy, gdzie leży nasze źródło i przez to nie czerpaliśmy z niego. Polska od początku kształtowania swej państwowości wpisała się w obszar oddziaływania cywilizacji chrześcijańskiej, zwanej czasem łacińską. Znaczy to, że od początku kształtowania swojej państwowości, swoich obyczajów i prawa poddała się wzorcom modelowanym w greckich akademiach i likejonach, gdzie odkrywano, iż człowiekowi nie godzi się żyć życiem bezrozumnym, że jego pochodzenie i cel znajdują się poza światem przyrody, a celem polityki jest „największych dokładać starań, aby wyrobić w obywatelach pewne właściwości, tj. uczynić ich dzielnymi i zdolnymi do dokonywania czynów moralnie pięknych”. (Arystoteles, Etyka Nikomachejska)

ODBUDOWA MYŚLI SPÓJNEJ – cały artykuł.

Społeczeństwo obywatelskie jest dziś najczęściej pojmowane jako sfera dobrowolnych stowarzyszeń, organizacji, ruchów, przedsięwzięć, które kreują więzi zaufania i solidarności, służąc realizacji wielorakich celów wspólnych. Jest to przestrzeń obywatelska będąca miejscem współdziałania z innymi – sferą relacji ludzi, którzy dzięki podzielanym wartościom i postawom chętnie angażują się w działalność związaną z podejmowaniem odpowiedzialności za wspólne sprawy. Ponieważ to kategoria obywatelskości wydaje się dla tego pojęcia centralna, jego źródeł można szukać już filozofii politycznej Arystotelesa, który w Polityce jako pierwszy sformułował definicję obywatela jako kogoś, kto rządzi i jest rządzony pospołu i kto w swoim działaniu i decydowaniu kieruje się dobrem wspólnym, a nie własnym.

Od kilku dni na łamach „Dziennika” czołowi polscy intelektualiści zastanawiają się, czy Polska jest krajem atrakcyjnym, krajem,z którego można być dumnym. Do tej debaty Ewa Thompson dokłada swoje refleksje na temat polskich „postkolonialnych” kompleksów. Kompleksy te widać w całej porozbiorowej polskiej literaturze, przesiąkniętej goryczą i poczuciem klęski, z których rodzi się resentyment podobny do tego, jaki opisywał Nietzsche: rozgoryczenie i słabość podszyte nienawiścią do siebie i innych. Objawem tego resentymentu we współczesnym polskim dyskursie publicznym jest z jednej strony pogarda „oświeconych” elit wobec „polskiego ciemnogrodu”, a z drugiej strony niechęć tegoż „ciemnogrodu” do wszystkiego, co obce. Oba namiętnie zwalczające się obozy nie rozumieją, że to, co uznają za „nowoczesność” albo „powrót do korzeni” jest jedynie „polską traumą postkolonializmu”.

SARMATYZM I POSTKOLONIALIZM – cały artykuł.

I o ile doceniano sukcesy militarne, wielkie zwycięstwa naszych przodków (choć nie wszystkie jednakowo), o tyle pomniejszano, a nawet niekiedy dezawuowano, osiągnięcia staropolskiej myśli, a zwłaszcza praktyki politycznej. Ośmieszano instytucje ustrojowe dawnej Rzeczypospolitej, czyniąc zeń symbole szlacheckiej anarchii.

Stereotyp niezbyt rozgarniętego, skoncentrowanego na sprawach partykularnych, szlachcica, który nie płacił podatków, nie lubił mieszczan i robił wszystko, by pognębić pańszczyźnianego chłopa, mocno wbił się w zbiorową świadomość kolejnych pokoleń Polaków. I pomimo że wyniki badań i publikowanych od dobrych kilkunastu już lat studiów Anny Sucheni-Grabowskiej, Andrzeja Wyczańskiego, Wacława Uruszczaka, Jana Dzięgielewskiego, czy Janusza Ekesa zaprzeczają tym posępnym wizjom, to „czarna legenda”, postrzegany oczami Norblina, obraz szlacheckiego warchoła, który szabelką dochodzi swych racji na sejmiku, okazują się niezwykle trwałe. Trzecia Rzeczpospolita, w której tak wiele zrobiono dla odkłamania historii najnowszej, nierównie mniej była zainteresowana przywracaniem „pozytywnej pamięci” o wczesnonowożytnych dziejach Polski.

Res publica – Rzeczpospolita

Staropolski republikanizm

Rzeczpospolita – monarchia parlamentarna

Rzeczpospolita – państwo prawa

Staropolskie społeczeństwo obywatelskie

Sejmiki ostoją republikanizmu

Upadek parlamentaryzmu

Obywatelskie dziedzictwo

Serdecznie dziękujemy pani dr hab. Jolancie Choińskiej-Mika z Uniwersytetu Warszawskiego za wyrażenie zgody na przedruk artykułu. Tekst odczytu opublikowany jest na portalu internetowym Muzeum Powstania Warszawskiego. Śródtytuły oraz wytłuszczenia fragmentów tekstu pochodzą od redakcji portalu KOMK.