Kamala Harris, kandydatka demokratów na prezydenta, oskarżana jest alkoholowy doping w trakcie obecnej kampanii. Oskarżenia płyną jednak głównie ze strony zwolenników Trumpa, więc prasa nie daje im wiary, oczekując, że oskarżyciele dostarczą dowodów. Wydaje się też, że ustępujący prezydent Joe Biden nie poparłby Kamali Harris w wyborach, gdyby coś wiedział o jej problemach z alkoholem.

Prezydent Joe Biden jest abstynentem. Decyzję o zachowaniu trzeźwości do końca życia uzasadnia krótko: „W mojej rodzinie jest wystarczająco dużo alkoholików”. Jego ojciec nadużywał alkoholu, a jego rodzina ze strony matki doznała tragicznych skutków nałogu. Również jego brat Frank, zanim stał się trzeźwy, doświadczał tych problemów. Abstynencja nie uchroniła jednak Joe Bidena przed kłopotami z dziećmi. Syn Hunter Biden, który przeżył w dzieciństwie tragiczny wypadek (zginęła w nim jego matka i siostra, a zarazem żona i córka przyszłego prezydenta USA), na skutek traumy wywołanej wypadkiem popadł w uzależnienia od narkotyków i alkoholu. Po wejściu na drogę trzeźwości Hunter publicznie wyrażał wdzięczność za niezachwiane wsparcie ojca, mówiąc o bezwarunkowej ojcowskiej miłości.

Donald Trump jest abstynentem. W jednej z publicznych wypowiedzi nazwał to „jedną z dwóch dobrych cech, które posiada”. Nigdy nawet nie spróbował alkoholu ani papierosów z powodu tragedii w rodzinie. Ubóstwiany przez niego starszy brat Fred Trump Jr., pilot linii lotniczych, zmagał się z alkoholizmem, przegrywając jednak walkę i umierając w 1981 roku w wieku 43 lat. Fred założył rodzinę, miał dwoje dzieci, ale nie potrafił zerwać z nałogiem. Odsunięty od zawodu pilota, rozwiedziony, stopniowo pogrążał się w nałogu. Pozostawił jednak młodszemu bratu przestrogę: „Zawsze mi powtarzał: nigdy nie pij, bracie. Posłuchałem go i teraz to samo przekazuję moim dzieciom” – mówił Donald Trump w jednym z wywiadów. Często opowiada tą bolesną historię na wiecach wyborczych, traktując ją jako przestrogę dla młodych.

W USA, gdzie alkohol można nabyć dopiero od 21 roku życia, otwarcie rozmawia się o problemach alkoholowych, szczerze wyjawiając osobiste historie i rodzinne sekrety. Tego wymaga uczciwość wobec wyborców i dobro społeczeństwa. W Polsce, jednym z najbardziej rozpitych krajów świata, problem alkoholu w polityce nie istnieje. Jeżeli już, to jako element młócki partyjnej, do okładania politycznych przeciwników.

Wielkie kampanie polityczne mają ogromną siłę oddziaływania. Rozumieją to Amerykanie, u których nieprzypadkowo stosunek do alkoholu jest tematem każdej prezydenckiej elekcji. Trzeźwość w społecznym odbiorze jest docenianą zaletą kandydata na najwyższe urzędy w państwie, a u wielu wyborców wzbudza nawet podziw. Dobrowolna abstynencja świadczy o sile charakteru, a nie słabości. W Polsce politycy wciąż jeszcze traktują alkohol i abstynencję jako tematy tabu. Amerykanie mają nie tylko najlepsze uzbrojenie na świecie, ale także najlepsze, wypracowane sposoby przeciwstawiania się alkoholowym zagrożeniom. W końcu to oni wynaleźli AA. (tr)

————
Zdjęcie: Rodzina Trumpów. Pierwszy od lewej Donald Tramp, w środku (w ciemnym garniturze) jego starszy brat Fred Trump Jr., ofiara nałogu alkoholowego. [Instagram]

Ustawa antykorupcyjna, dzień referendalny i sędziowie pokoju – to zagadnienia, które obejmuje zawarte dzisiaj porozumienie pomiędzy Kukiz’15 a Prawem i Sprawiedliwością.

W zamian – mówił prezes Jarosław Kaczyński podczas wspólnej konferencji prasowej z Pawłem Kukizem – „nasi koledzy będą wspierać Polski Ład i to wszystko, co jest potrzebne, aby układ polityczny, który dzisiaj jest w Sejmie, trwał”.

Jarosław Kaczyński ocenił, że formacja Kukiza ma „wiele bardzo interesujących pomysłów, które mogą zmienić jakość polskiej demokracji i życia publicznego”. Jak stwierdził: „my podejmiemy to ryzyko – bo to jest czasem trochę ryzykowne – wprowadzenia tego w życie, oczywiście w taki sposób, żeby w każdym wypadku było to zgodne z konstytucją”.

„Tutaj chodzi o poglądy obywateli, do których możemy dotrzeć, których możemy przekonywać” – podkreślił Jarosław Kaczyński. Dodał także, że w tej kwestii „bardzo liczy na współpracę”, bo „sprawność Pawła Kukiza w przekonywaniu i mówieniu do społeczeństwa jest niezwykła”.

Paweł Kukiz podczas swego wystąpienia powiedział, że „po raz pierwszy od przynajmniej 6 lat pojawiła się realna szansa” wprowadzenia kluczowych z jego perspektywy zmian ustrojowych, które naprowadzają Polskę na drogę państwa w pełni demokratycznego z ustroju semi-demokratycznego, połowicznie demokratycznego, z demokracji partyjnej.

„To jeden z ważniejszych dni w moim życiu. Liczę na owocną współpracę, liczę na to, że jeszcze za mojego życia Polska uzyska takie prawo, gdzie będziemy mogli powiedzieć, że jesteśmy państwem w pełni demokratycznym” – zakończył Paweł Kukiz. (tr)

Chociaż mija 30 lat od zapoczątkowania procesu upadku realnego socjalizmu w Europie Środkowej, to jednak państwa tu położone w dalszym ciągu poszukują optymalnego dla siebie modelu systemu politycznego. Debata w tej sprawie toczy się nieustannie. W refleksji tej nie powinno brakować wątków historycznych. Minione dzieje pozostawiły bowiem po sobie bogactwo rozwiązań politycznych.

Nie sposób oczywiście kopiować ich mechanicznie. Pozostają one jednak tworzywem, a czasem wzorem mogącym inspirować do poszukiwania form politycznych najbardziej korzystnych dla współczesnych państw demokratycznych i ich społeczeństw. W tej optyce właśnie sejmik Polski przedrozbiorowej wydaje się być instytucją godną uwagi. Odczytanie jego roli może być pomocne w odnajdywaniu właściwej drogi demokratycznego rozwoju państw środka naszego kontynentu. Istotne wydaje się tu być zwłaszcza odsłonięcie spełnianych przez niego funkcji, wskazanie roli w mechanizmie funkcjonowania państwa oraz znaczenia w relacji pomiędzy demokracją bezpośrednią a pośrednią.

Rycerze – szlachta już w wiekach średnich odsłaniali zamiar bezpośredniego oddziaływania na życie publiczne w Polsce. Do ich aktywności początkowo nawiązywali też mieszczanie i duchowieństwo. Rzutowały na to dwie kwestie. W XIV wieku zmieniło się pojmowanie państwa polskiego. Przestało być patrymonium, własnością dynastii założycielskiej, a stało się monarchią stanową, postrzeganą coraz silniej jako wspólne dobro żyjących w nim grup społecznych. Przyjmowała się też formuła głosząca, że „co wszystkich dotyczy przez wszystkich powinno być aprobowane” (łac. quod omnes tangit, ab omnibus comprobari debet). Otwierało to drogę do kreowania rozwiązań demokratycznych. Mirosław Matyja, badacz współczesnej demokracji pisze, że głównym jej założeniem jest udział społeczeństwa w procesie decyzyjnym państwa. „Im udział ten jest większy, tym bardziej ustrój spełnia założenia idei demokracji”. W Polsce demokratyczna tendencja ku bezpośredniemu wpływaniu na życie publiczne rozwinęła się w dwóch kierunkach. Z jednej strony ku samorządzenia się w środowisku swego życia. W przypadku szlachty chodziło o podmiotowe regulowanie jej własnych spraw w województwach i ziemiach. Podobną skłonność przejawiały też inne środowiska. W dawnej Polsce występowały więc różne formy samorządu. W aspekcie terytorialnym przyjmował postać samorządu wsi, miast, ziem i województw; w aspekcie społecznym – szlachty, mieszczan, chłopów, związków wyznaniowych, oraz grup narodowych: Żydów, Ormian. Tendencja do oddziaływania na treść życia publicznego polegała ze strony drugiej także na chęci wpływania i decydowania w sprawach państwowych. Przejawiało ją głównie rycerstwo (szlachta).

Głównym instrumentem szlachty w owym dwukierunkowym działaniu stał się sejmik. W kontekście genetycznym był konsekwencją istniejących od XIII wieku podziałów, wyłonił się z dawnych wieców dzielnicowych. Po raz pierwszy sejmiki zostały zwołane przez króla Władysława Jagiełłę w 1404 roku i od razu jako organ decyzyjny. Władca uruchomił je, aby uchwaliły podatki na wykupienie Ziemi Dobrzyńskiej z rąk Zakonu Krzyżackiego. Rolę decyzyjną sejmików wzmocnił przywilej nieszawski z 1454 roku, w którym król Kazimierz Jagiellończyk przyrzekł, że nie będzie wprowadzał nowych praw ani podejmował decyzji o wojnie bez zgody zjazdów ziemskich. Sejmiki zbierały się w różnych jednostkach polityczno-administracyjnych: województwach, ziemiach mających status województwa, ziemiach/powiatach leżących w granicach jednego województwa; organizowano je też w powiatach, a znamionowało to zwłaszcza rozwiązania przyjęte w Wielkim Księstwie Litewskim. Sejmik grupował głównie szlachtę, w tym urzędników danej ziemi. Uczestniczyły w nim także inne osoby, zabiegając o rozstrzygnięcia i wsparcie w sprawach ważnych dla ich środowisk: przedstawiciele miast i instytucji oświatowych, biskupi oraz przedstawiciele kapituł i duchowieństwa różnych wyznań, reprezentanci Żydów, a także delegaci wojska – np. na sejmiku województwa kijowskiego w Żytomierzu bywali reprezentanci Kozaków. Względna dostępność sejmiku dla różnych grup społecznych nie zmieniła faktu, że w jego poczynaniach, w tym procedurach decyzyjnych, wyłączną możliwość decydowania miała szlachta, a z biernego prawa wyborczego w większości korzystała głównie szlachta bardziej zamożna oraz magnaci. Sejmik ziemski był więc przede wszystkim instytucją szlachty.

Sejmik był jedną instytucją. Występował jednak pod różnymi nazwami: elekcyjny, przedsejmowy (poselski), relacyjny, deputacki, gospodarski. Alternatywne określenia były następstwem ewolucyjnego procesu, w ramach którego sejmik spełniał różne funkcje, a zwłaszcza wyborczą, administracyjną, gospodarczą, skarbową, wojskową i społeczno-kulturalną. Zdarzało się, że zróżnicowaniu funkcji towarzyszyły odmienne formy organizacyjne. Na przykład na Wołyniu sejmik przedsejmowy był tylko jeden i zbierał się wyłącznie w Łucku, ale sejmiki elekcyjne i deputackie zbierały się alternatywnie w trzech miastach powiatowych: Łucku, Krzemieńcu i Włodzimierzu Wołyńskim. Dokonany w ramach procesu historycznego rozwój funkcji sejmiku zwiększył też częstotliwość jego obrad. Każdego roku sejmik zbierał się w każdej ziemi co najmniej trzykrotnie, a czasem więcej. W tym kontekście badacz kultury politycznej szlachty polskiej Edward Opaliński ocenił, że świadczyło to o bardzo intensywnym życiu politycznym Polski przedrozbiorowej, a zarazem o upowszechnieniu się demokracji bezpośredniej.

Bogate były też role sejmiku, odgrywane zarówno na poziomie państwa, jak i regionu/ziemi. Na obu arenach był forum debaty publicznej. Podkreślenia wymaga, że w Polsce przedrozbiorowej nie istniały żadne regulacje prawne limitujące tematykę obrad sejmiku, w debacie rozwijanej na sejmiku nie było żadnych ograniczeń, szlachta mogła poddać własnej ocenie każdą kwestię. Spełniał on więc rolę kreatora opinii publicznej. Sejmik był też gremium decyzyjnym w sprawach merytorycznych: a) na poziomie państwa – od początku XV wieku był kluczowym elementem procedury podejmowania decyzji podatkowych, a od końca XVI wieku do 1717 rolę tę wypełniały sejmiki relacyjne; b) na poziomie lokalnym: sejmiki – zwłaszcza po pojawieniu się w XVII wieku sejmiku gospodarskiego – były głównym organem lokalnego samorządu szlacheckiego. W takiej roli podejmowały decyzje w sprawach administracyjnych, wojskowych, społecznych i ekonomicznych na swoim terenie. Dysponowały też własnymi zasobami finansowymi. Od XVII wieku ustanawiały własnych poborców podatkowych i kontrolowały wydatkowanie funduszy, zarówno tych, które były przeznaczone na sprawy własne ziemi, jak i tych, które dotyczyły spraw ogólnopaństwowych.

Główną rolą sejmiku było przeprowadzanie wyborów. One dominowały w poczynaniach sejmiku, zarówno na poziomie lokalnym jak i ogólnopaństwowym. Na arenie regionalnej: w przywileju nieszawskim z 1454 roku sejmiki uzyskały prawo wskazania kandydatów na ważne lokalne urzędy ziemskie, jak sędzia ziemski, podsędek, pisarz ziemski, później także podkomorzy. Urzędnicy ci byli ważni dla sądownictwa cywilnego. Sejmik wskazywał czterech kandydatów, a król mianował jednego, na ogół tego, którego sejmik podał w pierwszej kolejności. W 1566 roku takie samo prawo uzyskały sejmiki Wielkiego Księstwa Litewskiego. Na arenie państwowej: a) od 1493 roku sejmiki przedsejmowe w Koronie wybierały posłów na sejm; na Litwie od 1566 roku; b) od 1578 roku sejmiki koronne wybierały deputatów do trybunału koronnego, od 1581 roku własnych deputatów wybierała szlachta litewska; c) od 1667 roku sejmiki gospodarskie wybierały komisarzy do trybunału skarbowego. Procedura i formuła wybierania posłów, a także osób powoływanych na inne urzędy, były rozstrzygana autonomicznie przez sejmiki. Znakomicie wzmacniało to ich demokratyczny charakter. Sposób elekcji ustalał się ewolucyjnie. Początkowo formułę wyborczą opierano na zasadzie jednozgodności, od przełomu XVI i XVII wieku większość sejmików formalnie przyjęła zasadę większości głosów, a w praktyce operowano kombinacją obu tych zasad i stała się ona też głównym wzorem kreowania jednolitego systemu wyborczego dla całego państwa.

Ewolucyjny wzrost funkcji sejmików sprawił, że w XVII wieku były one nie tylko organem reprezentacji parlamentarnej szlachty, ale też weszły w rolę realnego organu zarządzania państwowego w zakresie władzy sądowniczej i wykonawczej, a w ramach tej ostatniej uczestniczyły w regulowaniu kwestii administracyjnych, skarbowych i wojskowych. Wyłaniała się z tego jeszcze jedna rola, raczej dotąd niedoceniana, a mianowicie rola pomostu pomiędzy demokracją pośrednią a bezpośrednią. Szlachta polska stopniowo otwierała się na demokrację przedstawicielską, czego wyrazem było powstanie i działanie sejmu, po Unii Lubelskiej 1569 roku wspólnego parlamentu federacji polsko-litewskiej. Bliska pozostała jej jednak myśl, by ważne kwestie rozwiązywać na zasadzie decyzji podejmowanych bezpośrednio. Dlatego nawet po wykształceniu się sejmu operowała różnymi formami demokracji bezpośredniej: ruch egzekucyjny, elekcja króla na zasadzie viritim, sądy kapturowe w okresie bezkrólewia, unia dusz, konfederacje czy nawet rokosze. Z pewnością te przedsięwzięcia miały charakter merytoryczny, bo rozchodziło się w nich o rozstrzyganie ważnych kwestii państwowych. Były to jednakże spektakularne formy bezpośredniego decydowania, występowały niesystematycznie, raz na kilka – kilkanaście – kilkadziesiąt lat. W tym stanie rzeczy głównym instrumentem bezpośredniego wpływania szlachty na państwo i jego politykę był właśnie sejmik.

Pomiędzy XV a XVII wiekiem wydatnie wzrosła rola sejmiku jako organu lokalnego samorządu szlacheckiego, organu decyzyjnego w skali państwa i pomostu pomiędzy regionalnym a centralnym poziomem władzy. Rozbudowane funkcje i role sejmiku miały doniosłe konsekwencje dla kształtu organizacyjnego Polski przedrozbiorowej. Silna pozycja sejmiku jako organu samorządu lokalnego sprawiła, że nigdy nie było ono państwem silnie scentralizowanym. Znaczną samodzielność uzyskały zwłaszcza województwa, będące jednostkami polityczno-administracyjnymi, sądowymi i wojskowymi. Silna, samorządna pozycja województw i jednostek pokrewnych przyczyniła się do tego, że ogólna konstrukcja państwa polskiego stała się później silnie zdecentralizowana, a w historiografii nie wahano się nawet określić jej jako quasi-federacyjnej. Aktywność sejmików i wypełniane przez nie role miały też znaczenie dla charakteru i mechanizmu decyzyjnego Polski przedrozbiorowej. Państwowość polską określano mianem demokracji szlacheckiej. Wprawdzie szlachta w Koronie, a później w obu częściach federacji polsko-litewskiej otwierała się na demokrację pośrednią i wysoko ceniła działanie sejmu walnego, to jednak demokracja staropolska właściwie nigdy nie była pośrednią. Działanie państwa realnie opierało się na współdziałaniu i współzależności demokracji pośredniej i bezpośredniej. Mechanizmy obu tych postaci demokracji przenikały się. Kwestię tą dostrzegli już i jednocześnie docenili badacze polscy. Interesująco rzecz interpretował znawca dziejów sejmików i parlamentaryzmu polskiego Stanisław Płaza. Twierdził on, że sejmiki stanowiły integralną część polskiego parlamentaryzmu. Tworzyły w nim „jakby rozproszoną izbę niższą w stosunku do sejmu”, który tworzył „jakby izbę wyższą tego mechanizmu”. W kontekście racji demokracja pośrednia – demokracja bezpośrednia autor ten zauważył, że „system sejmików spełniał w pewnym sensie i zakresie funkcję demokracji bezpośredniej, tyle, że nie na zasadzie bezpośredniego referendum, ale w drodze szczebla pośredniego, jakim były właśnie sejmiki”. Również inny badacz parlamentaryzmu polskiego Edward Opaliński wskazał, że: „System polityczny Rzeczypospolitej Obojga Narodów oparty był na ustroju parlamentarnym, który w wydaniu polskim stanowił komplementarny, zamknięty układ sejmikowo-sejmowy, łączący w sobie elementy demokracji bezpośredniej i pośredniej”.

Na tle tych ocen należy wskazać, że w mechanice podejmowania decyzji państwowych sejmik grał rolę swoistej przekładni zamieniającej bezpośrednio wyrażoną wolę szlachty w konkretne rozstrzygnięcia. Staropolska demokracja rozgrywała się na dużym obszarze, dotyczyła społeczeństwa wielomilionowego. W takich warunkach starożytny ideał demokracji bezpośredniej, polegającej na tym, że wszyscy obywatele zbierają się w jednym miejscu i czasie dla podjęcia decyzji, nie był możliwy do realizowania, aczkolwiek spektakularnie ten sposób decydowania w starej Polsce też istniał. Wykształciła się tu jednak alternatywna forma wywierania bezpośredniego wpływu na bieg wydarzeń państwowych, a były nią poczynania sejmiku. Właśnie poprzez sejmik możliwy był skuteczny transfer bezpośrednio wyrażonej woli w ogólnopaństwowe decyzje polityczne.

Działanie tej przekładni, limitującej współzależność demokracji bezpośredniej i pośredniej w starej Polsce, było widoczne na kilku poziomach. Sejmiki były przede wszystkim gremiami wyborczymi. Z tego względu demokracja szlachecka była demokracją wyborczą. Poprzez to była również demokracją bezpośrednią, bo wybory po dzień dzisiejszy pozostają aktem władzy wykonywanej przez suwerena. Funkcja wyborcza budowała też pomost pomiędzy demokracja bezpośrednią a pośrednią. Istnienie takich ciał przedstawicielskich jak sejm czy organów sądowniczych jak trybunał koronny/litewski czy trybunał skarbowy – jako ważnych centralnych organów państwa – wymagało właśnie odwołania się do bezpośredniego działania szlachty, dokonywanego na sejmiku.

Powiązanie między bezpośrednimi i pośrednimi formami demokracji odsłaniał sposób formowania poglądów i opinii o treści polityki. Władca w legacji adresowanej na sejmik wskazywał kierunki działań politycznych. Na sejmiku szlachta podejmowała debatę nad propozycjami królewskimi. Odpowiadała na nie w instrukcjach, jakie dawała wybranym przez siebie posłom i w zależności od treści instrukcji władca realizował bądź modyfikował politykę państwa. Tym samym demokracja staropolska zyskiwała – i to w wysokim stopniu – cechę demokracji deliberatywnej, w ramach której o treści polityki państwa zasadniczo decydowała opinia publiczna, szczególnie opinie jego obywateli wyrażane bezpośrednio właśnie na sejmiku.

Współzależność demokracji bezpośredniej i pośredniej widoczna była również w mechanizmie podejmowania decyzji podatkowych. W XV wieku sejmiki były podstawowym gremium zgody w ich sprawie. W XVI wieku decyzje podatkowe zapadały na sejmach. W 1589/1591 roku pojawiły się sejmiki relacyjne. Ciężar decyzji podatkowych zaczął wracać znów do sejmików: na sejmie szlachta nie wyrażała zgody na podatki, brała decyzję „do braci” i ostatecznie decyzję o podatkach podejmowały sejmiki relacyjne. Od 1652 do 1717 roku, w związku z postępującym upadaniem sejmu, rola sejmików w podejmowaniu decyzji finansowych, a w konsekwencji w całym państwie była kluczowa. Badacze wskazują, że państwo polskie znajdowało się wówczas w okresie „rządów sejmikowych”. Miało to zresztą dwojaką konsekwencję: z jednej strony pogłębiało demokrację bezpośrednią, ale z drugiej – spowolniło mechanizm decyzyjny w państwie i gromadzenie podatków. Negatywnym skutkiem tego było podejmowanie przez wojsko akcji samodzielnego zdobywania środków materialnych finansowych, co w konsekwencji anarchizowało życie społeczeństwa i państwa. Dlatego w 1717 roku „sejm niemy” wprowadził stałe podatki na utrzymanie wojska i rola sejmików relacyjnych zaczęła zanikać. Na tle upadku sejmu w dobie saskiej, sejmiki pozostały jednak ważnym ogniwem państwa. Pod nieobecność sejmu funkcjonowało ono na poziomie centralnym dzięki współdziałaniu króla i rady senatu, a na poziomie lokalnym dzięki działaniu sejmików.

Powyższy, z konieczności skrócony obraz sytuacji, pozwala formułować wnioski odnoszące się do przyszłości. Historia Polski przedrozbiorowej, zwłaszcza dzieje jej parlamentaryzmu, dostarczają wartościowego tworzywa, godnego uwzględnienia w kreowaniu nowej rzeczywistości. Pierwszą Rzeczpospolitą postrzegano jako demokrację szlachecką. Określenie to łączyło różne rysy. Odzwierciedlało realnie zachodzący i pozytywny proces włączania coraz większej liczby obywateli w procedury decyzyjne w państwie. Odsłaniało jednak także niewątpliwie słabą stroną tej postaci demokracji – była ona porządkiem zdominowanym przez jedną grupę społeczną – szlachtę – zapatrzoną przy tym w swoje interesy. Funkcjonowanie demokracji Polski przedrozbiorowej realnie oparte było na zazębianiu się i współzależności form demokracji pośredniej i bezpośredniej. W mechanizmie tym kluczową rolę odgrywał sejmik szlachecki, będący zarówno organem samorządu lokalnego, jak też ogniwem procedur decyzyjnych dla państwa. Mechanizm ów również miał rysy negatywne. Od połowy XVII wieku był coraz silniej zawłaszczany przez koterie i obozy magnackie; wykorzystywały one sejm, sejmiki i procedury decyzyjne do własnych celów.

Doceniając istnienie negatywnych stron demokracji szlacheckiej należy jednak uwzględniać, że wytworzyła ona interesujący wzór systemu politycznego. W systemie tym mechanizmy demokracji pośredniej, w postaci działania parlamentu i urzędów centralnych, plastycznie przenikały się i łączyły z elementami właściwymi dla demokracji bezpośredniej, co wyrażały wybory posłów na sejm oraz sędziów i urzędników lokalnych. System ten odsłaniał również bezpośredni wpływ sejmików na decyzje państwowe i treść polityki państwa polsko-litewskiego. Wydaje się, że ów wzór jest w dalszym ciągu godny uwagi. Na tle rozlicznych słabości demokracji pośredniej, których doświadczamy w dniu dzisiejszym, wzór ten z powodzeniem można zastosować do pogłębiania demokracji współczesnych państw. Demokrację dzisiaj animowaną, także w państwach scentralizowanych, można oprzeć na współzależności demokracji pośredniej i bezpośredniej. W grę wchodzą nowoczesne ujęcia tej kwestii. Oznaczałoby to, że obok władzy centralnej istnieje władza lokalna, regionalna, samorządowa, wyposażona w spore kompetencje i środki finansowe. W praktyce powinno to też znaczyć, że obok decyzji podejmowanych centralnie przez parlament i rząd – niezależnie od tego, czy system będzie parlamentarny czy prezydencki – w procedurze decyzyjnej państwa istotna będzie podmiotowość obywateli. Wyrażać może ją nadanie obywatelom realnego prawa bezpośredniego decydowania w sprawach regionalnych i ogólnopaństwowych poprzez wykorzystanie takich form demokracji bezpośredniej jak referendum, inicjatywa obywatelska i weto obywatelskie. Mirosław Matyja obdarza te formy mianem magicznego trójkąta. Przykładem pozytywnym efektywności systemu politycznego opierającym się na współdziałaniu i wręcz współzależności demokracji pośredniej i bezpośredniej jest dzisiejsza Szwajcaria. Konstrukcję instytucjonalną obu filarów porządku demokratycznego wzmocnić może dobrze organizowana debata publiczna. W pomnożeniu podmiotowej roli obywateli w procedurach decyzyjnych podejmowanych na różnych arenach pomocny może być także e-voting, a więc głosowanie wykorzystujące systemy elektroniczne.

Zdzisław ILSKI

——

Zdzisław ILSKI (ur. 1959) – dr hab. prof. uczelni, politolog specjalizujący się w historii politycznej, myśli politycznej, systemach politycznych i wszelkich szeroko rozumianych zagadnieniach politycznych. Od ponad 30 lat pracuje na Politechnice Wrocławskiej. Autor m.in. książek „Jakub Bojko 1857-1943”, „Formuła wyborcza u progu niepodległej Polski (do 1920 r.)” oraz kilkudziesięciu artykułów naukowych.

Podkreślenia pochodzą od redakcji Koszalin7.pl

Dobrą tradycją Ruchu JOW stają się konferencje organizowane w rocznicę śmierci założyciela Ruchu prof. Jerzego Przystawy (3 listopada 2012). W tym roku konferencja odbyła się w sobotę 16 listopada, w Centrum Historii Zajezdnia we Wrocławiu. Wśród gości znalazł się m.in. Paweł Kukiz, przewodniczący Rady Koalicji Polskiej w Sejmie RP, klubu parlamentarnego liczącego 30 posłów, który popiera postulat JOW i wpisał go do programu, na początek w formie ordynacji mieszanej z JOW.

Konferencja przebiegała pod wspólną nazwą „Reforma ustroju politycznego III Rzeczypospolitej. Prawo wyborcze w nowej Konstytucji” i składała się z dwóch paneli: sesji ekspertów pod hasłem „Prawo wyborcze a polska tradycja konstytucyjna” oraz panelu samorządowego. W pierwszej części konferencji, wykładowcy, wybitni znawcy tematu, ukazali w swoich referatach różnorodność i wieloaspektowość oddziaływań ordynacji JOW na życie państwowe i publiczne.

Pierwszy referat dr. Wojciecha Błasiaka „Polityczna alternatywa dla miękkiego państwa partyjnej oligarchii wyborczej\” odczytała pod nieobecność autora Jolanta Bąkowska-Gieysztor. Przedstawiono w nim koncepcję polityzacji Ruchu JOW. Obecna kadencja Sejmu, przy zaledwie 5-mandatowej przewadze partii rządzącej zapowiada „niestabilne i chwiejne rządy politycznej stagnacji” i tworzy perspektywę kolejnych czterech lat życia w „miękkim państwie partyjnej oligarchii wyborczej”. Aktualny system polityczny tworzy państwo „słabe i miękkie dla silnych w kraju i zwłaszcza za granicą, a za to twarde i bezwzględne dla słabych, czyli zdecydowanej większości swoich obywateli, ze stałą tendencją do korupcji, nieudolności i zanarchizowania w aparatach państwa”. W tej sytuacji należy przekształcić Ruch JOW „ze społecznego ruchu obywatelskiego w polityczny ruch obywatelski”, trzeba „w ciągu najbliższych lat zbudować nowy podmiot polityczny w formule partii politycznej i wystartować w wyborach co najmniej do Sejmu”. Potencjalną bazę nowego ruchu autor ocenia na „co najmniej tysiące ludzi i co najmniej setki tysięcy sympatyków”. Celem powinno być „rozpoczęcie walki politycznej o przeprowadzenie krajowego referendum najlepiej konstytucyjnego, zmieniającego ustrój polskiego państwa z obecnej demokracji liberalnej na republikańską demokrację obywatelską, z bezpośrednim podporządkowanie polityków i aparatów państwa wyborcom i ogółowi obywateli”. W pracy nad koncepcją nowego państwa nie można liczyć na „intelektualne wsparcie akademickiej politologii i socjologii polityki”, bowiem „pełnią one ideologiczną rolę legitymizacji politycznego status quo w polskim państwie”. Źródłem finansowania powinien być fundraising, czyli zdobywanie funduszy poprzez wsparcie głównie indywidualnych darczyńców.

Na scenie parlamentarnej, ale i politycznej kraju – napisał dr Wojciech Błasiak – nie ma bowiem sił politycznych, które dążyłyby do odzyskania przez polskie społeczeństwo niepodległości wewnętrznej i politycznych praw obywatelskich, z biernym i czynnym prawem wyborczym w roli głównej. Wszystkie aktualne partie i ugrupowania polityczne są bowiem, jawnie lub skrycie, przeciwne zmianie ordynacji wyborczej do Sejmu i wprowadzenia jednomandatowych okręgów wyborczych.

Z tą ostatnią tezą dr. Błasiaka nie zgodził się Paweł Kukiz. – Postulat JOW jest reprezentowany w Sejmie – powiedział. – Przed państwem stoi człowiek, który nigdy z jednomandatowych okręgów wyborczych nie zrezygnował. Jeśli wszedłem do parlamentu, to nie po to, żeby tam siedzieć, tylko po to, żeby postulat JOW był cały czas w sferze politycznej aktualny.

Prof. dr hab Zdzisław Ilski („System polityczny i wyborczy w nowej Konstytucji RP. Uwagi w debacie konstytucyjnej”) nie ma wątpliwości co do tego, że do poprawienia jakości funkcjonowania państwa i jakości życia politycznego, niezbędna jest zmiana konstytucji. Nie chodzi o wprowadzenie demokracji bezpośredniej, wyjaśniał profesor, ale o taką demokrację, która będzie uwzględniała mechanizmy demokracji bezpośredniej i kojarzyła je z mechanizmami demokracji pośredniej. – Dokładnie taki przekaz powinien pójść do społeczeństwa, to będzie bardziej uczciwe – mówił prof. Ilski. Po stronie demokracji bezpośredniej powinny znaleźć się takie czynniki jak: mocna pozycja samorządów lokalnych, mocna pozycja referendów (obligatoryjnego i fakultatywnego), możliwość odwołania się do inicjatywy obywatelskiej i weta obywatelskiego, jak również stosowanie głosowania elektronicznego (e-voting). Z kolei po stronie demokracji pośredniej powinniśmy zrezygnować z systemu proporcjonalnego. Czym jednak go zastąpić? Pojawia się propozycja, żeby wprowadzić system prezydencki. Ta propozycja jednak „wikła nas trochę w myślenie dwubiegunowe”. Tymczasem pomiędzy obiema wariantami, poniekąd skrajnymi, jest wariant pośredni: system parlamentarny oparty na większościowej formule wyborczej, najlepiej realizowanej w jednomandatowych okręgach wyborczych. Przed wojną takie rozwiązania – żeby nie burzyć parlamentaryzmu, lecz go skorygować – przedstawiały Narodowa Demokracja i PSL Piast. – Zmiana nie musi być skokowa – mówił prof. Ilski. – Zostawmy system polityczny, który będzie demokracją parlamentarną, ale opartą na większościowym systemie wyborczym (najlepiej z JOW).

Co powinno znaleźć się w nowej konstytucji? Na pewno wskazanie, że demokracja w Polsce opiera się na współdziałaniu demokracji bezpośredniej i pośredniej. Po drugie, realne opisane elementów współdziałania demokracji bezpośredniej. Po trzecie – wskazania, że demokracja jest demokracją parlamentarną opartą na większościowym systemie wyborczym. Po czwarte – nowa konstytucja powinna przywiązywać większą wagę do ujęcia określonych treści odnoszących się do systemu wyborczego. Wybory są aktem władzy suwerena (demokracja bezpośrednia), a z drugiej strony uruchamiają przedstawicieli (demokracja pośrednia).

Nowa konstytucja powinna dać system prosty i jednolity. Na przykład w Irlandii jest jeden system wyborczy (STV) na wszystkich szczeblach wyborów (prezydent kraju, Parlament Europejski, parlament krajowy, samorządy). Między konstytucją, a aktem niższego rzędu, np. kodeksem wyborczym nie powinno być sprzeczności. Konstytucja powinna zawierać główne rozstrzygnięcia odnośnie systemu wyborczego. W Polsce mamy w tej chwili elementarną sprzeczność: konstytucja mówi o tym, że mamy bierne prawo wyborcze, ale proszę z niego spróbować skorzystać. Konstytucja powinna zawierać również zapis, że Parlament Rzeczypospolitej Polskiej jest reprezentacją społeczeństwa. Byłoby to przywrócenie pierwotnej roli parlamentu. Dzisiaj, wbrew zapisom w konstytucji, rozumienie parlamentu jest takie, iż jest on reprezentacją partii politycznych. Wątpliwe, czy partie reprezentują dzisiaj społeczeństwa, są tylko jednym z bytów, które obywatele generują, poza partiami są jeszcze ruchy, inicjatywy obywatelskie, stowarzyszenia. Wreszcie ostatnim ważnym elementem konstytucji powinno być przywrócenie idei służby cywilnej, jako podstawy personalnej, kadrowej dla aparatu państwowego. Państwo nie jest łupem dla partii politycznych, ale opiera swoją aktywność na kadrach dobrze opłacanych i wykształconych.

Mamy bardzo źle zbudowany system, od strony zdolności do rządzenia i rozliczalności – mówił prof. dr hab. Antoni Kamiński w swoim wystąpieniu zatytułowanym „Ordynacja wyborcza, ustrój państwa, jakość rządzenia”. – Rozkład państwa wciąż postępuje, ale być może jest to właśnie coś, co uaktualni problem zmiany konstytucji. Możliwe, że spowoduje pojawienie się momentu konstytucyjnego. Jak wiemy jednak, moment konstytucyjny może się pojawić, ale może być nie wykorzystany. Musi być grupa ludzi, ci ludzie muszą być strategicznie umocowani, muszą mieć przywództwo. – Problem reformy państwa u nas niewątpliwie istnieje w przestrzeni publicznej, tylko zarazem to państwo jest coraz bardziej oklejone – sięgając do literatury – przez pewne zbędne ministerstwo zarządzane przez wszechobecną „rodzinę Polipów” (Karol Dickens, „Mała Dorrit”). – Mam nadzieję, że spełni się nadzieja Jerzego (Przystawy) i ten moment konstytucyjny da nam szansę na reformę naszego państwa – zakończył prof. Kamiński.

Związek systemu wyborczego z przedsiębiorczością wydaje się z pozoru odległy. Dr Wojciech Kaźmierczak w swoim wykładzie „Skutki działania ordynacji wyborczej dla gospodarki” wykazał jednak, że tak nie jest. Przez ostatnie trzy dekady w Polsce nastąpił odczuwalny rozwój, poprawił się standard życia, Polacy zarabiają więcej. Niskie koszty zatrudnienia (Polska jako rezerwuar taniej siły roboczej), gwałtowny przypływ kapitału zagranicznego, który wykorzystywał tanią siłę roboczą, stanowiły proste rezerwy na szybkiej ścieżce rozwoju. Te aspekty przestają jednak już odgrywać rolę, nie jesteśmy też w stanie konkurować z Zachodem kapitałowo czy technologicznie. Zdaniem mówcy w ciągu tych mijających trzech dekad zaniedbany został rozwój instytucjonalno-prawny. Pierwszym warunkiem dalszego rozwoju jest spowodowanie, żeby państwo polskie nie tylko było przyjazne przedsiębiorczości, ale stworzyło takie warunki instytucjonalno-prawne, że Polska stanie się krajem bardziej atrakcyjnym do inwestowania od innych. Mamy atuty jeśli chodzi o kapitał ludzki (demografia, edukacja) jednak żeby je wykorzystać w pełni niezbędna jest sprawność instytucjonalna państwa. W dalszej części wykładu dr Kaźmierczak wskazał konkretne przykłady niewydolności instytucjonalnej państwa: niestabilność prawa, niska jakość prawa (wadliwy proces legislacyjny), przestrzeganie prawa w praktyce, martwe prawo (np. ustawa o odpowiedzialności majątkowej funkcjonariuszy publicznych za rażące naruszenie prawa), nadużywanie prawa, biurokracja, omnipotencja urzędników, instrumentalne wszczynanie postępowań karno-skarbowych (w celu przerwania biegu przedawnienia zobowiązania podatkowego).

Prawo przedsiębiorców (tzw. konstytucja biznesu) wprost wskazuje na zasady, którymi powinno kierować się państwo wobec przedsiębiorców: zasada pogłębionego zaufania, rozstrzygania wątpliwości prawnych na korzyść przedsiębiorcy, rozstrzygania wątpliwości faktycznych na korzyść przedsiębiorcy, domniemanie uczciwości przedsiębiorcy, odpowiedzialności funkcjonariuszy publicznych za naruszenie prawa, zasada pewności prawa, wprowadzenie instytucji rzecznika małych i średnich przedsiębiorstw. – Bez daleko posuniętych zmian ustrojowych, bez reformy państwa, bez wprowadzenia systemowego pojęcia odpowiedzialności w życiu publicznym nie możemy liczyć na jakiekolwiek zmiany – powiedział dr Kaźmierczak. Bez tych zmian trudno się spodziewać, żebyśmy zbudowali państwo, które będzie konkurencyjne pod względem rozwiązań instytucjonalno-prawnych w Europie, osiągnie przewagę konkurencyjną i będzie przyciągać przedsiębiorców oraz kapitał.

– W ciągu mijających trzech lat Wielka Brytania przeszła przez wielki kryzys konstytucyjny, spowodowany referendum w sprawie Brexitu – mówił prof. dr inż. Tomasz Kaźmierski (Uniwersytet w Southampton), rozpoczynając swój wykład „Prawo wyborcze w brytyjskiej tradycji konstytucyjnej”. Konstytucja w Wielkiej Brytanii oparta jest na konwencjach, czyli pewnych tradycjach, częściowo również na prawie statutowym (ustawy parlamentu). Nie została spisana, nie istnieje jako odrębny akt prawa. Anglicy mówią, że ich konstytucja „chodzi, mówi i myśli” – jest żywą konstytucją. Zdaniem profesora w sprawie Brexitu doszło w Wielkiej Brytanii do wielu nadużyć, także parlamentarnych. Według niego, system JOW posiada jednak zdolność kompensowania politycznych aktów złej woli poprzez eliminowanie tych posłów (deselekcja), którzy sprzeciwili się woli narodu wyrażonej w referendum (w sprawie Brexitu).

Drugą część konferencji wypełnił panel samorządowy, prowadzony przez Patryka Hałaczkiewicza. Uczestniczyli: dr Elżbieta Hibner (ekspert samorządowy z Łodzi), Piotr Roman (prezydent Bolesławca), Paweł Wróblewski (samorządowiec z Wrocławia) oraz Filip Chodkiewicz (samorządowiec z Augustowa).

Ruch JOW powstał 28 stycznia 1993 roku, we Wrocławiu. Na jego czele od początku stanął prof. Jerzy Przystawa, fizyk, wykładowca akademicki, wychowawca, człowiek niezwykły, patriota, opozycjonista, więzień stanu wojennego. Nadał on Ruchowi oryginalną, niesformalizowaną formę, kierując się zasadami uniwersalizmu (powszechności, nadrzędności działań na rzecz JOW nad wszystkimi innymi dążeniami), otwartości (każdy może być uczestnikiem Ruchu, jedynym warunkiem jest popieranie JOW, kwestie światopoglądowe, ideowe, polityczne są bez znaczenia), jednoczenia (zasada „szukamy przyjaciół, a nie wrogów”, każdy kto popiera postulat JOW jest naszym potencjalnym sojusznikiem). Kwintesencją tych zasad było zdanie zapisane przez prof. Jerzego Przystawę w jednym z jego znakomitych tekstów: „Aby uzyskać podmiotowość Polski i Polaków, konieczna jest idea jednocząca, ponad wszelkimi interesami partykularnymi poszczególnych grup społecznych – Jednomandatowe okręgi Wyborcze”. W działaniu Ruch kierował się zasadą niezbędnego minimum organizacyjnego, tak, żeby sprawy formalne i organizacyjne (budowa struktur) nie zdominowały wszystkiego. Przestrzeganie tych zasad spowodowało, że Ruch stał się za życia prof. Jerzego Przystawy wartością wspólną jego uczestników, chronioną przed rozbiciem, próbami „sprywatyzowania”, przejęcia przez grupy interesu czy też kliki lub koterie. Zasady, które legły u podstaw Ruchu, stworzyły fenomen na skalę europejską – małego liczebnie, ideowego, niesformalizowanego i pozbawionego struktur ruchu, który mimo niechęci klasy politycznej i medialnej, a nawet wrogości, wykazał się ogromną odpornością na siły odśrodkowe, przy dużym dynamizmie i skuteczności działania, promując ideę JOW i podejmując zadania państwowe (referendum 2015), których nie było w stanie udźwignąć państwo. Wierność tym zasadom, trwanie przy nich, gwarantuje ciągłość, skuteczność i efektywność działań Ruchu w przyszłości.

Opracowanie: Tadeusz Rogowski.

Zdjęcie tytułowe: prof. dr hab. Zdzisław Ilski.

Na zdjęciach (poniżej, od lewej): Jolanta Bąkowska-Gieysztor, Paweł Kukiz, prof. dr hab. Zdzisław Ilski, prof. dr hab. Antoni Kamiński, dr Wojciech Kaźmierczak, prof. dr inż. Tomasz Kaźmierski, Olimpia Tomczyk-Iwko, Jolanta Bąkowska-Gieysztor, Centrum Historii Zajezdnia we Wrocławiu.

19_11_15_wroclaw 044

19_11_15_wroclaw 054

19_11_15_wroclaw 071

19_11_15_wroclaw 083

19_11_15_wroclaw 087

19_11_15_wroclaw 093

19_11_15_wroclaw 096

19_11_15_wroclaw 099

19_11_15_wroclaw 101

19_11_15_wroclaw 043

Paweł Kukiz, który ma dalekie tatarskie korzenie, może dziś rzucić w twarz swoim przeciwnikom politycznym: „Złapał Kozak Tatarzyna, a Tatarzyn za łeb trzyma”. I to będzie prawda.

Nie mają racji ci, którzy krytykują Pawła Kukiza za decyzję pójścia do wyborów w koalicji z PSL-em, nie szczędząc mu przy tym epitetów i budując atmosferę na granicy histerii politycznej. Wściekły atak na Pawła Kukiza, przypomina złość na nieboszczyka, który nagle wstał z grobu. Poziom emocji może zresztą odpowiadać temu co rzeczywiście się wydarzyło i co jest absolutnie przełomowe w polskiej polityce. Mówiąc kolokwialnie Paweł Kukiz wyportkował cały System z jego wszystkimi geniuszami intryg i rozgrywek. Przechytrzył ich i wyprowadził w pole. Dał sygnał do demontażu Systemu, ośmieszając go i obnażając jego wewnętrzną słabość. Rozegrał partię szachów godną arcymistrza. Zastawiona na niego pułapka, stała się potrzaskiem dla samych myśliwych.

Skazany w ostatnich dniach na porażkę, wydawałoby się bezradny wobec masowej dezercji posłów Kukiz’15, wyciąganych po kolei przez PiS, zgorzkniały i rozczarowany, bezsilnie przyglądający się dokonującej się na jego oczach anihilacji swojego projektu politycznego, niemal osamotniony, wykonał woltę, która wbrew głosom oburzenia, tym szczerym i nieszczerym, znamionuje nowe otwarcie w polskiej polityce. Przekuł klęskę w zwycięstwo, reanimował nadzieje na oczekiwane zmiany, które Polskę doprowadzą do politycznej normalności i skończą z atmosferą „stanu wyjątkowego”, którą przesiąknięte jest nasze życie polityczne.

Co takiego zrobił Paweł Kukiz, amator jak dotąd się wydawało, a teraz główny rozgrywający w polskiej polityce? Przede wszystkim ocalił swój projekt polityczny (Jednomandatowe Okręgi Wyborcze), którego nie byłby w stanie kontynuować bez pieniędzy i struktur. Co ważniejsze jednak, uczynił prawdziwy wyłom w Systemie, przeciągając na swoją stronę jedną z najważniejszych partii systemowych, do niedawna uchodzącą za podporę Systemu. Swój program uczynił jej programem. Wykorzystał pokoleniową zmianę w PSL, którą przeoczyli inni. Dostrzegł, że w partii, którą określał przed kilkoma laty jako peerelowski ZSL i „zorganizowaną grupę przestępczą” dokonała się niezwykła przemiana. Liderem tej partii nie był już tępy aparatczyk, ale młody, otwarty, nastawiony reformatorsko polityk młodego pokolenia. Zrywając ze stereotypami i uprzedzeniami, dostrzegł to czego nie wzięli pod uwagę starzy wyżeracze polityczni tkwiący w swym dobrze urządzonym, wygodnym świecie stereotypów, uprzedzeń i partyjnych układanek. Miał odwagę zerwać z polityczną konwencją.

Drugą konsekwencją ruchu wykonanego przez Pawła Kukiza jest stworzenie realnej alternatywy dla wyborców, którzy nie muszą już być skazani na wybór między dwoma uczestnikami wojny polsko-polskiej, PiS i PO, przez niektórych definiowane jako POPiS, czyli projekt z sezonowym podziałem ról na dobrego i złego policjanta. Pomysł na umiarkowane centrum nie jest nowy, ale zapewne nie tak wyobrażano sobie jego twórców i uczestników. W ostatnich dniach, po przesunięciu się PO na lewo, PiS intensywnie pracował na zagospodarowaniem umiarkowanego centrum. W oświadczeniu PiS zadekretowano nawet zakończenie wojny polsko-polskiej. Teraz PiS napotkał na poważną przeszkodę – Paweł Kukiz mówi, że celem współpracy z PSL jest doprowadzenie do powstania w Polsce opcji centrowej, która „skończy z partyjniactwem” i doprowadzi do budowy prawdziwego społeczeństwa obywatelskiego, w którym liczy się przede wszystkim przyzwoitość. Wtóruje mu prezes ludowców, Kosiniak-Kamysz mówiąc, że nie chce, by Polacy byli skazani na mniejsze zło i byli statystami w wojnie między PO a PiS. – Nie może być tak, że Polacy muszą wybierać między starą prawicą a nową lewicą… Łączymy siły po to, żeby wprowadzić pakiet obywatelski, żeby była pełna demokracja wyboru, wolność wyboru, żeby było normalnie przed każdymi wyborami.

Trzecią konsekwencją decyzji Pawła Kukiza jest koniec marzeń o zdobyciu większości konstytucyjnej przez jedną z partii systemowych. Obojętnie czy chodzi o PiS czy PO, ponieważ w warunkach permanentnego konfliktu, zawsze oznaczałoby to narzucenie swojej woli, wbrew woli pozostałych uczestników życia politycznego. W takiej atmosferze nie zmienia się konstytucji, która jeśli ma być trwałym fundamentem państwa, z natury powinna być efektem jak najszerszego konsensusu. „Wejście w system” Pawła Kukiza nie dokonało się w 2019 roku, ale w roku 2015, kiedy zdecydował się na kandydowanie do Sejmu, mówiąc, że tkwimy po samą szyję w szambie i teraz ktoś musi się pochylić, żeby odetkać korek, mocząc sobie głowę w zawartości szamba. Przyjął słuszne założenie, że zmian systemowych nie da się narzucić z zewnątrz, że trzeba wejść do centrum – Sejmu i stamtąd dokonywać pokojowych, nierewolucyjnych zmian. Z punktu widzenia antysystemowców, dzielenie partii systemowych na lepsze i gorsze jest komiczne i groteskowe. Wszystkie są takie same – antyobywatelskie, wyalienowane, scentralizowane, wodzowskie, i nie wynika to nawet ze złej woli ludzi, ale z samej natury Systemu. Inne przy tej ordynacji po prostu być nie mogą.

Dlatego silna polaryzacja sceny politycznej na PiS i PO, monopolizacja polityki, która ma stać się domeną wybranych, bynajmniej nie w uczciwych wyborach, wszystko co prowadzi do powstania duopolu władzy – po ruchu wykonanym przez Pawła Kukiza i jego nieoczekiwanego sprzymierzeńca z PSL, stają się praktycznie niewykonalne.

Przeciwnicy Pawła Kukiza nie dostrzegli również agrarystycznych akcentów w jego programie, wzmacnianych działaniami pracowitego posła Jarosława Sachajki. Kukiz sam zresztą jest drobnym posiadaczem ziemskim i farmerem, uprawiającym małą winnicę, zwolennikiem ekologicznej żywności, przeciwnikiem żywności zmodyfikowanej genetycznie (GMO), a jego klub przez całą kadencję zabiegał o prawo rolników do sprzedaży przetworzonych we własnym gospodarstwie produktów rolnych.

Szok jaki dzisiaj przeżywają wierni zwolennicy systemowych partii, komentatorzy, dziennikarze, politycy i inni „nieomylni”, obelgi, wyzwiska, słowa świętego oburzenia, świadczą o tym, że System, oparty na partiach egzystujących w swym oderwanym od społeczeństwa świecie – wygodnym i dobrze urządzonym, z wpisaną do konstytucji zasadą „proporcjonalności” gwarantującą im nieusuwalność i wieczne panowanie oraz pozbawienie większości Polaków praw wyborczych (zwłaszcza biernego), zasiedziałych i dla utrzymania władzy kreujących sztuczne konflikty, stosujących zasadę „dziel i rządź” – ten System właśnie zachwiał się w posadach.

Chyba jeszcze niewielu zdaje sobie sprawę z tego, że 9 sierpnia 2019 roku obudziliśmy się w innej Polsce. Początek końca Systemu, nazywanego przez jednych postkomunizmem, przez innych republiką okrągłostołową, proklamował Paweł Kukiz, polityczny outsider, który dokonał manewru politycznego godnego politycznego geniusza. (ah)

Wybory do Parlamentu Europejskiego podlegają zarówno prawodawstwu unijnemu określającemu zasady wspólne dla wszystkich państw członkowskich, jak i szczegółowym przepisom krajowym, które różnią się w zależności od państwa. Przepisy wspólne narzucają wszystkim krajom członkowskim (nawet krajom, które stosują w wyborach krajowych JOW) ordynację proporcjonalną lub system pojedynczego głosu przechodniego (STV), który stosuje jedynie Irlandia. Przepisy krajowe mogą różnić się progiem wyborczym wyborczym, podziałem na okręgi, podziałem głosów pomiędzy komitety.

Polski system wyborczy do Parlamentu Europejskiego jest najgorszy i najmniej demokratyczny ze wszystkich krajów Unii. To system na trwałe zabetonowany, zamknięty i szczelny, który konsekwentnie dąży do ustanowienia duopolu dwóch, a w zasadzie jednej partii – POPiS, dyskryminując i eliminując mniejsze podmioty oraz nurty polityczne. Polska ma najbardziej restrykcyjną ordynacją wyborczą, faworyzującą dwa molochy karmione ogromnymi subwencjami z budżetu państwa, ograniczającą bierne prawo wyborcze większości obywateli i drastycznie naruszającą zasadę równości wobec prawa.

W wyborach powszechnych i równych, system wyborczy powinien być otwarty dla obywateli, na ile to jest tylko możliwe. Nie powinien zawierać ukrytych klauzur zaporowych (np. konieczności zebrania horrendalnej ilości podpisów, czy posiadania ogromnych środków finansowych). O jego otwartości świadczą dwa wskaźniki: ilość podmiotów politycznych uczestniczących w wyborach (partie, koalicje, stowarzyszenia polityczne, kandydaci niezależni) oraz drugi – ilość podmiotów uczestniczących w wyborach, które zdobyły co najmniej jeden mandat.

Polska znajduje się na szarym końcu tego zestawienia. Do wyborów przystąpiło tylko 9 ugrupowań politycznych, z czego tylko 6 miało realne szanse na przekroczenie ogólnokrajowego 5% progu wyborczego i uczestniczenie w podziale mandatów. Dla porównania w Niemczech brało udział 41 podmiotów, Czechach – 39, Francji – 34. Mandaty zdobyły w Polsce tylko 3 podmioty polityczne, podczas gdy w Niemczech – 14, UK – 10, na Litwie – 7. W Polsce kandydowało w wyborach ok. 900 osób, podczas gdy w Niemczech 1380 osób, we Francji – 2668 osób, w Hiszpanii – 1907 osób.

Duopol polityczny POPiS, mimo pozornych różnic, konsekwentnie zmierza do ostrej polaryzacji sceny politycznej w Polsce i ustanowienia dwupartyjnego systemu na każdym szczeblu wyborów. Dla zaostrzenia polaryzacji posługuje się metodą „dziel i rządź”, wznieca sztuczne konflikty i dzieli polskie społeczeństwo. Jest to na rękę obu stronom konfliktu. Natychmiast po ogłoszeniu wyników wyborów do PE, rozpoczęła się wojna na słowa, kto „wygrał” wybory, kto je „przegrał”, słowem rozpoczęło się nakręcanie konfliktu po to, żeby w jesiennych wyborach na scenie pozostały jedynie „zwaśnione” PiS o PO, które zaciekle kłócą się o wszystko, ale są wyjątkowo zgodne tam, gdzie chodzi o podtrzymanie chorego antyobywatelskiego systemu politycznego (np. są przeciwko likwidacji subwencji dla partii politycznych).

Wybory do Parlamentu Europejskiego są pod względem osób uprawnionych do głosowania drugimi (po wyborach do parlamentu Indii) największymi demokratycznymi wyborami na świecie. W Polsce wybory do Europarlamentu, ze względu na restrykcyjność i niezrozumienie zasad, mają najniższa frekwencję (poza Słowacją) wśród wszystkich krajów Unii.

Tadeusz ROGOWSKI

Tadeusz Rogowski: JOW-y umożliwiają samodzielne rządzenie

„Zdrowie każdej demokracji zależy od jednego drobnego szczegółu technicznego: od procedury wyborczej” – pisał światowej sławy filozof polityki, Jose Ortega y Gasset. Jeśli potraktować te słowa poważnie, ostatnie zmiany w ordynacji wyborczej w Polsce z pewnością przełożą się na zdrowie tamtejszej demokracji. Kilka dni od wejścia w życie ustawy to zdecydowanie za wcześnie na ocenę, czy nowy sposób organizacji wyborów to lek bądź trucizna, ale dobry moment na zastanowienie się, w jakim kierunku zmierza polska ordynacja. Mając na uwadze doświadczenia Polaków na Litwie, kierunek zmian warto przedstawić na tle dotychczasowych i projektowanych rozwiązań litewskich. Czy obie ordynacje zbliżają się do siebie, czy raczej oddalają? Czy w równym stopniu uwzględniają poparcie dla niekonwencjonalnych form głosowania (m.in. przez Internet)? Czy różnią się pod względem praw wyborczych dla mniejszości narodowych? Odpowiedź na te pytania pozwoli też spojrzeć na kontrowersyjne w Polsce zmiany z perspektywy zewnętrznej. Nie da się bowiem zaprzeczyć, że wiele rozwiązań przyjętych w ramach nowelizacji nawiązuje do norm stosowanych w państwach europejskich, w tym również na Litwie.

Wprowadzone do ordynacji zmiany w największym stopniu odbiją się na przebiegu wyborów samorządowych. Rady powiatów i sejmiki województw dalej będą wybierane w systemie proporcjonalnym, ale sytuacja zmieni się w wyborach do rad gmin, gdzie po 2011 roku upowszechnił się system większościowy i okręgi jednomandatowe (JOW-y). Likwidacja JOW-ów w gminach powyżej 20 tys. mieszkańców oznacza zahamowanie marszu ku ordynacji większościowej w samorządzie. Co znaczące, „powrót” do systemu proporcjonalnego miał początkowo dotyczyć wszystkich gmin. Na skutek licznych zastrzeżeń co do jego wykonalności, w gminach poniżej 20 tys. JOW-y zostały zachowane. Pozostała również zasada bezpośredniego wyboru wójtów, burmistrzów i prezydentów miast, ale od tegorocznych wyborów licząc, będzie ich obowiązywał limit dwóch kadencji. Formą ukłonu w stronę przeciwników tego rozwiązania (przez wielu uważanego za niekonstytucyjne) jest natomiast wydłużenie kadencji samorządu do 5 lat. Jeśli spojrzymy na sposób wybierania władz samorządowych na Litwie, widzimy, że ostatnie przesunięcia idą w kierunku odwrotnym od polskiego. Wprowadzenie od 2015 roku bezpośrednich wyborów merów, a zatem utworzenie okręgów jednomandatowych obok tych wielomandatowych, w których wybierani są radni, było krokiem w kierunku ordynacji większościowej. Jak na razie nie pojawił się postulat kadencyjności bezpośrednio wybieranych merów, ale trzeba pamiętać, że ich niezależność wobec rady jest o wiele mniejsza niż polskich burmistrzów (wójtów, prezydentów). Perspektywa wydłużenia kadencji do 5 lat pozostaje odległa, po tym jak w 2002 roku została podniesiona z 3 do 4 lat.

Zmiany w ordynacji obejmują również sposób funkcjonowania organów wyborczych. Mowa tu przede wszystkim o składzie i sposobie powoływania Państwowej Komisji Wyborczej (PKW). W myśl nowych przepisów będzie się ona składała z 7 osób wskazanych przez Sejm i 2 przez prezesów sądów (dotychczas to oni wyłaniali spośród sędziów wszystkich 9 kandydatów). Takie rozwiązanie, pomimo że pozostawia w rękach Prezydenta przywilej powołania członków PKW, wzmocni wpływ partii politycznych na ich wybór. W porównaniu z normą funkcjonującą na Litwie, gdzie członkowie Głównej Komisji Wyborczej (VRK) powoływani są przez Sejm, nie stanowi jednak sensacji. Nad Wilią partie polityczne już od 2002 roku obsadzają połowę składu VRK i mają w niej swoich reprezentantów. Znaczące jest, że członkowie VRK wskazani przez partie nie muszą zrzekać się swojej przynależności partyjnej, co w polskiej ordynacji po zmianach zostało wyraźnie zastrzeżone. Nie zmienia to faktu, że zasada apolityczności organów wyborczych – dotychczas gwarantowana przez stricte sędziowski charakter PKW – została w Polsce poluzowana. Jest to widoczny krok w stronę rozwiązania litewskiego – wzajemnego kontrolowania i równoważenia się wpływów politycznych.

Istotnej zmianie uległy też kompetencje i sposób wybierania komisarzy wyborczych, a zatem pełnomocników PKW na obszar województwa lub jego części. Ustawa przewiduje powołanie nowych komisarzy (łącznie 100), których wskaże minister właściwy ds. wewnętrznych. Przejmą oni dotychczasowe kompetencje władz samorządowych do podziału gmin, powiatów i województw na okręgi wyborcze, co wzbudziło w Polsce obawy o możliwość odgórnego wpływania na wynik wyborów samorządowych. Spoglądając na regulacje litewskie i tutejszy sposób podziału gminy – jedynego szczebla samorządu – widzimy, że dokonuje go sama VRK, ale czyni to na wniosek dyrektora samorządowej administracji. Pod tym względem przyjęte w Polsce rozwiązanie wydaje się bardziej restrykcyjne niż to obowiązujące na Litwie – wpływ władz samorządowych na kształt okręgów i obwodów w wyborach lokalnych zostanie po 2018 roku ograniczony praktycznie do zera.

Przechodząc do kwestii zmian w sposobie głosowania, na pierwszy plan wysuwa się ograniczenie możliwości głosowania korespondencyjnego w wyborach parlamentarnych i prezydenckich. Dotychczas dozwolone dla wyborców zamieszkałych za granicą i osób niepełnosprawnych w kraju, w myśl nowych przepisów przysługuje jedynie tym ostatnim (także w wyborach samorządowych i europejskich). Nie zmienia się natomiast druga możliwość głosowania niekonwencjonalnego, a mianowicie przez pełnomocnika (dostępna dla osób niepełnosprawnych i powyżej 75 lat). Na tym odstępstwa od głosowania tradycyjnego się kończą. Nowelizacja przyczynia się w rezultacie do zawężenia alternatywnych sposobów oddawania głosu, pomimo że polscy wyborcy są pozytywnie nastawieni do rozszerzania ich katalogu. W badaniu CBOS z 2014 roku aż 76% ankietowanych poparło wprowadzenie głosowania przez Internet (i-voting). W pracach nad ustawą taka możliwość nie była jednak brana pod uwagę (w opinii posłów PiS wiąże się ona ze zbyt dużym ryzykiem nadużyć). W odmiennym kierunku wydaje się podążać prawo wyborcze na Litwie, które dopuszcza instytucję wcześniejszego głosowania w lokalu administracji samorządowej, natomiast osobom niepełnosprawnym i starszym (70+) umożliwia głosowanie w domu. Możliwość oddania głosu w placówkach pocztowych została co prawda ograniczona do urzędów specjalnych (w szpitalach, więzieniach, jednostkach wojskowych), ale obywatele Litwy wciąż mogą głosować za pośrednictwem instytucji pocztowych za granicą. Od 2006 roku trwają przymiarki do wprowadzenia i-votingu. Prace legislacyjne nad możliwością głosowania internetowego prowadzone są przy poparciu ponad połowy Litwinów (w 2015 wynosiło ono 56%). Litewskie prawo wyborcze wydaje się pod tym względem bardziej liberalne od polskiej ordynacji – nie bez znaczenia jest tu jedna z najniższych frekwencji wyborczych w całej Unii Europejskiej, która z pewnością zmusza władze do szukania nowych ułatwień w głosowaniu.

Na koniec – niejako przy okazji omawiania zmian w polskiej ordynacji – warto rozważyć kwestię praw wyborczych mniejszości narodowych w Polsce i na Litwie. Znowelizowana ordynacja podtrzymuje zwolnienie komitetów mniejszości narodowych z progu wyborczego 5% (efektem tego uprawnienia jest obecność jednego posła Mniejszości Niemieckiej w Sejmie). Pod tym względem polskie prawo wyborcze ułatwia, ale nie gwarantuje reprezentantom mniejszości obecności w parlamencie. Podobnych rozwiązań trudno doszukać się w ordynacji litewskiej. Funkcjonowanie 71 okręgów jednomandatowych w wyborach do Sejmu pozwala jednak komitetom mniejszości konkurować o mandaty bez konieczności przekroczenia progu 5% w skali kraju. Warto jednak zwrócić uwagę, że członków VRK nominują partie zdobywające mandaty w (ogólnokrajowym) okręgu wielomandatowym, a zatem spełniające kryterium progu wyborczego. Takie rozwiązanie grozi sytuacją, w której ugrupowania mniejszości skupionych terytorialnie nie będą miały wpływu na skład centralnego organu wyborczego.

Powyższy przegląd nie wyczerpuje szerokiego zakresu zmian w polskiej ordynacji, ale pozwala uchwycić te obszary, gdzie dokonały się istotne przesunięcia. Jedno z najważniejszych – upolitycznienie składu PKW – stanowi wejście na ścieżkę, którą od lat podąża się na Litwie. Analogię widać również w ściślejszym podporządkowaniu samorządów decyzjom państwowych organów wyborczych. Z drugiej strony, w Polsce następuje odwrót od wyborów większościowych w gminach, które nad Wilią dopiero co się zadomowiły. Trendy w przeciwległych kierunkach widać też w podejściu do niekonwencjonalnych metod głosowania. Co znamienne jednak, największy opór wywołały w Polsce te zmiany, które nawiązują do rozwiązań litewskich. W realiach skrajnie konfliktowej rywalizacji partyjnej, a jednocześnie bezpartyjnego w większości samorządu, mogą one prowadzić do zupełnie odmiennych – niekoniecznie pożądanych dla demokracji – rezultatów.

Marcin CHRUŚCIEL

Artykuł udostępniony dzięki życzliwości portalu Wilnoteka.lt.

Za konsultację tekstu autor dziękuje pani Karolinie Narkiewicz z Samorządu Rejonu Trockiego i panu Waldemarowi Urbanowi z Głównej Komisji Wyborczej Republiki Litewskiej.

Marcin CHRUŚCIEL – doktorant nauk o polityce na Uniwersytecie Wrocławskim, współautor raportu Miasta Dolnego Śląska i Opolszczyzny po reformie administracji publicznej z 1998 r. Próba bilansu (2017) pod redakcją R. Matyi i D. Mącarza. Jego komentarze można znaleźć na stronach Nowej Konfederacji.

Redakcja portalu koszalin7.pl dziękuje Marcinowi Chruścielowi za udostępnienie tekstu na portalu koszalin7.pl

Wśród krytyków jednomandatowych okręgów wyborczych (JOW) są tacy, którzy uważają, że poparcie społeczne dla ugrupowania politycznego określone w skali kraju jest proporcjonalnie rozłożone na wszystkie jego części, czyli zarówno na większe, jak i mniejsze okręgi, a nawet gminy i wspólnoty. W związku z tym nie ma znaczenia, jaki system wyborczy będzie obowiązywał w kraju, jak i to czy będzie to 41, czy 460 okręgów wyborczych. Jeśli PIS ma 40% poparcia w kraju to – obojętne, czy wybory będą proporcjonalne, czy większościowe – i tak zdobędzie ok. 40% poparcia. Zaawansowane przeliczenia matematyczne podpowiadają nawet dokładnie, że fluktuacje w poparciu są odwrotnie proporcjonalne do pierwiastka z ilości elementów, więc PIS może stracić (lub zyskać!) w małych okręgach do 1,5%. Scena polityczna zostaje więc już całkowicie zabetonowana i to na nie wiadomo jak długo!

Tak postawiona teza zawiera jednak w sobie więcej nieprawd i wątpliwości, niż prawd, choć pozornie wygląda na absolutnie niepodważalną. I jest przede wszystkim efektem sformatowania naszej świadomości przez partyjne, a nie obywatelskie i wspólnotowe widzenie rzeczywistości politycznej. Ale po kolei. By wyjaśnić wpływ wielkości okręgów wyborczych w systemie jednomandatowym na jego efektywność i autonomiczność powinniśmy najpierw przyjrzeć się skąd biorą się zmiany w reprezentacji politycznej po wprowadzeniu JOW-ów i jak funkcjonują w nich partie polityczne.

Pierwsze – otwartość systemu

System proporcjonalny, a w szczególności ten z progami wyborczymi jest systemem zamkniętym. Oznacza to, że odbierając bierne prawo wyborcze obywatelom przestaje w pełni odzwierciedlać ich preferencje, a tym samym zamyka się na głos wyborców, kanalizuje go, narzucając mu hasła i interesy korzystne z partyjnego punktu widzenia. Inaczej mówiąc, albo wyborcy nie znajdują kandydatów, na których chcieliby by głosować (a sami nie mogą nimi zostać), albo głosują z konieczności na istniejące partie (tu ma pewne znaczenie może niechęć do utraty głosu, którą często podnoszą sceptycy). W efekcie wyborcy mają umiarkowane zaufanie do systemu wyborczego, jako nieliczącego się z ich zdaniem. Kiedy jednak im oddaje się to prawo efekty bywają zaskakujące.

Najlepszym dowodem tego są zmiany na scenie politycznej we Włoszech. W 1991 i 1993 roku Włosi decydowali w referendach o zmianie ordynacji wyborczej do Izby Deputowanych i Senatu ze 100-proc. proporcjonalnej, na 75% wybieranych w JOW i 25% proporcjonalnie. Dokonali tego druzgocącą większością, bo ponad 95% opowiedziało się za zmianą systemu wyborczego do izby niższej (przy 62% frekwencji), a ponad 82% – do izby wyższej (tu przy 77% frekwencji!). W efekcie po wyborach w 1994 roku, pierwszych po zmianie ordynacji wyborczej powstały nowe partie i bloki parlamentarne, a w parlamencie znalazło się 80% nowych parlamentarzystów. Z dawnej chadecji, która w poprzednim składzie Izby Deputowanych miała 206 reprezentantów w nowej kadencji znalazło się 33, z czego 29 dostało się tylko dzięki puli z wyborów proporcjonalnych. Podobny los spotkał drugą z najważniejszych do tych wyborów partii w Italii – Włoską Partię Socjalistyczną.

Również w Polsce znajdziemy potwierdzenie takich zachowań, choć nie udało się nam jak do tej pory sprawdzić efektów wprowadzenia JOW w wyborach do Sejmu. Jednak wyniki wyborów na wójtów, burmistrzów i prezydentów, będących w istocie wyborami w nierzadko porównywalnych do jednomandatowych w okręgach wyborczych do parlamentu pozwalają na wnioskowanie o analogii zachowań wyborców.

W 2002 roku dwie partie w Sejmie, Platforma Obywatelska i rządząca wówczas wspólnie z PSL-em SLD, postanowiły zmienić ordynację wyborczą do samorządów. Do tego momentu włodarzy samorządowych wybierały rady gmin i miast. Dwie partie na podstawie sobie znanych badań uznały, że mając tak dobre wyniki w ostatnich wyborach parlamentarnych i wprowadzając wybory jednomandatowe na wójtów, burmistrzów i prezydentów bez problemu przejmą rozproszoną władzę w samorządach. Zgodnie ze wspomnianą na wstępie tezą. I cóż się stało? SLD, które raptem rok wcześniej otrzymało ponad 41% poparcie w wyborach parlamentarnych uzyskało tylko 6,5% foteli wójtów, 12% burmistrzów i 24,5% prezydentów. PO, które było drugą siłą parlamentarną w tamtym Sejmie – 0% wójtów, 0,13% (jeden fotel) burmistrzów i 2,83% prezydentów (trzy miejsca). Ponad 70% foteli włodarzy samorządowych we wszystkich trzech rodzajach wyborów samorządowych zdobyli kandydaci bezpartyjni. Co więcej, taka tendencja utrzymuje się do dzisiaj.

Co miały ze sobą wspólnego – oprócz oczywiście weryfikacji poparcia z wyborów proporcjonalnych w wyborach jednomandatowych – te dwa przypadki, czyli włoski i nasz samorządowy polski? Otóż w tym krótkim bardzo, bo przecież tylko dwuletnim okresie miedzy ostatnimi wyborami proporcjonalnymi we Włoszech w 1992 roku, a pierwszymi jednomandatowymi w 1994 nie miało miejsce żadne załamanie gospodarcze, kryzys społeczny czy cokolwiek, co mogłoby wpłynąć na radykalną zmianę preferencji politycznych wyborców. Podobnie było w Polsce, a okres dzielący te wybory był jeszcze krótszy, bo raptem jeden rok.

Te przykłady wskazują, wybory proporcjonalne są w znacznym zakresie fikcją reprezentacji społecznej (a także proporcjonalności, o czym świadczy choćby to, że w brytyjskiej Izbie Gmin jest dwa razy więcej ugrupowań politycznych, niż w polskim Sejmie), tak fikcją jest również zdobywane w nich poparcie społeczne. Zmuszeni do partyjnego sformatowania swoich poglądów i faktycznego głosowania na nieznanych osobiście kandydatów lub po prostu partię w wyborach proporcjonalnych obywatele, gdy tylko uzyskują możliwość głosowania na konkretnego, znanego sobie człowieka przedkładają ocenę personalną nad ocenę polityczną (oczywiście nie odrzucając tej ostatniej).

Powstaje oczywiście pytanie, dlaczego jednak w takiej sytuacji system polityczny ewoluując w stronę dwublokowego, lub dwupartyjnego bardziej, niż przy ordynacji proporcjonalnej zachowuje otwartość i zaufanie wyborców (Brytyjczycy jednoznacznie odrzucili w referendum w 2011 roku możliwość zmiany ordynacji wyborczej – ponad 67% było przeciw)?

Drugie – partyjność w JOW

Jest takie prawo, które mówi, że wybory w JOW w efekcie prowadzą do podziału wpływów i poparcia społecznego miedzy największe, najczęściej dwa największe, w kraju ugrupowania polityczne. To prawo Duvergera, francuskiego naukowca i polityka. Mówi ono, że „wybory większością względną prowadzą do systemu dwupartyjnego z wymieniającymi się wielkimi i niezależnymi partiami”. Kluczowym słowem tutaj jest słowo „prowadzą”. Duverger sformułował to prawo na podstawie analizy funkcjonowania systemów politycznych opartych właśnie na wyborach FTPT (First Past The Post), czyli klasycznych wyborach jednomandatowych, w jednej turze, gdzie zwycięża kandydat, który po prostu, bez żadnych dogrywek, otrzymuje od wyborców w swoim okręgu najwięcej głosów. Aby nie oddać zwycięstwa pojedynczym kandydatom albo małym ugrupowaniom (ale o twardym elektoracie) zwolennicy podstawowych nurtów politycznych muszą się jednoczyć i wspólnie wystawiać najpopularniejszych w danym okręgu kandydatów. Polaryzacja z tym związana prowadzi w efekcie do ukształtowania się dwóch partii lub bloków wyborczych. Po wielu kadencjach, w miarę krzepnięcia tworzy się układ dwupartyjny – jak w Wielkiej Brytanii – lub dwóch bloków, sojuszy politycznych – jak w przywoływanych już Włoszech (tam politycy w momencie zmiany ordynacji od razu zdali sobie sprawę, że należy tworzyć możliwie najszersze bloki polityczne i powstały centrolewicowe Sojusz Postępowców/Drzewo Oliwne i centroprawicowy Biegun Wolności (późniejsza Forza Italia), odsyłając w zdecydowanej większości na karty historii dotychczasowe, dominujące, ale niepotrafiące się zmienić i porozumieć partie polityczne, które i tak przegrały w nowym porządku wyborczym).

Naprawdę jednak nowe byty polityczne krzepły dopiero w kolejnych wyborach parlamentarnych. Wyborcy we wspólnotach, czyli małych okręgach wyborczych w swojej masie mają raczej tendencje do popierania kandydatów niezbyt mocno odbiegających poglądami i propozycjami od szeroko rozumianego centrum. I to nawet nie dlatego, że są tak zachowawczy, tylko dlatego, że wybierają nie reprezentanta partii, a najlepszego z danej wspólnoty, jej reprezentanta. Trudno głosować na kogoś, kto deklaruje, że z jakiegokolwiek powodu, czy w imię jakiejś ideologii będzie prześladował naszych sąsiadów. Musi to więc być człowiek, który rozumie i ma zamiar uwzględniać zdanie jeśli nie wszystkich, to przynajmniej znacznej większości swoich wyborców. Tak działa system amerykański. Kongresmeni spotykają się przed wyborami z wszelakimi grupami społecznymi w swoim okręgu wyborczym, starają się pozyskać głos każdej, choć trochę liczącej się społeczności. Zdecydowana większość nie mówi – jestem reprezentantem takich lub takich. Mówi jestem reprezentantem wszystkich mieszkańców okręgu.

Mechanizm, który wyłania dwie największe siły polityczne doskonali się przez kilka kadencji w funkcjonujących już JOW-ach. Ten zwykle trwający latami proces wzmacnia i system polityczny – stabilizując go – i poczucie obywateli, co do reprezentatywności ich ciał przedstawicielskich.

Skoro partie w systemie jednomandatowym nie tylko trwają, ale jeszcze z latami rozwijają się, to musi być jakaś przyczyna, dla której partie w systemie JOW potrafią lepiej reprezentować wyborców, niż partie w systemie proporcjonalnym.

Partie polityczne funkcjonujące w systemie proporcjonalnym są z reguły scentralizowanymi, nierzadko wodzowskimi tworami, gdzie ścisłe kierownictwa decydują o tym, kto i gdzie będzie je reprezentował rozdzielając możliwości startu na swoich listach wyborczych. Liczy się bowiem szyld. Czyli krótko mówiąc, to partie są oferentami mandatu poselskiego.

Zupełnie inaczej wygląda sprawa z partiami działającymi w ordynacji większościowej. Ich poparcie w społeczeństwie tylko po części bierze się z atrakcyjnego, nowego, czy oczekiwanego programu. Drugą stroną tego poparcia są konkretni kandydaci na posłów w swoich okręgach. Oni tam są twarzami tego programu. Po to jednak, by taki program uzyskał poparcie ich wyborców oni sami muszą być atrakcyjni, przekonywający. Nie wystarczy dobry program partii by zagłosować na konkretną, reprezentującą go postać. Postawienie krzyżyka przy nazwisku tego jedynego, to nie tylko powiedzenie: tak chcę reformy prawa karnego, czy podatkowego. To przede wszystkim powiedzenie: znam Cię i ufam Ci, Ty jesteś jednym z najlepszych z nas i będziesz moim/naszym reprezentantem. A będziesz nim również dlatego, że podzielasz istotną część moich poglądów przy okazji. To zupełnie inna sytuacja, niż taka gdzie dostajemy listę kandydatów partii i głosujemy ze świadomością, że po prostu wybieramy określone postulaty polityczne, bo te postaci, które znalazły się na niej to taki dodatek w pakiecie. To sytuacja, w której, ten, który startuje nie idzie po należne mu głosy, bo jest członkiem partii. On wnosi znaczną, czasami zdecydowaną większość wiana głosów wyborców w swoim okręgu i tym samym on staje się oferentem mandatu dla partii.

W związku z tym znaczna część parlamentarzystów, to są mocne, twardo umocowane, bo mające poparcie swoich wyborców (ale odpowiedzialne, bo mające perspektywę rozliczenia przez nich) postaci polityczne. W efekcie zupełnie inaczej buduje się i funkcjonuje partia polityczna w JOW. To jest partia budowana wpływami, poparciem uzyskiwanym przez parlamentarzystów, którzy do niej przystępują. To zarazem nie jest ugrupowanie popularne znajomością kanapy – nawet szerokiej – z kilkoma czołowymi, reprezentującymi program politykami, którego moc jest rozwijana za pieniądze podatników poprzez rozbudowę aparatu i rozdawnictwo stanowisk w instytucjach państwowych.

Trzecie – wielkość okręgów wyborczych

Teraz możemy odnieść się do wielkości okręgów. Dopiero teraz, bowiem bez zrozumienia, co zamykają wybory proporcjonalne, a co otwierają jednomandatowe nie można zrozumieć, dlaczego wielkość okręgów ma tak istotne znaczenie i dlaczego nie da się tak wprost zastosować podstaw statystyki i fizyki statystycznej do JOW-ów, a szczególnie do zmiany ordynacji w Polsce.

Okręgi, w których organizuje się jednomandatowe wybory w swym założeniu miały być odzwierciedleniem wspólnoty lokalnej. Wybory w nich miały przede wszystkim służyć pewnemu jej ukonstytuowaniu przez wybór reprezentanta, czyli osoby z kręgu najlepszych, najmądrzejszych, najgodniejszych we wspólnocie delegowanej do przedstawiania jej stanowiska w gremiach reprezentujących wszystkie takie wspólnoty w kraju, czyli parlamentach stanowiących prawa.

Już to założenie wskazuje, że wybory jednomandatowe nie są jakimś lepszym lub gorszym systemem wyborczym. To instytucja chroniącą trwałość wspólnoty, potwierdzająca jej istnienie i konstytuująca ją tak jak wybór króla w ustroju monarchii konstytucyjnej. Jeśli wybieramy spośród siebie umownego „najlepszego”, to znaczy stanowimy pewną całość, a jego zadaniem jest możliwie najlepsze reprezentowanie członków wspólnoty. I oni – niezależnie od zaufania, jakie w nim pokładają – z tego reprezentowania go rozliczą. Wybory proporcjonalne są wyborami interesów grupowych, a nie wspólnoty, jako całości i jako takie rozbijają trwałość wspólnoty, zabierają jej konstytutywność.

To jednak nie oznacza, że wybory proporcjonalne są złem i należy je wykreślić z politycznego doświadczenia i praktyki. One tylko definiują inne wartości, niekonieczne korzystne (często zdecydowanie niekorzystne) dla wspólnoty, ale też często przez wspólnotę nie zauważane, bądź ignorowane lub odrzucane. Dlatego po zagwarantowaniu wyborów w JOW w Sejmie warto rozważyć wyprowadzenie JOW-ów z Senatu (również dlatego, że są tam mniej reprezentatywne, niż sejmowe właśnie z powodu wielkości okręgów wyborczych) i wprowadzenie wyborów proporcjonalnych, jako tych, które zagwarantują reprezentację w izbie wyższej interesów grupowych właśnie. Po to, by posłowie wybrani w JOW – z natury tego wyboru centrowi i koncyliacyjni, by najpełniej realizować wspólny interes wszystkich wspólnot – byli kontrolowani i korygowani przez senatorów pod kątem uwzględniania w procesie ustawodawczym interesów grupowych i najrozmaitszych mniejszości. Tym też sposobem Sejm i Senat nie dublowałyby się w swojej pracy – każda z izb zwracałaby uwagę na inne aspekty problemów ustrojowych i rozstrzygnięć ustawodawczych.

Reprezentacja wspólnot lokalnych jest istotą reprezentacji parlamentarnej. Tym samym wielkość ma kluczowe znaczenie w odniesieniu do wspólnoty lokalnej tworzącej okręg wyborczy. Przyjmuje się, że powinna ona oscylować przy 60-80 tys. ludzi często skupionych wokół jednego większego ośrodka miejskiego (dzisiaj będącego siedzibą powiatu). Mają oni szereg wspólnych interesów, wspólnych przedsięwzięć i inicjatyw, więzi wynikające ze wspólnego, często od pokoleń zamieszkiwania, w istocie nieźle się znających (teoretycznie poprzez 3 krąg znajomych znamy lub możemy znać wszystkich mieszkańców). Oczywiście nieco inaczej wygląda to w dużym mieście, ale idea jest ta sama. Również kampania wyborcza w tak niewielkim okręgu zupełnie inaczej może wyglądać. Nie ma potrzeby masowej reklamy wyborczej w mediach lokalnych, czy tym bardziej centralnych, a nawet na billboard’ach. Każdy kandydat może się starać dotrzeć bezpośrednio do znacznej części wyborców w okręgu (są kraje, gdzie reklama wyborcza przy wyborach jednomandatowych jest zakazana) – spotkanie z 5 tysiącami wyborców pozwoli dotrzeć z prawie bezpośrednim kontaktem do 15-20 tysięcy mieszkańców, a więc nawet 1/3 wyborców w okręgu. Dzięki temu sam proces wyborczy służy kontaktom i budowaniu więzi we wspólnocie, nawet nie tylko akt wyborczy. Dzięki temu kampania jest i znacznie tańsza, i znacznie bardziej pożyteczna i prawdziwa.

Krytycy i sceptycy podnoszą często, że wybory do Senatu w Polsce potwierdzają, iż wielkość okręgów nie ma znaczenia. Casus Senat ma jednak dwa haczyki, przy czym jeden z nich jest bardziej znany, a drugi prawie wcale. Ten pierwszy to właśnie wielkość okręgów w wyborach do Senatu – mają one po 350-400 tysięcy mieszkańców. Przy takiej wielkości okręgu mało realne jest, by bezpośrednio lub pośrednio nawet znać kandydata na senatora. Nie da się też skutecznie prowadzić kampanii wyborczej w postaci spotkań przedwyborczych i od drzwi do drzwi – procent wyborców, do których może dotrzeć kandydat w ten sposób jest zbyt mały, by dał znaczący efekt. Musimy się zdać na media, reklamę i gwarancje organizacji, komitetu wyborczego, który wspiera kandydata, czyli najczęściej na partię. Wchodzą więc w grę znaczne pieniądze, interesy i wpływy. Opinię o kandydacie wyrabiamy sobie w sposób zapośredniczony, bo inny nie jest nam prawie dostępny. Dlatego wszyscy kandydaci w tak dużych okręgach stają w szranki konkursu piękności pod dyktando mediów i reklam.

Ale oczywiście nawet w takiej sytuacji kandydaci niezależni, czy z komitetów wyborczych niezwiązanych z wiodącymi partiami mogą mieć nadal duże szanse. Mogą to być bowiem postaci znane w swoim okręgu, szanowane i/lub mające jakiś istotny dorobek życiowy oraz zawodowy. Czasami takim osobom nawet brak szyldu partyjnego pomaga. I z takich kręgów nierzadko właśnie rekrutują się senatorowie.

Niestety – i tu jest ten drugi haczyk – twórcom kodeksu wyborczego nie zależało na tym, by do izby wyższej dostawały się postaci niezależne. Ustawa została tak skonstruowana, że pomimo pozornie równego startu w jednomandatowym okręgu kandydatom na senatorów z komitetów wyborczych partii politycznych pozwala na rozpoczęcie kampanii wyborczej na 3 miesiące przed wyborami, natomiast kandydatom spoza tych komitetów na 1 miesiąc. Co więcej, dzięki zsumowanej puli limitów wydatków na kampanię wyborczą kandydatów na posłów i senatorów dla komitetów wyborczych partii politycznych, partyjni kandydaci do Senatu dysponowali kilkakrotnie wyższym limitem wydatków na swoje kampanie niż kandydaci niezależni.

Ktoś mógłby powiedzieć, ze kiepskiej baletnicy przeszkadza nawet rąbek u spódnicy. Tylko, że ten rąbek w tym wypadku to ciężki, żelazny łańcuch. Konkurowanie kandydata z komitetu partyjnego i kandydata niezależnego przypomina w tej sytuacji wyścig, w którym pierwszy z kandydatów ma do dyspozycji pendolino, a drugi zwykły skład kolei regionalnych, przy czym ten pierwszy ma przejechać z Krakowa do Warszawy w 3 godziny, a ten drugi w godzinę. Trudno się więc dziwić, że w takich okolicznościach do Senatu dostało się tylko 3 niezależnych senatorów.

Tak więc wybory w małych jednomandatowych okręgach:

• lepiej odzwierciedlają zmiany i preferencje w lokalnych wspólnotach,
• preferują interesy wspólne i pomagają się wykształcać wspólnym stanowiskom lokalnych zbiorowości,
• wzmacniają lokalne wspólnoty i więzi między ich mieszkańcami,
• wymuszają aktywność mieszkańców wspólnot lokalnych,
• preferują lokalnych liderów, osoby zaufania publicznego we wspólnotach,
• skłaniają kandydatów na reprezentantów do takiego konstruowania oferty wyborczej, by służyła ona możliwie największej liczbie wyborców we wspólnocie,
• zmieniają sposób tworzenia i działania partii politycznych oraz kompetencje gremiów kierowniczych,
• zmieniają sposób wyszukiwania kandydatów na reprezentantów partii politycznych w okręgu.

Remigiusz Zarzycki

Remigiusz ZARZYCKI (ur. 1957) – 25 lat pracy w public relations, dziennikarstwie, reklamie. Długoletni uczestnik Ruchu JOW.

Pojawienie się AfD (Alternative für Deutschland, AfD) w niemieckim parlamencie, a wcześniej Kukiz’15 w Polsce, tworzy nową, nieznaną dotąd w relacjach między dwoma krajami płaszczyznę dialogu – między ruchami obywatelskimi, powołanymi przez zwykłych ludzi w odruchu protestu przeciwko wyobcowanemu systemowi i oderwanej od narodu klasy politycznej. Partia Herbaciana w USA, Ruch 5 Gwiazd we Włoszech, Kukiz’15 w Polsce, Alternatywa dla Niemiec u naszych sąsiadów – to tylko inne oblicza tego samego zjawiska – tęsknoty za wartościami, które stworzyły i ukształtowały nasz świat. Wszystkie te ruchy są do siebie bardzo podobne programowo, nie dlatego, że się tak umawiały, ale dlatego, że opierają się na wspólnym fundamencie cywilizacji europejskiej.

Sukces niemieckiej Alternatywy w wyborach do Bundestagu, stworzył nie lada problem polskiej klasie politycznej i dokarmianej przez nią klasie medialnej. Natychmiast zaczęło się dorabiania gęby AfD, w czym zresztą pomógł jeden z jej działaczy, oświadczając, że Niemcy powinni być dumni z żołnierzy Wehrmachtu. Wywołało to oburzenie w Polsce, kraju, w którym podziw dla Wehrmachtu jest bez porównania większy niż w Niemczech, sądząc po popularności grup rekonstrukcyjnych odtwarzających również Waffen-SS (w Niemczech jest to zakazane), ilości publikacji poświęconych „bohaterskim” formacjom hitlerowskim, czy wreszcie pogardzie do tych, którzy Wehrmacht z Polski pognali precz i dobijali w Berlinie – 1. Armii Wojska Polskiego. „Nie mamy problemu z Polakami” – cytowano wypowiedź szefa AfD, wyrywając z kontekstu fragment wypowiedzi, która w całości brzmiała: „Nie mamy problemu z Polakami. Polska to chrześcijański kraj należący do zachodniego kręgu kulturowego, ma wielką tradycję, jeśli chodzi o katolicyzm”.

Pod adresem AfD posypały się określenia „neonaziści”, „populiści”, „partia prorosyjska”, „skrajna prawica”. Dorabianie gęby jest łatwiejsze od podawania rzetelnej informacji, czy tłumaczenia programu AfD z niemieckiego. AfD, która podobnie jak Kukiz’15 w Polsce z dnia na dzień stała się trzecią siłą polityczną w państwie, burząc błogi spokój politycznych braci syjamskich – CDU/SPD czy POPiS, nie jest jednak trzecim do brydża, ale tak, jak polski odpowiednik, zdeklarowanym przeciwnikiem systemu. Określenie „partia antyimigrancka” jest w Niemczech ciężkim zarzutem, ale właśnie w Polsce Alternatywa znalazła godny do naśladowania przykład – zainicjowanie przez Kukiz’15 zbiórki podpisów pod referendum w sprawie relokacji uchodźców, które zablokowało (o)błędną politykę imigracyjną oraz knowania rodzimej „klasy politycznej” z własnego nadania.

AfD jest przede wszystkim ruchem antysystemowym. Nie walczy o to, żeby zdobyć władzę, ale żeby ograniczyć złą władzę. O ile partie systemowe „sprzątają po poprzednikach”, zmieniając ich złe decyzje na swoje złe decyzje, to partie antysystemowe chcą zmienić przyczyny podejmowania złych decyzji. A główną przyczyną jest istnienie systemu politycznego oderwanego od podmiotu polityki – obywateli, zaś głównym mechanizmem, który zapewnia zupełną bezkarność aroganckim i wyobcowanym partiom politycznym jest system wyborczy. „Z biegiem czasu klasa polityczna Niemiec zmodyfikowała prawa i procedury wyborcze, zmniejszając wpływ elektoratu na wybory. Idea wolnych wyborów, zapisana w konstytucji i ustawie wyborczej, istnieje tylko na papierze. Zamiast tego wyborcy otrzymują listę kandydatów wstępnie wybranych przez partie polityczne” – pisze AfD w swym programie. Skąd my to znamy?

„Państwo jest dla obywateli, a nie obywatele dla państwa” – głosi AfD, wzywając do powrotu do tradycyjnych wartości i cnót obywatelskich. Państwo pozbyło się mechanizmów samoograniczających (w Niemczech, bo w Polsce nawet nie nabyło) i zaczyna zagrażać wolnościom obywatelskim. Należy powrócić do czterech klasycznych zadań państwa, jakimi są: bezpieczeństwo wewnętrzne i zewnętrzne, wymiar sprawiedliwości, sprawy zagraniczne i administracja podatkowa. AfD domaga się przywrócenia konstytucyjnej zasady trójpodziału władzy (ustawodawczej, wykonawczej i sądowniczej), który gwarantuje wzajemną kontrolę i równowagę. Mianowanie na funkcje w organach władzy na podstawie członkostwa w partii powinno być prawnie zakazane. Partie polityczne powinny uczestniczyć w systemie politycznym, ale nie powinny go kontrolować. „Omnipotencja (wszechmoc) partii politycznych i wykorzystanie przez nie państwa zagrażają naszej demokracji” – czytamy w programie.

Zdrowy życiowy konserwatyzm przejawiający się w szacunku do rodziny, tradycji, wiary, a więc tych wartości, które w życiu wyznaje większość normalnych ludzi, a w polityce są niemal zapomniane, bo zastąpiły je dziwactwa ideologiczne i seksualne. Człowiek wolny, odpowiedzialny za zbiorowość, a nie człowiek kolektywny, poddany zbiorowości. Personalizm w miejsce kolektywizmu i gromadności, to fundament ideowy tych ruchów. AfD i Kukiz’15 są więc bliższe chrześcijaństwu, niż „prawicowe”, chadeckie” partie systemowe, traktujące religię cynicznie i instrumentalnie. „Jesteśmy przeciwko centralizmowi, zrównywaniu i ujednolicaniu. Silne, niezależne kraje, regiony i gminy w suwerennych Niemczech odpowiadają idei wolności narodów i zróżnicowanej tożsamości kulturowej. Jedność w różnorodności, zamiast poświęcenia się dla kolektywu, jest źródłem i celem niemieckiego samookreślenia” – pisze AfD w swym programie.

AfD tak, jak Kukiz’15 w Polsce, chce przywrócić państwo obywatelom i ograniczyć władzę karteli partyjnych, które u nas i u nich stały się właścicielami państwa, przejmując kompetencje organów władzy publicznej. Małe ojczyzny i jednomandatowe okręgi wyborcze, w miejsce scentralizowanego państwa-molocha – oba ruchy domagają się zmiany systemu wyborczego oraz demokracji bezpośredniej na wzór Szwajcarii. „W przeciwieństwie do CDU i pani Kanclerz uważamy Niemców za równie dojrzałych jak Szwajcarzy, czy Brytyjczycy…” – głosi ulotka wyborcza AfD. „Chcemy dać ludziom prawo oceniania swoich przedstawicieli i zmieniania lub odrzucania ustaw uchwalonych przez parlament. Ludzie powinni mieć możliwość wnoszenia własnych inicjatyw ustawodawczych i podejmowania decyzji w głosowaniu powszechnym”. W programie AfD zapisano, że ruch nie wejdzie w koalicje z nikim, kto nie zaakceptuje tego punktu programu.

Podobnie, jak K’15 w Polsce, domaga się wzmocnienia władzy prezydenta, z tą różnicą, że K’15 chce systemu prezydenckiego lub semiprezydenckiego, a AfD bezpośrednich wyborów prezydenta federalnego (Bundespräsident), który jest wybierany obecnie przez Zgromadzenie Federalne, co ogranicza jego rolę do funkcji ceremonialnych. Co ciekawe Niemcy uzasadnią ten postulat tym, _że wybrany bezpośrednio prezydent będzie mógł „zapobiegać kryzysom między partiami”, a więc wypełniać rolę, jaką obecnie przejmuje prezydent w Polsce wobec niezdolności partii do koniecznych w polityce kompromisów.

W sferze społecznej i obyczajowej AfD sprzeciwia się aborcji, eutanazji, gender, małżeństwom homoseksualnym i szeroko rozumianej „seksualizacji” społeczeństwa. Alternatywa i związana z nią sieć stowarzyszeń są za tradycyjną rodziną, organizują „Marsze dla życia”, sprzyjają ruchom pro-life. Tutaj Niemcom jest trudniej niż Polakom, nie posiadają tak silnego oparcia w Kościele i społeczeństwie, mogą jednak skorzystać z polskich doświadczeń.

Bardzo podobnie brzmią założenia polityki ekonomicznej AfD i Kukiz’15. Oba ruchy opowiadają się za ustanowieniem konstytucyjnego zakazu zadłużania państwa i jego instytucji, zniesieniem horrendalnego systemu podatkowego i zastąpieniem go niskim, prostym, przejrzystym opodatkowaniem. AfD i K’15 chcą tego samego – deregulacji i likwidacji niezliczonych a zupełnie zbędnych ustaw, przepisów i zarządzeń. Oba ruchy zdecydowanie występują przeciwko triumfującemu biurokratycznemu socjalizmowi i etatyzmowi w swych krajach. „Rozbudowana ponad miarę biurokracja, ogarnięta amokiem rozdawania subwencji i regulowania różnych dziedzin życia, coraz bardziej ogranicza wolność jednostki, hamuje swobodny rozwój obywateli i przedsiębiorstw” – czytamy w programie.

AfD tak jak Kukiz’15 jest umiarkowanie eurosceptyczna. Sprzeciwia się przekształcaniu Unii w scentralizowane państwo federalne. Wspólna Europa, to Europą wolności i różnorodności, respektująca zasady państwa prawa, równoprawnego partnerstwa i odpowiedzialności za siebie. Niemcy mogliby powtórzyć słynne zdanie Pawła Kukiza: „Jestem zakochany w Europie. Ale w przeciwieństwie do was, widzę różnicę między partnerstwem i miłością, a prostytucją”.

Paweł Kukiz nieraz udowodnił, że potrafi działać niekonwencjonalnie, z odwagą, idąc pod prąd politpoprawności i nie ulegając szantażom emocjonalnym, gęsto serwowanym przez partyjniackich socjotechników. Nigdy dotąd w relacjach polsko-niemieckich nie istniały warunki do podjęcia debaty między zwykłymi obywatelami, którzy wywalczyli prawa polityczne do swych przedstawicielstw narodowych. Otwiera to drogę do twórczego dialogu i stanowi alternatywę dla zideologizowanej i często zmieniającej priorytety krajowej polityki zagranicznej – amatorszczyźnie, opartej na partyjnym karierowiczostwie. AfD ma już swoją skromną reprezentację w Europarlamencie; wzmocnienie jej przez polski Kukiz’15 w ramach wspólnej polsko-niemieckiej reprezentacji parlamentarnej mogłoby skutecznie studzić nastroje eurokratów. Nie musimy być skazani na politycznych trefnisiów – Nigela Farage’a czy Janusza Korwin-Mikkego, którzy bardziej ośmieszają ruchy umiarkowanie eurosceptyczne, niż im pomagają.

Kontakty z Polakami mogłyby też zapobiec tendencjom, jakie wciąż jeszcze marginalnie pojawiają się w AfD, wokół której kręci się już Erika Steinbach, „wypędzona, która przyszła do Polski z Hitlerem i z Hitlerem musiała się z Polski wynosić” (Radosław Sikorski). Dziś zarzuty wobec AfD o „neonazizm” są zwyczajnie spreparowane, z czasem jednak mogą stać się samospełniającą przepowiednią. Paweł Kukiz i jego ugrupowanie mogą zacząć tworzyć zupełnie nową jakość w trudnych i złożonych relacjach polsko – niemieckich, podejmując dialog z siostrzanym ruchem obywatelskim. Oby tak się stało. (tr)

5 września 2017, w wieku 83 lat, zmarł prof. Andrzej Czachor, patriota, fizyk, profesor, publicysta, jeden z liderów ruchu JOW, jaki powstał w Polsce w reakcji na degrengoladę i upadek krajowej polityki.

Jego pasją i profesją była fizyka jądrowa (pracował w Narodowym Centrum Fizyki Jądrowej w Świerku). W roku 1995 roku poświęcił się jeszcze jednej pasji – propagowaniu idei Jednomandatowych Okręgów Wyborczych (JOW). Wspólnie z prof. Jerzym Przystawą (zm. 2012) i Jerzym Gieysztorem (zm. 2016) tworzyli grupę trzech liderów, założycieli ruchu JOW, oddolnego niesformalizowanego ruchu ogólnopolskiego, obejmującego tysiące ludzi dobrej woli, których dzieliło niemal wszystko, łączyła zaś i cementowała jedna idea – jednomandatowych okręgów wyborczych (JOW). Ten fenomen społeczny na skalę europejską do dziś nie doczekał się w Polsce należnego uznania.

Wybór modelu westminsterskiego (brytyjskiego, od nazwy siedziby parlamentu – Pałacu Westminsterskiego), wiązał się z fascynacją tym systemem wyborczym – jasnym, czystym, przejrzystym, personalnym, opierającym się na selekcji pozytywnej, zrozumiałym dla wszystkich, naturalnym dla człowieka, wyłaniającym najlepszych przedstawicieli – w zderzeniu z systemem wyborczym stosowanym w Polsce: zagmatwanym, niezrozumiałym, nieuczciwym, kolektywnym, opierającym się o selekcję negatywną oraz niejasny sposób kooptacji, promującym miernoty i zbiorową nieodpowiedzialność.

Prof. Andrzej Czachor, człowiek prawy i uczciwy, znalazł w systemie jednomandatowych okręgów wyborczych (Single-member district) remedium na to wszystko, co spędzało sen z oczu osób takich jak on – gorących patriotów i przedstawicieli przedwojennej szkoły inteligencji, kierujących się zasadą: im wyższy status społeczny, tym większa odpowiedzialność za społeczeństwo.

W swojej publicystyce profesor Andrzej Czachor wciąż odwoływał się do pierwiastka moralnego obecnego w systemie JOW, i zupełnie nieobecnego w systemie ordynacji proporcjonalnej. System ten premiował to wszystko, co zawsze znajduje uznanie w oczach ludzi – pracowitość, poświęcenie, indywidualną odpowiedzialność przed tymi, których się reprezentuje. Zasady „pierwszy na mecie” (first past the post), zwycięzca bierze wszystko (winner takes all) – symbolizowały długi proces selekcji i przygotowania najlepszych do przewodzenia społeczeństwu, a także wybór bezpośredni, bez żadnych przywilejów i bonusów.

Paweł Kukiz w swym wspomnieniu pośmiertnym poświęconym profesorowi Andrzejowi Czachorowi przypomina jego słowa:

Jest faktem logicznie oczywistym, a także empirycznie stwierdzonym, że wybory większościowe do Sejmu w systemie Jednomandatowych Okręgów Wyborczych dają możliwość skuteczniejszego kontrolowania/rozliczenia przez obywateli ich parlamentarnej reprezentacji i poprzez nią – działań Rządu, niż obecne głosowania na listy partyjne.

Prof. Andrzej Czachor był dobrze znany w Koszalinie. We wrześniu 2004 przyjechał tutaj z walizką pełną broszur i materiałów JOW. W mieszkaniu jednego z uczestników ruchu zawiązano wówczas Regionalny Komitet Referendalny, przygotowujący referendum w sprawie wprowadzenia w Polsce jednomandatowych okręgów wyborczych w wyborach do parlamentu. Był to początek ruchu JOW w Koszalinie. Później koszalińscy woJOWnicy uczestniczyli w zbiórce 500 tys. podpisów, niezbędnych do rozpisania referendum. Spotkań w Koszalinie było w następnych latach więcej. Ich efektem było zarejestrowanie w 2005 roku jednego z pierwszych w Polsce stowarzyszeń z wpisanym do statutu postulatem JOW.

Pogrzeb prof. Andrzeja Czachora odbędzie się w piątek, 15 września 2017, na Cmentarzu Bródnowskim w Warszawie. Msza św. w Jego intencji zostanie odprawiona o 12.30 w Kościele pw. Matki Bożej Częstochowskiej przy ul. św. Wincentego.

Tadeusz ROGOWSKI

Dobry polityk, to polityk przewidujący. Taki, który zawsze jest o krok dalej od pozostałych, wyprzedza czas, dochodzi do miejsca, do którego oni dojdą o wiele później. Klasyczna definicja polityki mówi o „roztropnej trosce o dobro wspólne”. Roztropność jest jedną z cnót kardynalnych, podstawowych, pierwotnych. Oznacza przewidującą mądrość, przekraczającą zwykłe ludzkie możliwości. Atrybutami roztropności są wąż i lustro. Pierwszy nawiązuje do słów Jezusa posyłającego uczniów „jak owce między wilki” i pouczającego, żeby byli „roztropni jak węże…”, drugi symbolizuje lustrzane odbicie Bożej mądrości i Jej działania w świecie.

W Polsce politykiem przewidującym i roztropnym był Józef Piłsudski, który w przeddzień Wielkiej Wojny nakreślił bieg przyszłych wydarzeń w Europie i na tej podstawie ułożył trafny i skuteczny plan odzyskania Niepodległości. Politykami przewidującymi byli Roman Dmowski i Ignacy Paderewski. Dziś politykiem przewidującym i roztropnym jest Paweł Kukiz.

Komisja Europejska formalnie wszczęła procedurę sankcji przeciwko Polsce w związku „z niewywiązywaniem się” z decyzji o relokacji uchodźców. Kto w Polsce, nie tylko przewidział taki bieg wydarzeń, ale i odpowiednio się do tego przygotował?

Paweł Kukiz, człowiek spoza świata polityki, lider ruchu społecznego, bez grosza w kieszeni (Kukiz’15 'zrezygnował z ok. 30 mln zł subwencji budżetowych) zorganizował wymagającą wielkiego wysiłku akcję zbierania podpisów za referendum w sprawie relokacji uchodźców. Dziś właśnie te 400 tys. podpisów jest najmocniejszą kartą przetargową w rozmowach z Unią Europejską. Mogą zlekceważyć wygibasy słowne całej polskiej „klasy politycznej”, ale nie mogą zlekceważyć woli społeczeństwa, wyrażonej w sposób pokojowy i zorganizowany bezpośrednio na ulicy polskich miast.

Przetaczająca się właśnie debata o uchodźcach, nie obejmuje niestety refleksji nad fenomenem „systemu politycznego”, w którym pozbawiony pieniędzy polityczny nowicjusz, bez żadnego doświadczenia, poruszający się w polityce z wdziękiem słonia w składzie porcelany, okazał się politykiem roztropnym i przewidującym, zaś starzy polityczni wyżeracze obudzili się z ręką w nocnym naczyniu. (ah).

Oczywiście dwugłowe cielę nie istnieje. Nie byłoby w stanie żyć, podobnie jak dwugłowy orzeł. Tymczasem znakomici, obnoszeni na rekach mediów polscy politycy i konstytucjonaliści stworzyli dwugłową hybrydę w postaci rządów parlamentarno-prezydenckich.

Prezydent wybierany w powszechnych wyborach nie pełni jedynie funkcji ozdobnej, a realną. Odpowiada za szereg dziedzin – jest „najwyższym zwierzchnikiem sił zbrojnych”, ale zwierzchnictwo nad armią sprawuje za pośrednictwem ministra obrony wybieranego przez rząd.

Prezydent mianuje ambasadorów, ale polityką zagraniczną kieruje też minister sprawa zagranicznych. Ratyfikuje umowy międzynarodowe, które negocjuje premier. Mamy więc w istocie zapisany w Konstytucji permanentny konflikt między naczelnymi organami władzy państwowej – rządem wybieranym przez sejmową większość i prezydentem wybieranym przez naród. Taki system mógł wymyślić tylko wróg Polski.

Obserwujemy właśnie jak działa ten mechanizm i jak rozpala się wojna prezydenta i rządu. Wojna, w której zamiast pocisków padają epitety – minister rządu wyzywa urzędującą głowę państwa – „najwyższego przedstawiciela Rzeczpospolitej Polskiej” od chamów, prezydent zaś przesłuchując go analizuje rozmiar ministerialnego ego. Konfuzja, żenada i dowód na wartość dokumentu, który 11 lat temu za prezydentury Kwaśniewskiego opracowała grupa mędrców, a uchwaliła sejmowa większość złożona z SLD, Unii Wolności, PSL i Unii Pracy.

Rażący błąd genetyczny skazujący Polskę na stałą dwuwładzę na linii prezydent-rząd, to nie jedyny mankament Konstytucji Kwaśniewskiego. Można tych błędów wskazać więcej. Innym, o poważnych konsekwencjach jest wpisanie do art. 96 Konstytucji modelu ordynacji wyborczej – i przesądzenie, że wybory mają być „proporcjonalne” czyli w rozumieniu „ojczymów-założycieli” III RP – mają to być wybory partyjne.

To rozwiązanie nie tylko pozbawia niepartyjnych obywateli szans na zdobycie mandatu poselskiego, ale prowadzi do rozdrobnienia Sejmu i skazuje Polskę na rządy koalicyjne, czyli słabe i rozdarte wewnętrznymi konfliktami. W sejmie, a także w koalicji rządowej trwa permanentny konflikt wedle leninowskiej reguły: „Kto kogo?” To również zasługa Konstytucji ’97.

Piszę o tym nie tylko dlatego, że obserwujemy właśnie jak w praktyce działa „metafizyka dwugłowego cielęcia” na linii Prezydent – Rząd. Przyszły mi na myśl te konstytucyjne refleksje, bo właśnie w ubiegłym tygodniu odszedł jeden z twórców Konstytucji ’97 prof. Bronisław Geremek. Śmierć człowieka, a zwłaszcza tragiczna jest zawsze wydarzeniem smutnym. Ale komentarze jakie przez kilka dni po wypadku Geremka serwowały nam polskie media przywodzą mi na myśl określenie Żeromskiego: „Frazes, celebra i załganie”. Mój Boże, jakimż to patriotą był Bronisław Geremek! Jakimż wybitnym intelektualistą! Mężem stanu! „To dla Polski katastrofa!” – powtarzały wszystkie rozgłośnie. Słowem okazuje się, że straciliśmy kogoś na miarę Jana Pawła, Curie-Skłodowskiej, Norwida i Piłsudskiego razem wziętych.

Osobiście nie widzę faktów, które uzasadniałyby te bombastyczne oceny. Nad śmiercią człowieka oczywiście należy pochylić się ze współczuciem. Ale oceny polityka, który odszedł powinny zawierać przynajmniej jakieś ziarno prawdy. Odszedł więc człowiek, którego „zasługą” był kontrakt epoki przy okrągłym stole, którego partia – Unia Wolności, zrobiła wszystko, żeby nie doszło do rozliczenia komunistycznych zbrodniarzy. Geremkowi i jego środowisku, na które – to prawda – miał wpływ przemożny, zawdzięczamy fatalne, nierównoprawne ustawienie Polski w relacjach z RFN. To Unia Wolności i jej ministrowie prowadzili politykę walki z polskim nacjonalizmem, czyli patriotyzmem. No i wreszcie również Geremkowi zawdzięczamy fatalną, niszczącą Polskę Konstytucję.

W tym kontekście nie podzielam opinii o katastrofie jaka nas spotkała wraz z odejściem prof. Geremka. Nawet bardzo nie podzielam.

Janusz Sanocki

Tekst z 2008 roku.

Janusz SANOCKI – obok prof. Jerzego Przystawy z Wrocławia, jeden z najwybitniejszych działaczy ogólnopolskiego Ruchu Obywatelskiego na rzecz JOW, autor wielu publikacji o JOW, organizator wielu akcji i konferencji. Od 1993 roku kieruje wydawnictwem Nyskiego Towarzystwa Społeczno-Kulturalnego, wydawcy tygodnika „Nowiny Nyskie”. Od 1996 w Ruchu Obywatelskim na rzecz JOW. Jeden z krajowych koordynatorów Ruchu, prezes Stowarzyszenia na rzecz Zmiany Systemu Wyborczego JOW, radny Rady Miejskiej w Nysie, a w latach 1998-2001 burmistrz Nysy. Obecnie poseł RP.

Gdybym miał ocenić rolę, jaką pani Weronika Cykowska odgrywała w Ruchu JOW, tego za dobrych czasów prof. Jerzego Przystawy, określiłbym ją jako cichą obecność. Pani Weronika uczyła nas cierpliwości i cnoty pokory. Czyniła to nie słowem, bo odzywała się bardzo rzadko, lecz przykładem, cichą obecnością.

My, przepełnieni buntem przeciwko klasie politycznej, ale i poczuciem pewnego elitaryzmu, wybraństwa, mówiący podniesionym głosem. Ona, cicha, skromna, opanowana, słuchająca – symbolizowała to, co jest niezbędnym warunkiem urzeczywistnienia każdej wielkiej idei – cierpliwość i oddanie. Weronika to ta niewiasta z Ewangelii, która w pokorze serca podeszła do Jezusa prowadzonego na Krzyż i otarła pot z Jego twarzy. Ale również, w znaczeniu greckim tego imienia – phero i nike – „niosąca zwycięstwo”.

Drobna, emerytowana nauczycielka pochodząca z przedwojennych Kresów, patriotka i działaczka społeczna (jedno wynikało z drugiego), długoletnia uczestniczka Ruchu JOW, nie przeszła jednak przez życie niezauważona. Jej postawa podczas manifestacji ulicznych i Marszów na Warszawę, budziła podziw i uznanie, nawet w oczach samego prof. Przystawy, który odnosił się do niej ze szczególną rewerencją. Trudno w tej smutnej chwili uniknąć emfazy, gdybyśmy jednak nazwali profesora ojcem Ruchu JOW, to pani Weronika była jego matką.

Weronika Cykowska zmarła 25 grudnia 2016 roku – w dzień Bożego Narodzenia – w wieku 89 lat, Mszę świętą pogrzebową odprawiono w jezuickim kościele Wniebowzięcia Najświętszej Marii Panny w Kłodzku. Spoczęła na Cmentarzu Komunalnym w tym mieście. Dołączyła do ukochanego syna, śp. Janusza Cykowskiego, zmarłego w maju 2012 roku uczestnika ruchu JOW, zapamiętanego jako ten, który pod koniec życia, mimo śmiertelnej choroby, uczestniczył w manifestacji o JOW.

Matka i syn – cisi bohaterowie walki o JOW w Polsce i o naprawę Rzeczypospolitej.

Tadeusz Rogowski

Celem pracy jest przedstawienie dwóch ordynacji wyborczych: proporcjonalnej – Polskiej i jednomandatowej – Brytyjskiej. Wśród ordynacji występujących na świecie te dwie są najbardziej popularne a w swej charakterystyce i zastosowaniu skrajnie różne. Dlatego praca nie ma charakteru porównawczego. Stanowi analizę obu systemów oraz poszukuje kluczowe różnice pomiędzy ordynacjami.

Praca składa się z dwóch rozdziałów. Pierwszy dotyczy ordynacji proporcjonalnej. Po wstępie dotyczącym pojęcia prawa wyborczego i krótkiego zarysu historycznego następuje dokładny opis zasad prawa wyborczego określenie ich zakresu i celów. W kolejnych podrozdziałach opisana jest procedura wyborcza od zgłoszenia i rejestracji kandydatów poprzez głosowanie i ustalenie wyników wyborów po stwierdzenie ich ważności. Odrębny podrozdział dotyczy samej proporcjonalności ujętej osobno jako kluczowej dla tematu oraz charakterystyka systemu d’Hondta. W drugim rozdziale analizie poddana jest ordynacja Brytyjska. Po wstępie dotyczącym historii ordynacji większościowej zarówno w Polsce jak i w Wielkiej Brytanii następuje opis przygotowania wyborów, trybu zgłaszania i rejestracji kandydatów, kampanii wyborczej i głosowania aż po ustalenie wyników głosowania i trybu wyborów uzupełniających.

Marek Kobylarski, Ordynacja wyborcza w Polsce i Wielkiej Brytanii – Katolicki Uniwersytet Lubelski Jana Pawła II Wydział Prawa, Prawa Kanonicznego i Administracji. Praca magisterska napisana na seminarium: Systemy konstytucyjne wybranych państw świata, pod kierunkiem Doktor Marzeny Lipskiej.

Marek Kobylarski (z gitarą), autor opracowania, z Krzysztofem Kowalczykiem – obaj wówczas studenci i członkowie NZS – podczas manifestacji JOW przed Sejmem RP w maju 2009 roku.

Kukiz i Liroy, rockandrollowcy, szołmeni, za przeproszeniem – muzycy, którzy mieli czelność zająć się polityką, zamiast pilnować miejsca na estradzie i odcinać kupony od swej sławy. – Lepiej by zrobił, gdyby zajmował się tym, na czym się zna – mówi o Kukizie Włodzimierz Cimoszewicz.

Trudno o bardziej niedorzeczny pogląd niż ten, że polityka w Polsce jest domeną zawodowych polityków stanowiących polityczną elitę. Łatwo bowiem wyobrazić sobie polskość bez Cimoszewicza, Niesiołowskiego, tysięcy bezimiennych ministrów i posłów III Rzeczypospolitej z partyjnego nadania, nie sposób sobie jednak wyobrazić polskości bez Mickiewicza, Słowackiego, Norwida, Sienkiewicza i Paderewskiego.

Trudno znaleźć inny kraj na świecie, którego historię polityczną w tak znacznym stopniu ukształtowali poeci, muzycy, esteci i humaniści. Nie sposób w Polsce zapomnieć, że to kultura, a nie polityka, pozwoliły przetrwać zabory i okupacje. W czasach, kiedy Polska nie posiadała własnej państwowości, wrażliwe serca artystów bardziej uzdatniały do czynu, niż płomienne manifesty ideowe i polityczne.

27 grudnia 1918 roku na dworzec kolejowy w Poznaniu wtoczył się pociąg. Na stacji czekały nie tylko tłumy rozentuzjazmowanych Polaków, ale także oficerowie niemieccy z dokumentem – zakazem pobytu w mieście dla jednego z pasażerów pociągu. Tym groźnym osobnikiem, stanowiącym zagrożenie dla wciąż jeszcze potężnego państwa niemieckiego, był niepozorny szczupły mężczyzna z laseczką w ręku i melonikiem na głowie. Nazywał się Ignacy Paderewski i był słynnym muzykiem, w USA nazywanym „królem pianistów”.

Poznaniacy otoczyli niemieckich oficerów kordonem i nie dopuścili do wręczenia nakazu opuszczenia miasta. Prusaków – co trzeba przyznać – nie zawiodły przeczucia co do potęgi ducha ukrytego w niepozornej postaci niepożądanego gościa. Słusznie podejrzewali, że nie odbywa on podróży koncertowej do Poznania, ale koncertowo rozgrywa sprawę polską w niemieckiej wciąż jeszcze prowincji Posen. W oka mgnieniu w mieście wybuchła Polska, a ponieważ Niemcy zareagowali gwałtownie, wnet mieli polskie powstanie zbrojne, które błyskawicznie rozprzestrzeniło się z Poznania na całą Wielkopolskę.

Tenże Paderewski został niebawem premierem rządu polskiego. – Przecież to muzyk, a nie polityk – brzmiał wówczas najpoważniejszy zarzut przeciwko niemu. Nie był w tym jednak odosobniony. Z trzech wielkich „ojców założycieli” ruchów politycznych wskrzeszonego państwa polskiego, Piłsudski studiował medycynę, skąd po roku wyleciał za działalność niepodległościową, Dmowski nauki przyrodnicze, pisząc wiekopomne dzieło „Przyczynek do morfologii wymoczków włoskowatych”, a Wincenty Witos kończył cztery klasy szkółki wiejskiej, wnet porzucając naukę dla zawodu drwala.

Piłsudski nie został doktorem, lecz tym, który „dał Polsce granice, moc i szacunek”, zwycięskim wodzem bez wykształcenia wojskowego w jednej z najważniejszych bitew w dziejach świata. Dmowski nie został badaczem wymoczków włoskowatych, ale polskim mężem stanu, wybitnym dyplomatą i negocjatorem, który reprezentował Polskę na konferencji pokojowej w Paryżu. Witos nie zrobił kariery drwala w dobrach rodowych księcia Sanguszki, lecz został jednym z najwybitniejszych przywódców chłopskich w Europie.

Jeden z twórców nowej armii, Edward Rydz-Śmigły, późniejszy marszałek Polski, studiował na Akademii Sztuk Pięknych w Krakowie, był uczniem Wyczółkowskiego i Axentowicza, pisał wiersze. Twórca policji i administracji odrodzonego państwa, Felicjan Sławoj-Składkowki, był chirurgiem i ginekologiem. Do nowego polskiego państwa ściągały jak ptaki do gniazd rzesze jej wiernych synów, ludzi spoza świata polityki. Gabriel Narutowicz, pierwszy prezydent, zamordowany pięć dni po objęciu urzędu, inżynier ze szwajcarskim paszportem, pionier elektryfikacji. Ignacy Mościcki, inżynier, chemik i wynalazca, który został później prezydentem. Tak powstawała polska elita państwowa.

Wskrzeszona po zaborach Polska nie miała elity państwowej z prostej przyczyny – ponieważ nie miała własnego państwa. 21 lat istnienia II Rzeczypospolitej, mimo ogromnych osiągnięć, nie pozwoliło nadrobić zapóźnień, a okupacja przetrzebiła te elity, które zdążyły się już wyłonić (Oświęcim, Wawer, Katyń). Tych, którzy zdołali przeżyć wojnę, w zideologizowanym PRL-u zepchnięto na margines jako obcy element klasowy. Po 1989 roku zafundowano Polsce ordynację wyborczą, która utrwala mechanizm selekcji negatywnej w polityce. Przez ponad 25 lat „klasa polityczna” pochodząca głównie z mianowania, kooptacji, a ostatnio także dziedziczenia, nie zdobyła się na to, żeby upodmiotowić obywateli, wprowadzić system oparty na woli suwerena, zdolnościach, cnocie, zasłudze, rzetelności i uczciwości. W zamian otrzymaliśmy korporacyjny, korupcjogenny, skłócający społeczeństwo i niszczący państwo system partyjniacki.

Czas więc na artystów, na tych, którzy myślą sercem i którzy wielokrotnie ratowali Polskę, nawet wbrew klasie przywódczej. „Najważniejsze jest niewidoczne dla oczu, dobrze widzi się tylko sercem” – pisał Antoine de Saint-Exupéry w „Małym Księciu”. Kukiza i Paderewskiego na pierwszy rzut oka dzieli wszystko – epoka, wygląd, życiorys, ale to tylko zewnętrzne różnice. W rzeczywistości po raz kolejny mamy w Polsce sytuację, w której następuje zwrot w stronę człowieka spoza zastanej polityki, wkraczającego wprost ze sceny koncertowej na scenę polityczną. Po raz kolejny Polacy, zawiedzeni i rozczarowani poziomem elit, odwołują się do artystów i ich wrażliwych serc. Żeby Polska po raz wtóry stała się Odrodzona – Polonia Restituta.

Panowie i Panie! Kurtyna w górę!

Krzysztof Wojnicki

Nie przyszedłem po dostojeństwa, sławę, zaszczyty, lecz aby służyć, ale nie jakiemuś stronnictwu … Stronnictwo powinno być jedno: Polska, i temu jednemu służyć będę do śmierci (Ignacy Paderewski, 1919).
Moim jedynym koalicjantem jest Rzeczypospolita Polska! (Paweł Kukiz, 2015).

{gallery}obywatel/kukiz/b_kukiz_paderewski{/gallery}

W sobotę 16 lipca we Wrocławiu, najpierw w kościele św. Klemensa Dworzaka (Klemensa Marii Hofbauera), później na Cmentarzu Grabiszyńskim, uczestniczyliśmy w ostatniej drodze śp. Jerzego Gieysztora, jednego z najwybitniejszych uczestników ruchu na rzecz jednomandatowych okręgów wyborczych (JOW) od chwili powstania, najbliższego współpracownika założyciela ruchu prof. Jerzego Przystawy. Na pogrzeb przybyło wielu przyjaciół i zwolenników JOW z najodleglejszych zakątków Polski, m.in. z Koszalina. Wśród żałobników dostrzec można było Kornela Morawieckiego, marszałka seniora Sejmu obecnej kadencji oraz panią Annę Komorowską, małżonkę prezydenta Bronisława Komorowskiego.

Kiedy wchodził do samolotu natychmiast zagadywał stewardessę: „Czy słyszała pani o jednomandatowych okręgach wyborczych?”. W sklepie, na ulicy, w podróży, w towarzystwie, gdziekolwiek przebywał, żył pasją swojego życia – ideą JOW. Wykorzystywał każdą okazję do promocji swej idei, traktując jako klucz do naprawy państwa polskiego. Podczas uroczystości pogrzebowych, na ławeczce przy jego grobie położono broszurki promujące JOW. – Jurek był człowiekiem praktycznym, wykorzystywał każdą okazję do nagłośnienia sprawy, którą żył – tłumaczyła małżonka Jolanta Bąkowska-Gieysztor. – Zapraszam do skorzystania z materiałów wyjaśniających JOW.

Pomyślność Rzeczypospolitej dobrem najwyższym – to zasada, którą nosił w sobie od wieków szlachetny ród Gieysztorów. Rycerze, posłowie i senatorowie, powstańcy, profesorowie – wszyscy ukazani w odroślach i gałęziach drzewa genealogicznego, którego wizerunek zdobił salon jego domu. Podczas jednego z wielu zjazdów Ruchu JOW, które regularnie odbywały się w gościnnych progach posiadłości państwa Gieysztorów, ktoś zapytał czy to prawda, że jeden z jego przodków był posłem Sejmu Czteroletniego, który uchwalił Konstytucję 3 Maja. Gospodarz zaczął wodzić palcem po rodowych odnogach rozłożystego drzewa genealogicznego, po czym zatrzymał się i wskazując jedną z odrośli, ku zdumieniu otaczającej go młodzieży, oznajmił spokojnie: „To ten!”.

Był jednym z liderów Ruchu Jednomandatowe Okręgi Wyborcze, fenomenu, który przed ponad 20 laty narodził się we wrocławskim i warszawskim środowisku inteligencji akademickiej, obejmując z czasem swoim zasięgiem większość kraju, z Koszalinem włącznie. W mowie pogrzebowej, marszałek Kornel Morawiecki, nazwał go jednym z „trzech muszkieterów JOW”, obok profesorów Jerzego Przystawy i Andrzeja Czachora. WoJOWników jak sami się nazywali, było jednak więcej – w ciągu ponad 20 lat istnienia Ruchu, uczestniczyło w nim wielu ludzi wybitnych – bohaterów wojennych, ludzi kultury, sztuki, nauki. Nazwiska tych, których już nie ma już wśród żywych, odczytał podczas pogrzebu prof. Tomasz Kaźmierski, prezes stowarzyszenia JOW, noszącego od niedawna imię zmarłego prof. Jerzego Przystawy: Michał Falzmann, Ałła Klement-Laskowska, Stanisław Helski, Alina Kozioł-Starczewska-Byrska, dr Wojciech Lenkow, red. Maciej Łukasiewicz, dr Wisła Surażska, gen. Tadeusz Jauer, płk Józef Teliga, gen. Antoni Heda-“Szary”, Jan Krusiński-“Stańczyk”, red. Maciej Rybiński, red. Jerzy Iranek-Osmecki, prof. Edward Klimczak, Janusz Cykowski, prof. Jerzy Przystawa, Adam Pleśnar, Mariusz Wis, Marian Dzięcioł i teraz Jerzy Gieysztor.

Jerzy Gieysztor był twórcą „reguły JOW”, zbioru zasad, które warunkują i zarazem objaśniają nie tylko ideę JOW, ale uczciwe wybory jako takie. Przeczuwając możliwość ogólnonarodowej debaty o JOW, opracował kilka zasad opisujących i konkretyzujących ideę. Taka sytuacja pojawiła się w 2015 roku, kiedy prezydent Bronisław Komorowski zainicjował ogólnokrajowe referendum m.in. w sprawę JOW, w którym blisko 2 mln obywateli opowiedziało się za tym systemem wyborczym. Bardzo szybko okazało się, że „reguła JOW”, już wówczas nazywana „regułą Gieysztora”, stała się bezcennym narzędziem dydaktycznym umożliwiającym prosty i jasny przekaz oraz unikanie pułapek związanych z zawiłością zagadnień wyborczych. Dzięki niej, w kampanii referendalnej, dziesiątki ekspertów Ruchu JOW mogło w całej Polsce zaprezentować jednolity przekaz.

Był autorem wielu tekstów, które weszły do klasyki literatury JOW w Polsce. W artykule O roli partyj przeprowadził analogię między obecnym systemem wyborczym, a leninowskim systemem „kierowniczej roli partii” z okresu PRL. Krytykował obecną ordynację wyborczą, która „jest przyczyną choroby upartyjnienia państwa i to upartyjnienie utrwala, ponieważ nadaje partiom przywilej układania list wyborczych”. Jako mieszkaniec wiejskiej gminy, żywo interesował się wyborami na niższym, samorządowym szczeblu. W trakcie ostatnich wyborów w 2014 roku, zakończonych głośnym skandalem związanym z zapaścią nadmiernie skomplikowanego systemu, ukazał kontrast między dwoma rodzajami ordynacji stosowanymi w wyborach samorządowych (Reglamentowana samorządność zamiast wolnych wyborów).

Największe zainteresowanie Jerzego Gieysztora, wiernego syna Kościoła, budziła katolicka nauka społeczna w odniesieniu do ordynacji wyborczej, jako najważniejszego mechanizmu wyłaniania elity narodowej, spośród której wywodzą się przyszli prawodawcy. W tym kontekście JOW przedstawiał jako „naturalnie chrześcijański” system personalistyczny, promujący wolność i odpowiedzialność, w przeciwieństwie do kolektywistycznej ordynacji proporcjonalnej, która rozmywa odpowiedzialność i odpersonalizowuje politykę. Był autorem ważnego artykułu Postawy wobec prawa wyborczego w świetle papieskich intencji, w którym wykazywał, że samo potępianie zła w polityce, bez wskazywania przyczyn, jest „syzyfową pracą i tworzy złudę pozornej neutralności”. Krytyka polityków, bez wskazania powodów, czyli złej ordynacji wyborczej, z jednoczesnym zachęcaniem do udziału w głosowaniu, jest nieporozumieniem. Uważał, że kwestie mechanizmów wyborczych powinny zająć ważniejsze miejsce w społecznej nauce Kościoła. Echa tych przemyśleń i wspólnych dyskusji dostrzec można w późniejszym oświadczeniu sejmowym posła Stefana Romeckiego, wygłoszonym 9 czerwca 2016 roku (Najtrudniej być prorokiem we własnym kraju).

Był wspaniałym rozmówcą. Sypał anegdotami jak z rękawa, używał ciekawych metafor i porównań, trudne prawdy przekazywał w przystępnej formie, okraszając je humorem. Rozmowa z nim była przyjemnością, ukłonem w stronę zapomnianej sztuki retoryki klasycznej. Miał, podobnie jak prof. Jerzy Przystawa, dydaktyczne zacięcie; był przyjazny, a zarazem wymagający, zwłaszcza wobec rozmówcy, od którego oczekiwał czegoś więcej niż przeciętności. Mobilizował do czynu, wprowadzał umiar i rozwagę, łagodził spory. Po śmierci prof. Przystawy był nestorem Ruchu, powszechnie uznawanym autorytetem. Koszalin znalazł w nim wspaniałego protektora i przyjaciela. Długie wielogodzinne rozmowy podtrzymywały koszalińskie środowisko JOW na duchu i mobilizowały do działania.

Był człowiekiem głębokiego zawierzenia i modlitwy. O Bogu mówił z niezwykłym uczuciem, jak o najbliższej i najukochańszej Osobie, zdarzało się, że głos załamywał mu się ze wzruszenia. Często inicjował modlitwę, bywało, że w sytuacjach nieoczekiwanych. Niemal każdą rozmowę z przyjaciółmi kończył prośbą o modlitwę w konkretnych intencjach. Podczas ostatniej fazy choroby, kiedy już nie mógł się poruszać, przyjmował codziennie Najświętszy Sakrament. Maciej Doruchowski, lekarz z Warszawy, opowiadał podczas pogrzebu, z jak wielką radością i nadzieją oczekiwał spotkania z Panem. Był czcicielem Miłosierdzia Bożego, odszedł do Pana w dniu dobrego Samarytanina.

„Miał zawsze szeroki uśmiech, wyciągnięte ręce do przygarnięcia każdego człowieka i szerokie serce pełne ciepła i miłości. I humor, którego nie utracił nawet w ostatnich dniach życia, gdy już wiedział, że Bóg Ojciec na niego czeka i musi nas opuścić” – mówiła w mowie pogrzebowej Jolanta Bąkowska-Gieysztor. Taki pozostanie w naszej serdecznej pamięci.

Tadeusz Rogowski

Foto 1. Jerzy Gieysztor.
Foto 2. Jerzy Gieysztor i Tadeusz Rogowski przy grobie prof. Jerzego Przystawy.
Foto 3. Liderzy Ruchu JOW popdczas jednego ze spotkań w posiadłości państwa Gieysztorów (stoją obok siebie na tle drzwi wejściowych), m.in. prof. Antoni Kamiński (pierwszy z lewej), Izabela Falzmann (czwarta od lewej) oraz autor tekstu (drugi od prawej).
Foto 4-19. Pogrzeb Jerzego Gieysztora. (Zdjęcia: Tadeusz Rogowski)

OLYMPUS DIGITAL CAMERA

18 grudnia 2011 roku zmarł ostatni prezydent Czechosłowacji i pierwszy prezydent Czech Vaclav Havel. Pisarz, bojownik o prawa człowieka i obywatela nie tylko w czasach komunistycznego reżimu. Mało kto wie, że jako jeden z nielicznych polityków w Europie po II wojnie światowej dążył do wprowadzenia wyboru posłów w jednomandatowych okręgach wyborczych. Miał w tej sprawie przeciwko sobie niemal całą klasę polityczną, która niezmiennie odrzucała jego projekty systemu całkowicie jednomandatowego, takiego jak w Wielkiej Brytanii czy Kanadzie.

Problem dotyka samej istoty pseudodemokratycznego systemu, jakim jest zakłamana już z samej nazwy ordynacja proporcjonalna. System ten stwarza pozory pluralizmu w ramach partii wodzowskich, kosztem upodmiotowienia obywateli w otwartym konkursie wyborczym. Mądrość Havla polegała na docenieniu faktu, że bez realnego biernego prawa wyborczego demokracja jest fasadą, a silne państwo pobożnym życzeniem. Wybory, w których nikt nie może samodzielnie wystartować i zdobyć mandat poselski, a kandydatów mogą desygnować tylko partie lub jakieś inne ogólnokrajowe organizacje, stają się fikcją wyborów i kontroli społecznej.

Proporcjonalna ordynacja wyborcza stwarza jedynie pozory pluralizmu

Od początku aksamitnej rewolucji Havel był orędownikiem JOW jako systemu, który pozwala wybierać wartościowe osobowości, a nie tylko szyldy partyjne. Wielu szeregowych działaczy antykomunistycznych popierało go w tej kwestii. Jednak liderzy Forum Obywatelskiego przeforsowali na początku lat 90. ordynację tzw. proporcjonalną z progiem 5-proc., podobną do systemu, jaki obecnie obowiązuje w Polsce. W wydanej w 1991 roku książce „Letnie przemyślenia” (u nas się nie ukazała) Havel dał wyraz swemu oburzeniu z powodu tego rozstrzygnięcia. Przestrzegał, że ogólnokrajowe struktury polityczne przy wytworzonym sztucznie przez ordynację braku dopływu „świeżej krwi” i konkurencji ze strony lokalnych społeczników będą się alienować od społeczeństwa, centralizować i korumpować miejscami na listach wyborczych. Przewidział to, co stało się też normą w polskim życiu publicznym, choć normą być nie powinno. Nie tak sobie wyobrażał wolne wybory, dla których w przeszłości warto się było narażać, siedzieć w więzieniu, a nawet ginąć.

Havel delegitymizował mit tzw. ordynacji proporcjonalnej z listami partyjnymi. Wbrew jej teoretycznym założeniom nie zgadzał się, że służy ona lepszemu odzwierciedleniu oczekiwań społecznych w parlamencie. Nad nader ułomne i zmienne preferencje partyjne przedkładał zapewnienie odpowiedzialności posłów przed wyborcami w małych jednomandatowych okręgach wyborczych, gdzie do kandydowania nie potrzeba żadnej ogólnokrajowej organizacji, absurdalnej liczby podpisów zebranych w krótkim czasie ani tak wielkich pieniędzy na kampanię, jak w systemie list partyjnych.

Wysiłki Havla zmierzające do zmiany ordynacji znajdowały odzwierciedlenie w artykułach zachodniej prasy, jeszcze długo po krytycznych latach, kiedy to po aksamitnej rewolucji ustalał się kształt systemu wyborczego, począwszy od pierwszych w Czechosłowacji niekomunistycznych wyborów z 1990 roku. Np. w artykule Seana Hanleya z października 1998, opublikowanym w „The New Presence”, czytamy:

Od roku 1991 Vaclav Havel nawołuje do porzucenia ordynacji proporcjonalnej i wprowadzenia JOW, ponieważ obecny system wyborczy jest szkodliwy dla społeczeństwa obywatelskiego i niszczący wartości obywatelskie. Jego zdaniem system ten dał partiom politycznym zbyt wielką władzę, w szczególności władzę decydowania o kolejności kandydatów na listach wyborczych i w taki oto sposób przesądzania o składzie parlamentu. Prezydent obawia się, że posłowie, niezwiązani bezpośrednio z wyborcami swojego okręgu wyborczego, bardziej zabiegać będą o dobre układy z liderami i aparatem partyjnym niż właściwie reprezentować interesy wyborców.

Aby docenić w pełni znaczenie myśli politycznej Havla w kwestii ordynacji wyborczej dla procesu transformacji ustrojowej, warto odwołać się też do polskich doświadczeń. Podczas negocjacji w Magdalence przedstawiciele koncesjonowanej opozycji od Michnika do Kaczyńskiego gardłowali za ordynacją proporcjonalną do Senatu. Tymczasem jak podają politolodzy irlandzcy Kenneth Benoit i Jacquline Haiden, którzy śledzili na bieżąco obrady Okrągłego Stołu i rozmawiali z jego głównymi uczestnikami, do Kiszczaka i Jaruzelskiego przyszli PRL-owscy konstytucjonaliści Andrzej Werblan oraz Stanisław Gebethner i stanowczo odradzali im ordynację większościową. Generałowie nie potraktowali tego z wystarczającą powagą i ostatecznie – na przekór żądaniom Michnika i Kaczyńskiego – postanowili zrobić eksperyment z Senatem. Wprowadzili tam ordynację większościową (choć jeszcze nie jednomandatową), by w razie czego przekonać się, która ordynacja może stanowić w przyszłości lepszą tratwę ratunkową dla działaczy PZPR. W konsekwencji wystawieni przez Kiszczaka i Jaruzelskiego kandydaci do Senatu nie uzyskali ani jednego mandatu, choć w systemie „proporcjonalnym” z liczby głosów mogliby liczyć nawet na 30 proc. miejsc w Senacie. Jak mawiał śp. prof. Jerzy Przystawa, gdyby w 1989 roku albo na początku lat 90. zastosować JOW-y w wyborach do Sejmu, „po komunistach nie zostałaby mokra plama”, a tak w 1993 r. wrócili do władzy dzięki ordynacji „proporcjonalnej”.

Ale dzięki żmudnym działaniom takich woJOWników, jak śp. Jerzy Przystawa, a teraz Paweł Kukiz z akcją Zmieleni.pl, którzy poświęcają swój wolny czas, by wyjaśnić Polakom, o co chodzi z tym systemem jednomandatowym, rodacy zostali zainspirowani do działania. Jest duża szansa, że dzięki współpracy z „Solidarnością” i innymi organizacjami społecznymi postulat JOW może wybrzmieć jako jeden z głównych podczas spodziewanych protestów na wiosnę. Nie zmarnujmy tego potencjału.

Krzysztof Kowalczyk
Ruch Obywatelski na rzecz JOW www.jow.pl

Tekst został opublikowany na stronie internetowej tygodniak „Uważam Rze” (Vaclav Havel – zwolennik JOW)

Angela Merkel, mimo jawnej już absurdalności postępowania i ostrej krytyki rządów landów południowych Niemiec oraz publicznych protestów w samych Niemczech, ma się politycznie dobrze i w praktyce nie wycofała się ze swojego stanowiska, choć rząd federalny spuścił z tonu i zaostrzył kontrole graniczne. Mimo tak katastrofalnych błędów pozycja Angeli Merkel, jako kanclerza i szefa rządzącej partii CDU, jest niezagrożona. Może dalej wciągać Niemcy i całą Unię w matnię migracyjną.

Kiedy w 2000 roku wybuchła w Niemczech tzw. afera Kohla, niemiecki tygodnik „Die Woche” opublikował wywiad z brytyjskim pisarzem Frederickiem Forsythem. Wywiad dotyczył przyczyn, dla których w kraju tak praworządnym, jak Niemcy, kanclerz Helmut Kohl skorumpował się, będąc zmuszony do niechlubnego ustąpienia, gdyż umożliwiał nielegalne finansowanie swojej partii.

Forsyth odpowiedział krótko: Stało się tak dlatego, że wy, Niemcy, jesteście narodem nieodpowiedzialnym. Daliście niewielkiej grupie ludzi olbrzymią władzę, przestaliście ich kontrolować, a teraz dziwicie się, że dali się skorumpować. Ale przecież u was w Wielkiej Brytanii, też ustąpiła Margaret Thatcher, bronili się dwaj dziennikarze niemieccy. Tak, ale premier Thatcher została odwołana przez własnych posłów Partii Konserwatywnej. A gdy spytałem się ich dlaczego to zrobili, odpowiedzieli, że odwołali premier, gdyż „ona przestała nas się słuchać”. A dalej wytłumaczył dwóm Niemcom, że demokracja opiera się na bezpośredniej zależności posła od wyborcy, drapieżnych politycznie mediach i twardej opozycji. I wytknął Niemcom, że po pierwsze nie mają armat, gdyż nie mają bezpośredniej zależności posłów od wyborców. Tłumaczył im, że w Wielkiej Brytanii nikt nie zostanie posłem, kogo nie wybiorą bezpośrednio sami wyborcy. I żadna pani premier Thatcher nie pomoże brytyjskiemu posłowi konserwatywnemu, jeśli sam nie będzie pierwszy w wyborach w swoim jednomandatowym okręgu wyborczym. A nie będzie, jeśli jego wyborcy nie będą zadowoleni z tego, co robiła Thatcher.

I konkludując, Forsyth stwierdził, że brak bezpośredniej zależności polityka od wyborcy rodzi u niego poczucie wyższości. A w konsekwencji również arogancję i poczucie bezkarności, aż wreszcie skutkuje korupcją. Bez takiej bezpośredniej zależności, czyli stałej i ścisłej oraz bezpośredniej odpowiedzialności wobec wyborców, tworzy się poczucie bezkarności i arogancja władzy, która prowadzi do korupcji. W oparciu o tę błyskotliwą uwagę Forsytha, sformułowałem socjopolityczne prawo Forsytha, które ująłem następująco: Słaba zależność bezpośrednia, aż po jej brak, grup władzy w państwie od obywateli i społeczeństwa, tworzy obiektywną sytuację socjopolityczną, która w praktyce sprawowania władzy rodzi silną korupcję, niski poziom praworządności i wysoki poziom niekompetencji.

To słabość zależności bezpośredniej osób i grup władzy od obywateli i społeczeństwa, tworzy bowiem poczucie wyższości w stosunku do tychże. Poczucie wyższości jest socjologiczną internalizacją obiektywnej sytuacji politycznej posiadania władzy, przy słabości politycznego podporządkowania tej władzy obywatelom, a w konsekwencji egzekwowania od niej odpowiedzialności za podejmowane decyzje. Utrzymywane przez dłuższy okres czasu poczucie wyższości, rodzi arogancję i poczucie bezkarności osób i całych grup społecznych sprawujących władzę. W konsekwencji to poczucie arogancji i bezkarności, prowadzi do korupcji, ale także osłabiania praworządności i pogarszania sprawności działania osób i grup sprawujących władzę. A długotrwałe i potwierdzane codzienną praktyką sprawowania władzy poczucie bezkarności, prowadzi do korupcji, łamania praworządności i nieudolności, jako stałego elementu praktyki sprawowania władzy. I dotyczy to zarówno władzy wykonawczej, ustawodawczej, jak i sądowniczej.

I to brak bezpośredniej zależności Angeli Merkel, a także niemieckich polityków i posłów, od niemieckich wyborców zrodził nam katastrofę migracyjną na europejską skalę. W Wielkiej Brytanii kanclerz Angela Merkel już dawno byłaby odwołana z kanclerskiej funkcji przez swoich własnych posłów CDU/CSU. I nie mogłaby czynić politycznych szaleństw. A to uniemożliwia niemiecka ordynacja wyborcza, potocznie nazywana mieszaną, a będąca w istocie spersonifikowaną ordynacją proporcjonalną.

Niemiecki wyborca ma do dyspozycji dwa głosy do oddania. Głos pierwszy, pierwotny, głosujący oddaje listę imienną kandydatów w poszczególnych 299 okręgach wyborczych, liczących z reguły powyżej 200 tys. wyborców. Głos drugi, wtórny, głosujący oddaje na bezimienną listę partii politycznych w poszczególnych 16 wielomandatowych okręgach regionalnych, jakim są niemieckie landy, jako kraje związkowe. W sposobie przeliczania głosów na mandaty, czyli regule rozstrzygającej, kluczową rolę odgrywa głos drugi oddany na partie polityczne. Na podstawie sumy drugich głosów rozdziela się metodą Hare’a-Niemeyera miejsca między partiami, które przekroczyły 5% próg wyborczy lub zdobyły przynajmniej 3 miejsca imienne w JOW-ach. To drugi głos decyduje w praktyce o składzie politycznym Bundestagu, gdyż procentowo określa udział poszczególnych partii w liczbie przyznanych mandatów. Po ustaleniu liczby miejsc w Bundestagu przypadających każdej partii na podstawie drugiego partyjnego głosu, przelicza się dopiero mandaty imienne zdobyte na podstawie pierwszego głosu. Rozlicza się je wszakże partyjnie na podstawie sumy drugich głosów.

W praktyce niemieccy politycy kandydują równolegle: i w okręgach jednomandatowych, i z list partyjnych. Gdy nie dostają się do Bundestagu z okręgu JOW, odpowiednio wysokie miejsce na landowej liście partyjnej gwarantują im miejsca poselskie. A w istocie pozostawanie na scenie politycznej Niemiec. I to dlatego Angela Merkel może robić to co robi, a politycy niemieccy czynić to co czynią. Rozliczenie będzie tylko pośrednie w następnych wyborach. A i tak Angela Merkel wejdzie do Bundestagu z listy partyjnej i żadna konsekwencja polityczna za nieobliczalne słowa i decyzje jej nie dotknie.

Ale to i tak niewielkie szkody ordynacji proporcjonalnej w Niemczech, w porównaniu z katastrofalnymi skutkami tejże w Polsce. Przez 25 lat jej funkcjonowania reprodukowała ona polityków wyniesionych uzurpatorskim „okrągłym stołem” i czyniła bezkarnymi, mimo konsekwentnego procesu rozbioru gospodarczego kraju, w wyniku którego wyprzedali 50% polskiego przemysłu i 75% polskiego sektora bankowego w ręce zagranicznego kapitału, za 4,5 do 5% wartości odtworzeniowej i za 500 mln dolarów łapówek dla około 1 tysięcznej Targowicy gospodarczej. I wszyscy ci, którzy uniemożliwiali, utrudniali lub tylko byli obojętni wobec koncepcji zmiany ordynacji proporcjonalnej na 460 okręgów JOW, ponoszą za to, w różnym oczywiście stopniu, moralną i polityczną odpowiedzialność.

PS. Dzisiaj dowiedziałem się, że wicepremier Mateusz Morawiecki ogłosił swój pięciofilarowy program gospodarczy. No cóż, bez komentarza. Będziemy dalej wciągani w matnię gospodarczą. Bez wprowadzenia ordynacji JOW w wyborach do Sejmu nie wyłonimy kreatywnych i odpowiedzialnych elit politycznych. I nie zatrzymamy zsuwania się po równi pochyłej, a co najwyżej przyhamujemy. A to niewielka pociecha.

Wojciech Błasiak
25 stycznia 2015

Wojciech BŁASIAK – (ur. 1952 w Sosnowcu) polityk, ekonomista i socjolog, doktor nauk humanistycznych, poseł na Sejm II kadencji z ramienia Konfederacji Polski Niepodległej (KPN). Jedyny polski parlamentarzysta, który w roku 1997 protestował na posiedzeniu Zgromadzenia Narodowego przeciwko wpisywaniu do Konstytucji słowa „proporcjonalne” w odniesieniu do wyborów i jedyny parlamentarzysta, który działał w sprawie wyjaśnienia afery FOZZ i Banku Handlowego. Prezes Stowarzyszenia Polskiej Myśli Strategicznej w Katowicach. Niezależny wydawca tygodnika „Puls Zagłębia”, działacz Ruchu JOW. Ekspert Ruchu JOW, autor wielu analiz i artykułów na tematy społeczno-ekonomiczne.

Tytuł artykułu pochodzi od redakcji koszalin7.pl Pierwotny tytuł: „Europejski kryzys migracyjny, niemiecka ordynacja wyborcza a JOW”.

Zapis jest dziwaczny z kilku powodów. Po pierwsze dlatego, że wcześniej go tam nie było, a nic szczególnego ani prawnie, ani politycznie się nie wydarzyło. Po drugie dlatego, że nie pojawia się w przymiotnikach wyborczych w konstytucjach innych państw. Po trzecie nie ma go w odniesieniu do wyborów do Senatu i wyborów samorządowych. Po czwarte zaś pojęcie „proporcjonalne” nie ma zdefiniowania prawnokonstytucyjnego, a wyłącznie potoczne i wywodzące się z matematycznej proporcjonalności. W matematycznym sensie „proporcjonalność” to zależność między dwiema zmiennymi wielkościami x i y, w której iloraz tych wielkości jest stały i wyraża go wzór y=ax, gdzie a jest różne od zera. A słowo „proporcjonalny” w słowniku języka polskiego ma 35 synonimów i to w 7 grupach znaczeniowych.

Dziwaczność tego przymiotnika wyborów do Sejmu staje się dziś sprawą politycznie kluczową. Powołują się na niego dziś przeciwnicy przeprowadzenia w Polsce referendum w sprawie ordynacji wyborczej do Sejmu, na czele z PiS. Dowodzą, że Polacy nie mogą decydować w referendum o tej ordynacji, gdyż określiła to już Konstytucja, a Konstytucję może zmienić tylko parlament. Narodowi nic do tego. Suwerennie decydują za niego parlamentarzyści.

Choć tak naprawdę w Konstytucji jest mowa o proporcjonalności wyborów, a nie ordynacji wyborczej, gdyż o tej decyduje się w ustawie.

W 1993 roku, kiedy wybierano Sejm, który potem uchwalił tę Konstytucję z zapisem o proporcjonalności wyborów, do tzw. ordynacji proporcjonalnej wprowadzono progi wyborcze: 5% dla partii i 8% dla koalicji partyjnych. Progi te są matematycznie antyproporcjonalne. Zmieniono też system przeliczania głosów na mandaty na antyproporcjonalną matematycznie metodę D’Hondta, która dodaje mandatów partiom dużym, a odejmuje partiom małym.

Uzasadniano to tym, iż tzw. ordynacja proporcjonalna prowadzi do rozdrobnienia partyjnego Sejmu. Co jest zresztą prawdą, gdyż w Sejmie I kadencji byli posłowie z 29 partii politycznych i dwie kruche koalicje rządu Jana Olszewskiego i Hanny Suchockiej, zakończone rozwiązaniem Sejmu i przedterminowymi wyborami w 1993 roku.

Ale jak wiele wskazuje powodem faktycznym były prawdopodobnie ambicje i ambicyjki partii prawicowych na czele z ZChN i KPN, które chciały pozbyć się konkurencji małych partyjek po prawej stronie i samodzielnie rządzić. A skończyło się to katastrofą polityczną całej rozdrobnionej prawicy, która dzięki progom wyborczym w zdecydowanej większości nie weszła do Sejmu. A groteskowość tzw. ordynacji proporcjonalnej przy istnieniu progów wyborczych doprowadziła do tego, że głosy oddane na te partie, przeliczano na mandaty partii o największym procentowym poparciu. A były to SLD i PSL. Chyba trudno sobie wyobrazić większą groteskę wyborczą.

I tak w wyniku matematycznie antyproporcjonalnej proporcjonalności ordynacji wyborczej SLD, która zdobyła w 1993 roku 20,41 proc. głosów, otrzymała 37,17 proc. mandatów w Sejmie. PSL, które zdobyło 15,4 proc. głosów otrzymało 28,71 proc. mandatów. Tak więc te dwie postkomunistyczne partie otrzymały łącznie 36 proc. ważnie oddanych głosów, a zdobyły 66 proc. mandatów i większość konstytucyjną w Sejmie i Senacie. I uchwaliły Konstytucję.

Ponieważ w wyborach uczestniczyło 52 proc. wyborców, oznacza to, że wola 18 proc. dorosłych Polaków przesądziła o losie politycznym również i 82 pozostałych procent. W ramach matematycznej antyproporcjonalności proporcjonalnej ordynacji. A dzisiaj prezydent elekt Andrzej Duda i to jeszcze jako doktor nauk prawnych, twierdzi de facto, iż nawet, jeśli ponad 50 proc. dorosłych Polaków dokona zmiany zapisu tej Konstytucji, to będzie to niekonstytucyjne. Czyli, że nie naród jest suwerenem państwa, a wyłącznie posłowie i senatorowie. I sam pan prezydent elekt oczywiście.

Problem w tym, że nawet gdyby to antykonstytucyjne, bo przeczące konstytucyjnej zasadzie suwerenności narodu, rozumowanie prezydenta elekta przyjąć, to i tak jest ono nie do przyjęcia. Okrągłostołowa Konstytucja postkomunistów mówi bowiem o proporcjonalności wyborów, a nie o tzw. proporcjonalnej ordynacji wyborczej.

Ta dziwaczność przymiotnika wyborów do Sejmu jako „proporcjonalnych”, jest wynikiem dążeń postkomunistów na czele z Aleksandrem Kwaśniewskim do zapewnienia panowania politycznego układu okrągłego stołu. Głosowanie na listy partyjne układane przez kierownictwa partyjne, z równoczesnym odebraniem 30 milionom Polaków biernego prawa wyborczego, prowadzi do stałej reprodukcji punktu wyjścia, czyli układu politycznego okrągłego stołu.

Tyle, że jest to ewidentny przekręt konstytucyjny. W żaden sposób nie można wywieść prawnie ordynacji nazwanej proporcjonalną i to jeszcze z progami wyborczymi i metodą D’Hondta, z proporcjonalności wyborów.

Postkomuniści najpierw „ni z gruszki ni z pietruszki” wrzucili w 1997 r. do Konstytucji słowo „proporcjonalne”, a potem zaczęto je interpretować zgodnie z ich intencją tego przekrętu. A proporcjonalność wyborów, tak jak to bywa rozumiane w państwach z ordynacją większościową z jednomandatowymi okręgami wyborczymi, to zasada, iż na jeden mandat do parlamentu przypada podobna liczba wyborców. I tyle.

Wojciech Błasiak
27 maja 2015

Wojciech BŁASIAK – (ur. 1952 w Sosnowcu) polityk, ekonomista i socjolog, doktor nauk humanistycznych, poseł na Sejm II kadencji z ramienia Konfederacji Polski Niepodległej (KPN). Jedyny polski parlamentarzysta, który w roku 1997 protestował na posiedzeniu Zgromadzenia Narodowego przeciwko wpisywaniu do Konstytucji słowa „proporcjonalne” w odniesieniu do wyborów i jedyny parlamentarzysta, który działał w sprawie wyjaśnienia afery FOZZ i Banku Handlowego. Prezes Stowarzyszenia Polskiej Myśli Strategicznej w Katowicach. Niezależny wydawca tygodnika „Puls Zagłębia”, działacz Ruchu JOW. Prowadzi własny Instytut Studiów i Projektów Rozwoju zajmujący się projektami unijnymi i edukacyjnymi. Autor wielu analiz i artykułów na tematy społeczno-ekonomiczne.

Marian był woJOWnikiem, gdyż był patriotą. Chciał dumnego i niepodległego wewnętrznie narodu polskiego. I wiedział, że bez wprowadzenia jednomandatowych okręgów wyborczych w wyborach do Sejmu, nasz naród nie odzyska niepodległości wewnętrznej. Nie wyrwie jej z rąk partyjnych oligarchii.

Marian był woJOWnikiem, gdyż był państwowcem. Chciał silnego i sprawnego państwa polskiego. I wiedział, że bez JOW-ów nie da się dokonać pozytywnej selekcji elit politycznych i wybierać najlepszych Polaków, by tworzyli silne, sprawne, mądre i patriotyczne rządy.

Marian był woJOWnikiem, gdyż był demokratą. Chciał politycznych praw obywatelskich dla Polaków. I wiedział, że bez JOW-ów obywatele nie odzyskają biernego prawa wyborczego, a ich czynne prawo będzie dalej fasadową fikcją.

Dlatego Marian Dzięcioł od lat wspierał jak mógł nasz Ruch Obywatelski JOW. Organizacyjnie, finansowo, moralnie. Był jednym z Patronów Honorowych Ruchu JOW. Wpisał swoją gminę Łochów do historii Ruchu JOW, organizując tam w 2007 roku spotkanie wójtów, burmistrzów i prezydentów miast – Patronów Honorowych Ruchu JOW, a w 2008 roku ogólnopolskie seminarium szkoleniowe dla studentów.

Marian Dzięcioł był wielkim skromnym człowiekiem. Część Jego Pamięci!

Wojciech Błasiak

Źródło: jow.pl