Współczesnemu pokoleniu raczej trudno sobie wyobrazić to, że żyjące przed nimi pokolenia Polaków marzyły o tym, co dziś naturalne i oczywiste jak chleb powszedni. O polskich granicach. Wzdychał za nimi Norwid:

„O Polsko! granic twych nie widzę linii,
Nic nie masz oprócz głosu – tak uboga!„

Adam Mickiewicz pisał w „Panu Tadeuszu”:

„…Kiedyś… gdy zemsty lwie przehuczą ryki,
Przebrzmi głos trąby, przełamią się szyki,
Gdy orły nasze lotem błyskawicy
Spadną u dawnej Chrobrego granicy…„

Gdybyśmy jednak spróbowali wykorzystać starą poezję do opisu czasów obecnych, najbardziej odpowiednią byłaby strofa z wiersza Edwarda Słońskiego, twórcy poezji patriotycznej, związanego z Legionami Polskimi:

„Przehandlowaliśmy za nic
Swój znak i graniczne kopce –
I dziś dla nas nie ma granic
I swoim już wszystko obce„

Przeszłość Piastowska, która w 1945 roku dawała Polakom uzasadnione nadzieje na nowe życie, nie cieszy się uznaniem na Pomorzu, ziemi pierwotnie słowiańskiej i Piastowskiej, która już u początków polskiej państwowości – w czasach Mieszka, Chrobrego i Krzywoustego – znajdowała się pod polskim panowaniem.

Motyw wbijania słupów granicznych przez Chrobrego jest obecny w polskiej historii od czasów Kadłubka, który pisał w „Kronice polskiej” (1190-1208): „Nawet nie ujarzmionych Sasów tak dalece ujarzmił, że w rzece Sali (Soławie) wbił słup żelazny, jakby jakąś świata granicę, znacząc od zachodu krańce swojego władztwa”. Był ważną częścią idei narodowej wśród pokoleń żyjących pod obcymi zaborami, marzącymi o odzyskaniu państwa. Adam Mickiewicz w czasach, kiedy Polski nie było na mapie Europy, pisał o Chrobrym: „Jego słupy żelazne wbiły się mocno w pamięć narodu i są kardynalnymi punktami popularnej mapy Polski”.

Ale granica to nie tylko przeszłość. W 2021 roku nasza granica wschodnia stała się sceną wydarzeń, które sprawiły, że słowo „granica” odżyło, powróciło do codziennego języka i znów stało się aktualne.

Osiemdziesiąt lat temu, żołnierze polscy, którzy w 1945 roku krwawili na Pomorzu i nad Odrą, nie mieli na szczęście intelektualnych rozterek. Większość z nich straciła swoje siedziby na wschodzie, a wielu przeszło przez sowieckie łagry, więzienia i bataliony pracy. Mieli świadomość uczestnictwa w wielkim procesie dziejowym – przywrócenia tych ziem słowiańskich i piastowskich polskiemu panowaniu. Dla nich był to naturalny i oczywisty akt sprawiedliwości wobec znienawidzonego wroga, który napadł, zabijał, rabował oraz zniszczył znany im świat. Nie wahali się, na pierwszej linii frontu, pod ostrzałem, z narażeniem życia, poszli nocą i wkopali niezdarnie wyciosany polski słup graniczny, pomalowany w czerwono-białe pasy.

Z czterech uczestników słynnej akcji wbicia pierwszego polskiego słupa granicznego na Odrze, dwóch było związanych po wojnie z Pomorzem – Władysław Cieślak z Ustką i Szczecinkiem, a Henryk Kalinowski z Gdynią i Świnoujściem. W 2020 roku rozmowę z żyjącym jeszcze wówczas komandorem (odpowiednik pułkownika) Henrykiem Kalinowskim, uczestnikiem ryzykownej eskapady wbicia pierwszego słupa granicznego na Odrze w Czelinie (wówczas Zellin), przeprowadził Piotr Korczyński z „Polski Zbrojnej”.

Kalinowski mówi o walkach nad Odrą, że był to „kolejny krąg piekła po naszych walkach nad Wisłą”, opowiadając o dantejskich scenach związanych z utrzymaniem przyczółka czełpińskiego po drugiej stronie Odry, 70 kilometrów w linii prostej od Berlina. „Czerwonoarmiści mówili, że czegoś takiego nie widzieli nawet pod Stalingradem, a widzieli naprawdę dużo, bo w większości byli to żołnierze oddziałów karnych, osławionych sztrafbatalionów”. O swojej jednostce, 6 Warszawskim Samodzielnym Zmotoryzowanym Batalionie Pontonowo-Mostowym, walczącym u boku sowieckiej 2. Armii Pancernej, mówi: „To była elitarna jednostka saperska. Służyli w niej przede wszystkim żołnierze pochodzący z Podola i Wołynia. Sprzęt przeprawowy był sowiecki, ale transport do niego amerykański. Mieliśmy 40 studebackerów, jamesów i fordów… na tych amerykańskich wozach bez większych problemów przejechaliśmy szlak od Kijowa do Berlina”.

Kalinowski dokładnie pamiętał przebieg akcji wbicia pierwszego słupa granicznego. „Ze mną byli ppor. Władysław Cieślak, chor. Stefan Kobek i plut. Zenobiusz Janicki. Wymyśliliśmy, że pójdziemy w ślady rycerzy Bolesława Chrobrego i wbijemy w brzeg Odry słup. Nie dość na tym, pod słupem zakopaliśmy akt nadania tych ziem Rzeczypospolitej. Napisaliśmy w nim, że walczymy o Polskę wolną i demokratyczną. Rankiem słup zniszczyła niemiecka artyleria, ale butelka z aktem w ziemi przetrwała. W 1947 roku odnaleźli ją żołnierze Wojsk Ochrony Pogranicza i przekazali do Muzeum Wojska Polskiego w Warszawie”.

Błędem byłoby zakładać, że w powojennej Polsce spotkały ich z tego powodu zaszczyty. „Myśleliśmy, że po wojnie spotka nas wielka gloria za ten „akt czeliński”. Tymczasem mjr Cieślak, jako zastępca dowódcy batalionu WOP-u w Ustce, został za „szeptankę antysowiecką” skazany na sześć lat więzienia i zdegradowany. Kobek, już wtedy podporucznik, podupadł na zdrowiu i jako nędzarz mieszkał pod Warszawą w prowizorycznym szałasie. Zenek Janicki, inwalida bez nogi, żył również w ciężkich warunkach pod Opolem… Wszyscy już zmarli, zostałem tylko ja” – opowiadał Kalinowski.

Kalinowski walczył później o Berlin. Pamięta, jak z piwnic i podziemi wychodzili niemieccy cywile, prosząc o chleb, sądząc, że mają do czynienia z Amerykanami, zmyleni widokiem amerykańskiego wyposażenie polskich żołnierzy. „Mieliśmy w pamięci rachunki krzywd, ale nie zdarzyło się, by któryś z polskich żołnierzy strzelał do nieuzbrojonego cywila, a tym bardziej dziecka” – wspominał Henryk Kalinowski. W Powstaniu Warszawskim niemieccy żołnierze nie mieli tylu skrupułów.

Por. Władysław Cieślak zmarł w Szczecinku w 1970 roku. Miasto kultywuje pamięć o swoim bohaterze – ma On swoją ulicę, obelisk i tablicę na terenie Koszalińskiego Przedsiębiorstwa Przemysłu Drzewnego, gdzie pracował. Komandor Henryk Kalinowski zmarł 27 grudnia 2020 roku w Warszawie.

27 lutego br. w Czempnie odbyły się uroczystości 80-lecia wkopania pierwszego słupa granicznego. Najwyższym rangą przedstawicielem władz państwowych był Grzegorz Braun, poseł do Parlamentu Europejskiego i kandydat w nadchodzących wyborach prezydenckich. W 2017 roku prezydent Andrzej Duda uczestniczył w uroczystościach rocznicowych w Siekierkach (Starych Łysogórkach), gdzie spoczywa 1987 żołnierzy, w tym 1661 znanych z nazwiska, którzy forsowali Odrę i walczyli o Berlin. Przybył, jak mówił, „by pochylić głowę i uklęknąć nad grobami tych, którzy oddali życie za Ojczyznę”. Padły wówczas słowa: „Jesteśmy tu na tym cmentarzu, gdzie w dostojeństwie i ciszy spoczywają żołnierze, z których krwi powstała wolna Polska, ta która jest tu i teraz, dzisiaj. Nie byłoby jej tutaj na tej ziemi, gdyby nie tamta krew przelana. Wszystkie pokolenia po wieczne czasy powinny o tym pamiętać”. (tr)

Józef Piłsudski, pierwszy marszałek Polski i wódz naczelny podczas zwycięskiej wojny z bolszewikami 1919-1920 nie znosił alkoholu i był praktycznie abstynentem. Jedyny raz, kiedy wypił „trochę za dużo” zdarzył się podczas podróży do Japonii, podczas degustacji ryby na surowo. Kiedy poczuł, że ryba „ożyła” w jego ustach i zaczęła się ruszać, nie mogąc jej wypluć w obecności japońskich gospodarzy, których niewątpliwe by to obraziło, poprosił o koniak. Podobno rzadko, od wielkiego dzwonu wypijał kieliszek węgrzyna. Był natomiast nałogowym palaczem i pił dużo herbaty – gorącej, mocnej i słodkiej, chociaż zabraniali tego lekarze.

Miał świadomość, że wojsko, które tworzył, będzie kadrą armii odrodzonego państwa polskiego. Oficerom i żołnierzom stawiał wysokie wymagania moralne. Chociaż sam nie pił, dopuszczał w swojej obecności umiarkowaną ilość alkoholu. Po wojnie, już na salonach władzy i dyplomacji, nie przeszkadzało mu, jeśli goście sięgali po trunki pite z umiarem.

Pierwsza Kompania Kadrowa była zalążkiem Wojska Polskiego odradzającego się po czasach zaborów. Wielu członków „Strzelca” i Polskich Drużyn Strzeleckich, które tworzyły ten oddział było wcześniej skautami, cenili abstynencję jako wartość. Promieniował też przykład oficerów, patriotów i ideowców, a także obowiązek trzeźwości nałożony na strzelców jeszcze przed wybuchem wojny.

Juliusz Kaden-Bandrowski opisuje wspólny obiad komendanta Piłsudskiego, oficerów legionowych i austriackich po przysiędze złożonej na wierność cesarzowi habsburskiemu. „Do picia kelnerzy roznosili wodę, alkoholi nie podawali, na co Austriacy zwrócili uwagę. – Statut „Strzelca” zabrania picia napojów wyskokowych – oświadczył Piłsudski”.

Kapral Ludwik Nowakowski pisał we wspomnieniach: „Komendant nie znosił jednego – złodziejstwa, pijaństwa i fałszu! Pozostałe grzechy odpuszczał z uśmiechem”. W legionach picie podczas służby karane było degradacją. Znany jest przypadek dwóch oficerów, zdegradowanych za alkohol, którzy później jako szeregowcy polegli na polu chwały.

Od roku 1926 aż do śmierci w 1935 roku marszałek Józef Piłsudski pełnił funkcję Generalnego Inspektora Sił Zbrojnych (Naczelny Wódz w razie wojny, niezależny od Sejmu i rządu, podlegający bezpośrednio prezydentowi jako zwierzchnikowi Sił Zbrojnych). To on właśnie ukształtował polską armię, w państwie powstałym z trzech zaborów i wielu organizacji wojskowych. Służyli w niej polscy oficerowie i żołnierze z armii rosyjskiej, pruskiej, austriackiej, z Legionów Polskich, formacji powstałych we Francji (armia Hallera), Rosji (korpus Dowbór-Muśnickiego), a także uczestników powstań (wielkopolskiego i śląskich) oraz konspiracji (POW).

Chociaż alkohol „chadza za wojskiem”, to nigdy nie zagroził poważnie kondycji Wojska Polskiego w okresie II Rzeczypospolitej. Z raportu dotyczącego przestępstw i wypadków przeciwko życiu i zdrowiu w Wojsku Polskim za drugie półrocze 1933 roku wynika, że spośród 19352 odnotowanych przypadków naruszenia dyscypliny zdecydowanie przeważało noszenie nieprzepisowego umundurowania (41,8%), opuszczanie koszar bez przepustek (33,5%) oraz chodzenie bez dokumentów (17,5%), podczas gdy odnotowane przypadki nadużywania alkoholu stanowiły zaledwie 2,9% wykroczeń dyscyplinarnych w wojsku.

W latach trzydziestych proces abstynencji w wojsku pogłębił się, alkohol stał się nieatrakcyjny. „W ostatnich latach przedwojennych wódka straciła odbiorców w kasynach” pisze w pamiętnikach gen. Jerzy Kirchmayer. Wspomina służbę w 22 pułku artylerii w Przemyślu: „Gospodarz kasyna zakupywał koło pierwszego każdego miesiąca 1 litr wódki. Zdarzało się, że nie dopito do końca miesiąca, czasem dokupywano jeszcze jeden litr. Kompletna abstynencja!”

Przygotowania wojskowe objęły też szkoły oraz organizacje młodzieżowe i paramilitarne. Kluczową rolę odgrywało tutaj wychowanie obywatelskie, oparte na tradycyjnych zasadach religijno-moralnych: uczciwości, prawdomówności, rzetelności, poczuciu godności osobistej, honorze i obowiązkowości. Państwowy Instytut Wychowania Fizycznego i Przysposobienia Wojskowego instruował, aby w szkołach „uszanować uczucia religijne. Tępić rubaszność i ordynarność. Wskazywać na zgubne skutki alkoholu i nikotyny; nie dopuszczać do palenia papierosów…”. Uczono również zdrowych zasad współżycia społecznego; w jednej z przygotowanych tematycznych pogadanek instruowano: „Przyjęcie może być jak najlepsze bez wódki, ale jeśli jest podana: a) do wódki nikogo nie zmuszać, b) gospodarz musi pić niewiele”.

Okres II Rzeczpospolitej, na której tak silne piętno odcisnął Marszałek Józef Piłsudski, można przedstawiać w różny sposób, akcentując sukcesy i porażki. Był to jednak jeden z najlepszych okresów w dziejach Polski w zakresie spożywania alkoholu i wychowania do życia bez niego. Ten sukces nigdy się już nie powtórzył. Elity Polski powojennej, w tej dziedzinie, nie nawiązały nawet do dziedzictwa II Rzeczpospolitej i Jej Marszałka. (tr)
———-
Źródła:
Jerzy Besała, „Alkoholowe dzieje Polski”. Poznań 2018
Andrzej Niewiński (redakcja) „Alkohol w wojsku i na wojnie”. Oświęcim 2018
———
Zdjęcie: Józef Piłsudski z córkami

Tu mówi Radio Wolna Europa

– Ku mojemu zaskoczeniu, usłyszałem głos pracownika Radia Wolna Europa, tego radia, które przez całe dziesięciolecia symbolizowało w Polsce świat demokratyczny, i polski głos z tamtej strony żelaznej kurtyny – mówi Marian Rogowski.

Rano Koszalinianie usłyszeli na falach RWE głos z Koszalina, informujący o przewidywanych wynikach wyborów w mieście i okręgu. Było to właśnie Marian Rogowski. Wielu Koszalinian może ten epizod jeszcze pamiętać, w tamtych latach niemal każdy, kto interesował się wydarzeniami w kraju, słuchał RWE lub innej polskiej rozgłośni nadającej z tamtej strony.

– Najciekawsze jednak – mówi Marian Rogowski – że za ten wywiad dla RWE otrzymałem rano reprymendę od polityków i jednego z kandydatów. Ich zdaniem przedstawiłem zbyt optymistyczną wersję, zawyżyłem wyniki. Oni po prostu nie wierzyli w zwycięstwo kandydatów Komitetu Obywatelskiego!

Dzięki uprzejmości Mariana Rogowskiego możemy dziś udostępnić Koszalinianom unikatowe nagranie tej rozmowy, prawdopodobnie jedyne jakie istnieje. Jakość nagrania daleka jest od doskonałości. Na tym właśnie polegał urok słuchania „dywersyjnych” rozgłośni, odbiór RWE narażał słuchaczy na duży stres z powodu dwóch mankamentów – tzw. zanikającej fali (przypływ i odpływ słyszalności) oraz zagłuszania (intensywny szum chwilami całkowicie uniemożliwiający słuchanie). W naszym nagraniu mamy do czynienia głównie z tym pierwszym efektem.

Rozgłośnia Polska RWE z siedzibą w Monachium działała od 1952 do 1994 roku. Jej misja zawierała się w jednym zdaniu: „Promować wartości i instytucje demokratyczne przez rozpowszechnianie prawdziwych informacji i idei”. W okresie PRL była najczęściej słuchanym radiem zagranicznym (były też inne rozgłośnie – Głos Ameryki i BBC). Słuchanie RWE było zakazane, w latach 50-tych ścigane i karane pod zarzutem „szerzenie wrogiej propagandy”, później traktowane jako przejaw wrogiego nastawienia do systemu.

Wierzyliśmy, że ta praca ma sens

Siedzibę WKO „S” na piętrze pawilonu na rogu ulic Fałata i Kniewskiego (obecnie Wańkowicza), gdzie dziś znajduje się pijalnia piwa, nazywano wówczas lokalem „nad garmażerką” – na dole znajdowała się sławna na cały Koszalin garmażerka z bigosem, fasolką po bretońsku i cynaderkami. Prawdopodobnie lokal był na podsłuchu, wskazują na to informacje przekazane przez pracowników sąsiadujących zakładów. W tym czasie nadal była prowadzona inwigilacja środowisk uznawanych za opozycyjne wobec władz, istniała też oficjalna cenzura.

Sam Marian Rogowski, mieszkający obecnie w innej części kraju, dziś krytycznie odnosi się do wyborów z 4 czerwca 1989 roku. Jego zdaniem, już wtedy można było dostrzec zapowiedź tego, co nastąpiło w późniejszych latach – powstania oderwanej od społeczeństwa klasy politycznej, wyprzedaży za bezcen majątku narodowego, karierowiczostwa, wyniszczających wojen między zajętymi tylko sobą partiami.

– Zapamiętałem taki obrazek – opowiada Rogowski. – Dzwonią do nas z telewizji, że przyjadą zrobić wywiad z jednym z kandydatów. Informuję go, że za chwile przyjedzie telewizja. On wyciąga z kieszeni znaczek „Solidarności” i wpina do klapy marynarki. Na co dzień go nie nosił, używał jedynie jako rekwizytu przed kamerą.

– Jestem rozczarowany, nie widzę też powodów do zadowolenia – mówi były opozycjonista. – Nie rozumiem jak można było dopuścić do tego, żeby wyprzedać niemal cały przemysł, z dnia na dzień pozbawić pracy setek tysięcy ludzi. A teraz widzę ludzi, którzy w Polsce przepracowali 40 lat i dziś nie mają na leki, a wielu nawet nie może pójść do lekarza, bo nie są ubezpieczeni.

– Wielu wspaniałym ludziom, którzy pracowali w tamtych wyborach, a tak naprawdę na rzecz wolności, do dziś nie podziękowano – dodaje Rogowski. – Politycy najpierw zmarnowali ogromną energię Polaków (Komitety Obywatelskie rozwiązano wkrótce po wyborach – dop. koszalin7), a później wyborczy sukces przypisali tylko sobie.

– Wymienię więc chociaż te nazwiska zaangażowanych w prace WKO osób, które zdołałem zapamiętać: Marek Łotysz, Jacek Gromadzki, mój brat Tadeusz Rogowski, Cezary Marciniak, Musiał (imienia nie pamiętam), Marian Wronierski, Marcel Mularski. Pamiętam też panie Jadwigę i Danutę Dąbkowskie, mamę i córkę, obie nauczycielki. Niektóre z tych osób – m.in. Marian Wronierski, Tadeusz Rogowski – wydawały i współredagowały ze mną pierwsze niezależne pismo koszalińskie – „Gazetę Obywatelską”. Wtedy wierzyliśmy jeszcze, że ta praca ma sens. (tr)

Na zdjęciu: Marian Rogowski

Tekst pochodzi z 2014 roku.

2 maja 1945 roku około godziny 6 rano kapral Antoni Jabłoński zawiesił polską flagę na Kolumnie Zwycięstwa w Berlinie, w Parku Tiergarten. Zanim dotarł do Berlina walczył na Pomorzu – pod Podgajami, Dudylanami, Nadarzycami, Zdbicami, a później uczestniczył w obronie wybrzeża Bałtyku i kwietniowym forsowaniu Odry.

Skąd wzięła się flaga? Po wojnie podawano kilka wersji. Jedna mówiła o wykonaniu flagi z prześcieradła i czerwonej wsypy na kołdrę, druga wskazywała na materiał wzięty z niemieckich spadochronów, inna jeszcze – podawana przez Jabłońskiego – miała pochodzić z radiostacji, gdzie służyła do sygnalizacji z własnym lotnictwem.

Jabłoński walczył o zdobycie Berlina jako kapral w 1 Pułku Artylerii Lekkiej 1 Dywizji Piechoty im. Tadeusza Kościuszki. Rano 2 maja zauważono, że opór Niemców słabnie. Dowódca podporucznik Troicki zdecydował, że jego żołnierze muszą wywiesić polską flagę na blisko 67-metrowym monumencie. Pięciu żołnierzy po wysokich schodach wspięło się na szczyt kolumny, która wcześniej służyła Niemcom za punkt obserwacyjny. Sztandar przywiązano niemieckimi kablami do drzewca wyciętego w pobliskim parku.

Na szczycie kolumny nie było czasu na przemówienia. Wciąż trwały jeszcze walki. „Chłopcy, przypadło nam w udziale zawiesić flagę narodu polskiego nad Berlinem” – powiedział podporucznik Troicki do swoich czterech żołnierzy. Podporucznik zmarł w kwietniu 1989 roku w Sochaczewie.

Do zadania zgłosił się na ochotnika kapral Jabłoński pochodzący z Surażu nad Narwią, na Podlasiu. Oprócz niego w symbolicznym wydarzeniu uczestniczyli ppor. Mikołaj Troicki, plut. Kazimierz Otap oraz kanonierzy Aleksander Kasprowicz i Eugeniusz Mierzejewski.

Jabłoński po wejściu Sowietów w 1939 roku został wcielony do Armii Czerwonej walcząc w jej szeregach do sierpnia 1941 roku. Później pracował w batalionach roboczych na Uralu. Nie zdążył do Andersa, ale w 1943 roku zaciągnął się do tworzącej się w Sielcach nad Oką 1 Dywizji Piechoty pułkownika Zygmunta Berlinga. Przeszedł cały szlak bojowy od Lenino do Berlina.

Antoni Jabłoński zmarł w lipcu 2015 roku w wieku 96 lat.

24 kwietnia prezydent USA Joe Biden wygłosił orędzie, w którym po raz pierwszy oficjalnie użył sformułowania „ludobójstwo” w odniesieniu do zagłady społeczności ormiańskiej na terenie Imperium Osmańskiego w 1915 roku. Spotkało to się z ostrą reakcją Turcji oraz podziękowaniem ze strony Armenii, która oświadczenia prezydenta uznała za akt „historycznej sprawiedliwości”.

„Każdego roku tego dnia wspominamy życie wszystkich tych, którzy zginęli w ludobójstwie Ormian za czasów Imperium Osmańskiego i ponownie zobowiązujemy się, by taka zbrodnia nie zdarzyła się nigdy więcej” – napisano w oświadczeniu opublikowanym przez Biały Dom. Komunikat mówi o 1,5 mln Ormian „deportowanych, zamordowanych lub zmuszonych do marszu do śmierci podczas kampanii eksterminacji”.

Na Pomorzu Środkowym, zaledwie 40 km od Koszalina, na Świętej Górze koło Polanowa znajduje się upamiętnienie ormiańskich ofiar ludobójstwa dokonanego przez Imperium Osmańskie podczas I wojny światowej. Chaczkar, czyli kamienna stella z krzyżem ormiańskim (Armenia jest jednym z najstarszych narodów chrześcijańskich) stanął w 2016 roku na szczycie góry, niedaleko pustelni franciszkańskiej. Szybko stał się miejscem corocznych, odbywających się w czerwcu spotkań i pielgrzymek społeczności Ormian, którym bliska jest idea innej świętej góry – Ararat. Bez porównania wyższa od Góry Polanowskiej, uwidoczniona jest w godle Armenii i opiewana przez poetów.

Chaczkary wzniesiono również w kilku innych miastach Polski, m.in. w Szczecinku, wszędzie tam, gdzie znajdują się skupiska Ormian. Spora grupa mieszka również w Koszalinie. Znani są z wielu inicjatyw i promowania przyjaźni polsko-ormiańskiej. Jeden z nich wykuł napis na cokole pomnika Józefa Piłsudskiego. W Polsce zamieszkuje ich 45 tysięcy, zarówno z najnowszej imigracji, jak i przedwojennej.

Ormianie podkreślają nie tylko wspólnotę historyczną z Polakami, ale także wspólnotę i podobieństwo losów. Walczyli o niepodległość Polski, a ormiańskie pochodzenie miał słynny arcybiskup Józef Teodorowicz, działacz na rzecz polskości podczas zaborów i ustalaniu granic odrodzonego państwa. To on wygłosił w lutym 1919 roku słynne kazanie w katedrze św. Jana w Warszawie na rozpoczęcie obrad Sejmu Ustawodawczego, w którym podkreślał konieczność porzucenia spraw partykularnych i osobistych interesów na rzecz pracy dla dobra wspólnego w odradzającej się z zaborczych podziałów Polsce.

Polacy wcześniej od innych narodów dowiedzieli się o rzezi Ormian. W 1924 roku ukazała się powieść Stefana Żeromskiego „Przedwiośnie”, która z czasem stała się lekturą szkolną, przypominającą kolejnym pokoleniom straszną zbrodnię. Był to prawdopodobnie pierwszy literacki opis tragicznych wydarzeń z 1915 roku. Dopiero w 1933 roku ukazała się powieść żydowsko-austriackiego autora Franza Werfla „Czterdzieści dni Musa Dah”. Bohater „Przedwiośnia” Cezary Baryka jest świadkiem rzezi Ormian w Baku dokonanej przez wojsko tureckie i przez miejscowych Azerów. W 2018 roku powieść została wybrana na lekturę w ramach ogólnopolskiej akcji „Narodowe czytanie”, której patronuje para prezydencka Andrzej Duda i Agata Kornhauser-Duda.

Dopiero na początku XXI wieku fakty związane z ludobójstwem Ormian zaczęły w szerszym zakresie docierać do opinii światowej. Ważną rolę w przywracaniu pamięci odegrał papież Jan Paweł II, który odwiedził Armenię we wrześniu 2001 roku. Podczas modlitwy w Cycernokaberdzie – miejscu upamiętniającym ludobójstwo – powiedział: „Głęboko przejęci straszliwą przemocą zadaną narodowi ormiańskiemu, pytamy z przestrachem, czy świat może jeszcze doświadczyć tak nieludzkiego okrucieństwa”. Kilka dni później papież beatyfikował w Rzymie jako męczennika za wiarę biskupa ormiańsko-katolickiego Ignacego Malojana, który w 1915 roku odmówił przejścia na islam i został zamordowany.

Już w 2005 roku Polska przyjęła uchwałę sejmową przez aklamację, w której uznała, że 1,5 mln Ormian zginęło w wyniku ludobójstwa. Niemiecki Bundestag podjął taką rezolucję dopiero w 2016 roku. Podobne stanowisko zajmuje 30 innych krajów. Kongres USA uznał masakrę Ormian w Imperium Osmańskim za ludobójstwo w 2019 roku. W tym roku uczynił to prezydent USA, uprzedzając wcześniej o zamiarze prezydenta Turcji, która jest sojusznikiem USA w ramach NATO.

22 sierpnia 1939 roku, na tydzień przed niemiecką inwazją na Polskę, Adolf Hitler wygłosił w Obersalzbergu przemówienie do dowódców Wehrmachtu, w którym oświadczył, że „celem wojny nie jest osiągnięcie jakiejś linii geograficznej, ale fizyczna eksterminacja wrogów”. Poinformował również dowódców, że wydał rozkaz oddziałom SS „nieugiętego i bezlitosnego zabijania wszystkich mężczyzn, kobiet i dzieci polskiej rasy i języka, bo tylko tą drogą zdobyć możemy potrzebną nam przestrzeń życiową” Na zakończenie powiedział: „Kto w naszych czasach jeszcze mówi o eksterminacji Ormian?”

Świat jednak nie zapomniał… również dzięki Polakom.

Tekst i zdjęcia: Tadeusz ROGOWSKI

Wśród najbardziej znanych kobiet w historii Koszalina, które odwiedziły sanktuarium na Górze Chełmskiej i Koszalin, znajduje się według wszelkiego prawdopodobieństwa księżna Anastazja Mieszkówna oraz z całą pewnością Dorota z Mątowów, w Niemczech czczona jako święta, w Polsce jako błogosławiona.

Dorota z Mątowów żyła w XIV wieku, była mistyczką, która zasłynęła jako rekluza, pustelnica zamurowana w małej celi przylegającej do katedry w Kwidzynie. Wywarła duży wpływ na swoją epokę, poruszała wyobraźnię, oddziaływała na władców, inspirowała twórców literackich – pamięci o niej nie zdołał zatrzeć czas. Z jej postacią można zapoznać się na stronie Koszalin7.pl (https://koszalin7.pl/dorota-z-matowow-na-gorze-chelmskiej-w-koszalinie/). Pisałem wówczas m.in. o czci, jaką papież Benedykt XVI otaczał św. Dorotę z Mątowów i o tym, że 17 czerwca 1979 roku w kościele św. Michała w Monachium, jeszcze jako kardynał Joseph Ratzinger, wygłosił piękną homilię ku czci świętej. Udało się dotrzeć do polskiego tłumaczenia homilii, w której kardynał, późniejszy papież Benedykt XVI kreśli sylwetkę doczesną i duchową bł. Doroty z Mątowów.

Tadeusz Rogowski

—–

Drodzy w Chrystusie Panu!

Dorota, gdy miała sześć lat, na skutek nieuwagi służącej, została oparzona wrzątkiem. Wówczas usłyszała wewnętrzny głos, który mówił do niej: „Uczynię z Ciebie nowego człowieka”. W tym zdaniu zawiera się sens życia Doroty, ciągła aktualność jej życia i skierowane do nas posłannictwo.

Słowo nadzieja stało się w naszych czasach wręcz magnesem. Przyciąga do siebie wszystkie prądy duchowe. Wyraża w sobie głębokie niezadowolenie ludzi z ich życia, z poznawanego przez nich świata. Ludzie poszukują nowego, innego, lepszego świata. Od czasu rewolucji z 1789 roku, a jeszcze bardziej na skutek poglądów, głoszonych przez Hegla i Marksa, pragnienie budowy nowego świata weszło do tematyki światowej historii.

Im większe podejmuje się staraniu, tym bardziej dochodzi się do przekonania, iż świat nie może się zmienić, jeżeli nie zmienią się ludzie. Aby świat się zmienił, innym musi stać się przede wszystkim sam człowiek. Socjologia, psychologia, cały zespół nauk humanistycznych, poszukują w jaki sposób można by uczynić nowego człowieka.

Czasy nasze w dramacie emancypacji mocno wstrząsają domniemanymi kratami, które ograniczają wolność człowieka. Okazuje się jednak, że skutek jest inny, zamiast tego burzy się podpory ludzkości, z trudem wzniesione przez ducha i wolność. Na nowo rozszerza się dawne barbarzyństwo. Żaden poprzedni wiek nie znał tak brutalnych metod torturowania, mordowania, niszczenia samego siebie. Z przerażeniem znów dowiadujemy się, czym jest pogaństwo, czym jest „stary Adam”.

„Uczynię z Ciebie nowego człowieka” – Dorota słyszy te słowa w chwili, kiedy stary człowiek zostaje zraniony. To burzenie „starego”, staje się dla Doroty zjednoczeniem z ranami Chrystusa, a tym samym otwartą bramą ku nowemu, bramą do Jezusa Chrystusa, który jest tym nowym człowiekiem. Ten nowy człowiek znajduje się w Zmartwychwstałym Chrystusie. Stać się nowym człowiekiem nie oznacza nic innego, jak wcielić się w postać Chrystusa. On jest tym nowym człowiekiem i on jest drogą do niego. Życie Doroty jest drogą do nowego człowieka, ponieważ jest drogą do Chrystusa, w Chrystusie i przez Chrystusa.

Jak wyglądała droga Doroty do nowego człowieka? Jej życie można przedstawić w trzech obrazach z życia: kobiety i matki, pątniczki oraz pustelniczki.

Kobieta i matka

Najpierw Dorota była kobietą i matką. Mając dwanaście lat, po wczesnej śmierci ojca, musiała przejąć w swoje ręce prowadzenie gospodarstwa domowego z dziewięciorgiem dzieci, co nic było łatwym zadaniem. Współcześni piszą o Dorocie jako o ładnej kobiecie. Mając siedemnaście lat wyszła za mąż za starszego o dwadzieścia lat od siebie płatnerza. Urodziła dziewięcioro dzieci, z których ośmioro zmarło. Jedyna córka Gertruda, która przeżyła, wstąpiła do Benedyktynek. Z zachowanego listu dowiadujemy się, jak mocno Dorota była przywiązana do swojej córki, jak wychowanie oznaczało dla niej przede wszystkim drogę do Boga, jako istoty nadającej sens całemu życiu.

Jest rzeczą znamienną, iż Dorota również jako pustelniczka, i po swojej śmierci, zachowała wśród ludu miano Doroty matki. Jako matka zachowała się w pamięci ludzi i w ten sposób uosabia ona w sobie szczególnie realizm chrześcijanina. Poszukiwanie nowego człowieka jest afirmacją, a nie negacją. Poszukiwanie to nie opiera się na pogardzie świata, jego zadań i możliwości. Nadzieja chrześcijańska nie ma nic wspólnego z anarchią, ani z marzycielstwem. Chrześcijanin nie ucieka przed zadaniami naszych czasów, nie oczernia świata, lecz trzeźwo podchodzi do swoich obowiązków.

Trzeźwe „Kto nie chce pracować, niech też i nie je” – powiedział ostro św. Paweł (2 Tes 3, 10). Z naciskiem zwraca się przeciwko tym, którzy „żyją w nieporządku”, którzy – używając gry słów – „nie pracują, lecz przerabiają”. Być chrześcijaninem oznacza być trzeźwym człowiekiem. Chrześcijanin nie ucieka się do utopii i dla utopii nie zaniedbuje współczesnego świata, lecz żyje w miłości i odpowiedzialności na co dzień. Bez takiego chrześcijańskiego realizmu, bez pokornej miłości, bez drobnej monety dnia codziennego, nie może powstać skarb nowego życia, jego wiecznej miłości.

Droga pątniczki

Drugi obraz, to Dorota z Mątowów jako pątniczka. Już z racji swego pochodzenia należy Dorota równocześnie do Wschodu i Zachodu. Jej ojciec, budowniczy grobli, pochodził z Holandii; jej matka była miejscowego pochodzenia. Pojecie dzisiejszych granic było w średniowieczu nieznane.

Dorota odbyła trzy wielkie pielgrzymki: dwa razy do Akwizgranu i Einsiedeln oraz jeden raz do Rzymu. Nie była to dla niej żadna turystyka. Jej drogi na zewnątrz były równocześnie drogami ku wnętrzu. W Akwizgranie szukała dzieciństwa Jezusa, w Einsiedeln Matki Boskiej, w Rzymie relikwii męki Chrystusa i zawsze żywego serca Kościoła. Drogi Doroty zbliżały ją do Chrystusa, były to drogi ku Niemu i z Nim. Ale równocześnie okazuje się, że droga ku wnętrzu jest także drogą na zewnątrz, że właśnie droga ku wnętrzu skierowuje na otwartość, prowadzi w dal, znosi granice i przywraca jedność. Bo tylko w głębi dochodzi do spotkania, tylko tam otwierają się bramy istoty ludzkiej.

Jej droga ku wnętrzu prowadzi równocześnie w dal, do wnętrza całego świata chrześcijańskiego, tak również przez nią otwiera się wspólnota świętych i wspólnota chrześcijańskiej historii. U podstaw myślenia i wiary Doroty leżą wielkie prądy tradycji mistycznej, wywodzącej się od Wiktorynów, od wielkich teologów francuskich wczesnego średniowiecza, wzbogaconych przez św. Bonawenturę i mistyków Zakonu iw. Franciszka, będących również pod wpływem nadreńskiej mistyki Eckharta i Taulera.

Do tego dochodzą spotkania Doroty z ówczesnymi świętymi niewiastami. Św. Brygida, której trumna ze zwłokami w drodze do Szwecji zatrzymała się w Ojczyźnie Doroty, głęboko poruszyła ją swoją miłością ku Chrystusowi. Trwały wpływ na Dorotę wywarł obraz św. Elżbiety, która z kolei kierowała jej uwagę na postać św. Franciszka.

Dorota była wreszcie w ścisłej łączności z wielkimi problemami swojej epoki, która cierpiała z powodu schizmy zachodniej i zmagających się ze sobą dwóch papieży. Podobnie jak św. Katarzyna ze Sieny nawoływała do jedności Kościoła.

Ten właśnie kto wiarę przeżywa do głębi, ten faktycznie przestaje być kimś prywatnym, ten występuje jawnie w obliczu Boga i działa dla całości.

Bezgraniczna miłość

Przechodzimy do trzeciego obrazu. Ostatnie półtora roku swego życia spędziła Dorota w zamurowanej celi przy katedrze w Kwidzynie. Tu uwidacznia się jedność trzech stadiów życia Doroty i leżącej u jej podstawy wewnętrznej przyczyny.

Całe życie Doroty jest teraz poświęcono jedynie adorowaniu Eucharystii, i właśnie w ten sposób będzie oddziaływało na ludzi. Cale życie Doroty można zrozumieć jako zbliżenie się do Eucharystii, którą mogła przyjmować najpierw dwa razy w roku, później co niedzielę, a wreszcie codziennie. Z jej głębokiego szacunku, w jakim przygotowywała się na przyjęcie komunii świętej, możemy się wiele nauczyć. Codzienne przyjmowanie komunii świętej jest u niej dojrzałym owocem całego życia, które w końcu wcale nie należy już do niej, lecz jest tylko kontemplacją Pana i przechodzeniem w Niego, jak powiada Dorota w wspaniałych słowach do Ukrzyżowanego:

Daj mi Panie, co jest Twoje, abym mogła Ci dać to, co jest moje. Twoje jest cierpienie na krzyżu, moja jest dusza, którą we mnie tchnąłeś, a która w rzeczywistości jest właściwie Twoja. (Cytowane za K Stachnik, A. Triller: (wyd.) Dorothea von Montau, 1976 s. 120).

Tak więc życie Doroty przechodzi z Eucharystii w naśladowanie krzyża, zagłębia się w niewysłowionej miłości Trójcy Świętej, a w niej staje się maryjne i kościelne: istota ludzka, która stała się naczyniem dla Pana, a przez to bramą do świata dla Niego. Kto całkowicie oddał się Bogu w Trójcy Jedynemu, ten jest zupełnie otwarty, ten w swoim zasięgu obejmującym cały świat jest otwarty na wewnątrz, ten przynależy do każdego i do całości, ten nie posiada już nic z ograniczoności dawnego człowieka, która szuka sama siebie i traktuje siebie jako wolność, ten stał się naprawdę nowym człowiekiem.

Słowa Pisma Świętego, które słyszymy w dzisiejszej liturgii, zostały w życiu Doroty prawdziwie wyłożone: Kto by stracił życie swe dla mnie, znajdzie je. Kto chce za mną iść, musi wziąć krzyż na siebie (Mt 16, 24 n). I do tego jeszcze dalsze słowa: Do Boga należy ten, kto wierzy w Jezusa Chrystusa, jako Syna Bożego. Wiara ta jest jednak miłością i jako miłość stanowi wypełnienie przykazań, a w tym wszystkim jest On zwycięstwem, które pokonuje świat (1 J 4, 16; 5, 1-6). Tak więc wiara jest zwycięstwem Boga i właśnie dzięki temu również prawdziwym zwycięstwem człowieka, który staje się nowym człowiekiem. Amen.

Po kazaniu J. Em. Joseph Kardynał Ratzinger powiedział:

Chciałbym jeszcze parę słów dodać. Grób św. Doroty został zniszczony w burzliwych czasach reformacji. Po Dorocie nie pozostały więc żadne relikwie. Wśród nas znajduje się jednak drogocenna relikwia z życia Doroty, mianowicie kamień z celi, w której otrzymywała objawienia Chrystusa w miesiącach, kiedy była zjednoczona z Panem. Jeżeli to, co starałem się wyjaśnić, jest prawdą, iż cela ta, miejsce zamknięcia się w Bogu, stała się jednocześnie miejscem nieskończonego otwarcia i zawierzenia się Bogu na całość, wówczas jest ten kamień rzeczywiście relikwią jej życia, posłannictwem, w którym uobecnia się jej świadectwo. Pełni wdzięcznej radości chcemy tę relikwię wśród nas zachować i czcić.

———

Przełożył z języka niemieckiego:
ks. Marian Borzyszkowski, Olsztyn

Wydawca:
Biuro Prasowe Archidiecezji Monachium i Freising

Zdjęcie:
Tadeusz Rogowski/ Cela Doroty z Mątowów w katedrze w Kwidzynie.

W lutym 2000 roku przyjechał do Koszalina prezydent Ryszard Kaczorowski, ostatni Prezydent Rzeczypospolitej Polskiej na Uchodźstwie. Dziesięć lat wcześniej, 22 grudnia 1990 roku przekazał insygnia władzy prezydenckiej pierwszemu polskiemu prezydentowi wybranemu po II wojnie światowej w wolnych wyborach, Lechowi Wałęsie. Był to symboliczny akt przekazania władzy państwowej oraz nawiązania ciągłości i więzi z II Rzeczpospolitą, nazywaną czasami „Polską Piłsudskiego” od nazwiska głównego architekta niepodległości odzyskanej po 123 latach zaborów.

Podczas uroczystości podpisania aktu erekcyjnego pomnika Marszałka Józefa Piłsudskiego w delegaturze Urzędu Wojewódzkiego w  Koszalinie, 12 lutego 2000 roku, Prezydent wygłosił przemówienie, które można traktować jako testament Polski wskrzeszonej w 1918 roku, przekazany  mieszkańcom Ziem Odzyskanych, włączonych do Polski w 1945 roku. Z okazji Święta Niepodległości przypominamy wybrane fragmenty historycznego przemówienia Prezydenta.

Uroczystość ta jest dla mnie bardzo ważna i radosna zarazem . Przez wiele lat po drugiej wojnie światowej Rząd Polski w Londynie nie szczędził starań, aby ziemie zachodnie uznane były przez naszych sojuszników za należne Polsce na wieki. W tej niezwykle istotnej sprawie cała emigracja niepodległościowa łączyła swój głos z narodowym pragnieniem zachowania trwałości i nienaruszalności zachodnich granic Polski.

Społeczeństwo tego regionu budowało polskość Ziemi Koszalińskiej w niezwykle trudnych warunkach zagrożenia i negacji tradycyjnych wartości narodowych. Budowało ją od podstaw, tworząc tu swoją małą ojczyznę. Pokolenia dziadów i ojców dzisiejszych mieszkańców tej ziemi z determinacją zagospodarowało ją ze zniszczeń wojennych w głębokim przekonaniu, że pozostanie na zawsze w granicach Rzeczypospolitej.

Dziś możemy spotkać się w Polsce Niepodległej, do której dążą Rodacy z całego świata, lecz z emigracyjnego dystansu widać, że wiele ważnych spraw wymaga uporządkowania. Obowiązkiem każdej władzy jest troska o losy całego Narodu, ale tworzenie podstaw tej władzy leży w rękach społeczeństwa. Okres komunistycznego zniewolenia nie sprzyjał integracji mieszkańców Ziemi Koszalińskiej. Dzisiaj, w suwerennej Ojczyźnie, istnieją możliwości tworzenia nowego demokratycznego społeczeństwa, budowy instytucji życia społecznego. Bogactwo tej ziemi to nie tylko baza surowcowa i gospodarcza – to głównie ludzie, ich energia, mądrość, chęć do pracy dla wspólnego dobra.

Należę do pokolenia, które miało szczęście wychować się w Polsce wolnej i niepodległej. Okres międzywojenny tak ukształtował i wypełnił nasze życie ideałami wolności i umiłowania Ojczyzny, że nie wyobrażaliśmy sobie istnienia w innej rzeczywistości. Wartości wpojone w nas zdały egzamin w chwili próby największej, jaką była druga wojna światowa i lata po niej następujące. Te najwyższe ideały utożsamiała dla nas postać twórcy Polski Niepodległej, Marszałka Józefa Piłsudskiego. Widzieliśmy wyraźnie, że wielki realizm polityczny i społeczny Józefa Piłsudskiego pozwalał Mu trafnie odróżnić prawdę od fałszu. Marszałek brzydził się wszelkimi działaniami pozornymi pozbawionymi wewnętrznych treści.

Słabość ma zawsze jedną konsekwencję – zamiłowanie do wszelkich słów bez treści … Wszędzie, że tak powiem, słowa przekraczają zamiary, gdy zamiary istotnie są skromne, a wszelkie słowa wyrzucane są jakby dla przykrycia skromnych zamiarów, dla ukrycia swej niemożności istotnego wprowadzenia w życie tego, co się mówiło. Jest to charakterystyka zawsze słabości. Silny nigdy tak nie postępuje. (Marszałek Józef PIŁSUDSKI)

Dodajmy także – prawy i przedkładający dobro narodu ponad partyjno-polityczne waśnie. Józef Piłsudski odsuwał od siebie wszelkie nurty polityczne, pozostawiając sobie tylko jeden kierunek działania – suwerenność Polski. Dla niej żył, walczył i pracował, tylko o nią się troszczył, jej poświęcił całą swoją niezwykłą osobowość. Nieugiętą postawą zasłużył na uznanie i miłość Rodaków. Nie pomogły próby przemilczania, przeinaczania Jego poczynań, a nawet oskarżeń o despotyzm. Z wiadomych przyczyn przyjaciele Marszałka nie mieli możliwości obrony przez prawie pół wieku. Dziś widzimy, że tej obrony nie potrzebował. Przetrwał w pamięci ludzkiej w Kraju, a za granicą wierni Jego ideałom żołnierze utworzyli instytuty imienia Komendanta, by prawdy nie zasypał pył zapomnienia.

Dziś, na koszalińskiej ziemi, uczestniczące w podpisaniu aktu erekcyjnego pomnika Pierwszego Marszałka Polski Odrodzonej, możemy odpowiedzieć na pytanie: „Wielkości, gdzie Twoje imię?”. Pomnik wzniesiony przez Społeczeństwo Koszalina będzie świadczył tym, którzy żyją i tym, co przyjdą po nas, że „Polska to wielka rzecz”. Będą nie tylko wspominali zasługi Komendanta ale z Jego przemyśleń i dokonań czerpać będą naukę w rozwiązywaniu problemów dotyczących przyszłości Państwa Polskiego.

Polskę być może czekają i ciężkie przeżycia. Podczas kryzysów – powtarzam – strzeżcie się agentur. Idźcie swoją drogą, służąc jedynie Polsce, miłując tylko Polskę i nienawidząc tych co służą obcym. (Marszałek Józef PIŁSUDSKI)

W dziejach Polski jest bardzo niewielu polityków, którzy wielkością swych działań na rzecz Ojczyzny, zasłużyli na to, aby można było utożsamiać ich imię z narodową racją stanu. Jednym z nich był bez wątpienia Józef Piłsudski. Mieszkańcy Ziemi Koszalińskiej są – jak wszyscy Polacy – spadkobiercami tradycji i historii naszego kraju. Mają jednak szczególne obowiązki. Pielęgnując dziedzictwo narodowe pielęgnują polskość tego regionu, chroniąc wartość najwyższą, za którą oddawano życie.

Dziś życzę Rodakom z Ziemi Koszalińskiej, by pamiętali, że nic nie zastąpi solidarności i aktywności społecznej, przedsiębiorczości, chęci pracy dla wspólnego dobra. Wykorzystajcie swoje szanse, postawcie na rozwój, na energię i dynamizm młodego pokolenia. Obrazy, które widziałem na Waszej ziemi, świadczą, że mieszkańców Koszalina i całego regionu stać na wielkie osiągnięcia.

Opracowanie i zdjęcie: Tadeusz ROGOWSKI

KATEDRA KOSZALIŃSKA, kościół zbudowany w latach 1300-1333, prawdopodobnie z inspiracji cysterek koszalińskich i przy wydatnym wsparciu pielgrzymów nawiedzających sanktuarium Matki Bożej na Górze Chełmskiej. Świątynia nosi wezwanie Niepokalanego Poczęcia Najświętszej Marii Panny, stąd często nazywana była kościołem Mariackim (niem. St. Marienkirche). Po reformacji, przeszedł w 1534 roku w ręce protestantów, od 1945 roku ponownie katolicki. Do 1972 roku był kościołem farnym, czyli głównym kościołem miasta, mającym tradycję średniowieczną i zbudowanym w bezpośrednim sąsiedztwie rynku. Z chwilą powołania diecezji koszalińsko-kołobrzeskiej bullą Episcoporum Poloniae Coetus (28 czerwca 1972 roku), stał się katedrą, czyli kościołem biskupa diecezjalnego.

Znawcy architektury określają katedrę, jako budowlę gotycką, murowaną z cegły, trzynawową, bazylikową, orientowaną, z prezbiterium zakończonym trójbocznie. Gotyk to styl w architekturze, pojawiający się w XII wieku i trwający do wieku XVI, związany z rozwijającym się w średniowieczu społeczeństwem religijnym oraz dominującą kulturą rycerską i mieszczańską. Budowle z cegły, umożliwiające tworzenie wielkich, lekkich i strzelistych przesklepień i przestrzeni, zastąpiły wcześniejsze ciężkie i przysadziste romańskie budowle z kamienia – była to w owym czasie prawdziwa rewolucja w budownictwie. Trzynawowa, oznacza, że świątynia ma trzy podłużne nawy (część kościoła przeznaczona dla wiernych, położona między kruchtą a prezbiterium), oddzielone rzędem kolumn. Bazylika, to taki układ wnętrza, gdy nawa główną (środkowa) jest wyższa od naw bocznych i posiada okna ponad ich dachami. Orientowana, oznacza, ze część prezbiterialna, mieszcząca ołtarz główny, jest zwrócona ku wschodowi (łac. oriens – „wschód”), w stronę grobu Chrystusa w Jerozolimie. Prezbiterium, nazywane też „chórem kapłańskim” (prezbiter – ksiądz), przestrzeń kościoła przeznaczona dla duchowieństwa, miejsce gdzie znajduje się ołtarz i tabernakulum, w którym przechowuje się Hostię – Przenajświętszy Sakrament. Często ma kształt półokręgu, wieloboku, w przypadku katedry koszalińskiej jest trójboczne.

Podstawowe wymiary kościoła: zewnętrzna długość obiektu – 56,5 m; zewnętrzna szerokość obiektu – 25,1 m; wysokość wieży – 57,0 m; wysokość nawy głównej – 18,2 m; powierzchnia użytkowa – 1150 m kw. Zwarta i wyniosła budowla szczęśliwie przetrwała wszelkie zawieruchy dziejowe i oparła sią licznym pożarom miasta w latach 1504, 1718, 1760, 1812, 1945. Kilkakrotnie restaurowana, w latach 1585, 1591, 1635, 1751. Między 1842 a 1845 roku poddana gruntownej restauracji; wówczas to usunięto dawny wystrój z czasów przedreformacyjnych. Kościół otrzymał nowy wystrój, polichromię, balkony, emporę organową. Zlikwidowano również liczne kaplice przylegające do północnej ściany świątyni. Świątynia gotycka nabrała cech neogotyckich. Było to zgodne z ówczesnym duchem czasu, naznaczonym narodowo-pruskim romantyzmem, o czym świadczy obecność króla Prus, Fryderyka Wilhelma IV na uroczystości oddania świątyni do użytku po renowacji (1845). Kolejną dużą restaurację kościół przeszedł w latach 1914-15, najwięcej wówczas stracił wygląd zewnętrzny świątyni. W latach 70. XX w. podjęto prace mające przywrócić świątyni jej pierwotny, gotycki charakter. Usunięto neogotyckie empory i ołtarze, skuto tynki odsłaniając ceglane ściany, na specjalnej kratownicy, ustawionej w miejscu dawnego ołtarza, umieszczono usunięte wcześniej rzeźby ze starego ołtarza (gotyckiego pentaptyku). Od tej chwili prace konserwacyjne trwały nieprzerwanie, chociaż przebiegały z różnym nasileniem. Po roku 2000 dokonano m.in. renowacji figur ołtarzowych oraz zegara na wieży. W roku 2008 przystąpiono do renowacji katedry w ramach polsko-norweskiego projektu „Renowacja i konserwacja średniowiecznych Katedr Pomorza Zachodniego”, wspomaganego funduszami miasta.

Tadeusz ROGOWSKI

A jednak wyszliśmy z tej wojny jako zwycięzcy! Mimo wszelkich przeciwności losu, mimo rozbioru Polski dokonanego 1 i 17 września 1939 roku przez dwa sąsiadujące z Polską totalitaryzmy, mimo strasznych cierpień, ogromu ofiar, mimo zniszczenia Warszawy, mimo zdrady Zachodu w Teheranie i Jałcie, mimo wyznaczania naszych granic przez możnych tego świata za pomocą… zapałek. Jaki inny naród w tych warunkach mógłby wstać z kolan i zacząć żyć na nowo? Jesteśmy narodem o niespotykanej sile i woli przetrwania.

Polska nie została zdradzona przez aliantów w Jałcie, ale już znacznie wcześniej – w Teheranie, a nawet jeszcze wcześniej – na Konferencji moskiewskiej. Jałta była już tylko konsekwencją Teheranu. Kiedy jednak w Jałcie alianci cynicznie grali polską kartą dla własnych korzyści, na froncie wschodnim, na Pomorzu walczyła już cała armia Wojska Polskiego, druga osłaniała operację pomorską – a obie już za kilka miesięcy walnie przyczynią się do integracji z Polską przyznanych nowych terenów, stanowiących 1/3 terytorium dzisiejszego Kraju. Polacy na wszystkich frontach II wojny światowej, od pierwszego do ostatniego dnia wojny, zawsze przeciwko Niemcom, świadomi wiarołomności swoich aliantów – szli, walczyli i ginęli za wolność swej Ojczyzny. Straciliśmy tereny na wschodzie, straciliśmy Wilno i Lwów, a także ogromne obszary, na których Polacy byli często w mniejszości. Powojenna Polska w stosunku do II Rzeczypospolitej skurczyła się o 77 024 km2, czyli więcej niż wynosi łączna powierzchnia Holandii i Belgii.

Co zyskaliśmy? Przede wszystkim ocaliliśmy naszą państwowość, odzyskaną zaledwie w 1918 roku, co dziś wydaje się naturalne, ale na początku wojny nie było takie oczywiste. Polska, przy ograniczonej niepodległości i suwerenności na rzecz wschodniego mocarstwa, odrodziła się w sercu Europy jako powszechnie uznawany byt państwowy, podmiot prawa międzynarodowego. Zyskała granicę na Odrze i Nysie, Pomorze, Dolny Śląsk i Prusy Wschodnie, miasta Gdańsk, Wrocław, Szczecin, Koszalin i Olsztyn, szeroki ponad 600-kilometrowy dostęp do morza z wieloma portami. Zyskała korzystny kształt granic państwowych i stała się krajem jednolitym narodowo, szanującym prawa nielicznych w porównaniu z II Rzeczpospolitą mniejszości narodowych. Niezwykła determinacja i ogrom ofiary tamtego pokolenia Polaków przyniosły odrodzenie Polski, chociaż na czasy pełnej wolności trzeba było jeszcze poczekać. Polacy stanęli do pokojowej odbudowy swego kraju, podnieśli z gruzów zrównaną z ziemią Warszawę, zrujnowany przemysł, zintegrowali z Polską zniszczone i obrabowane Ziemie Północne i Zachodnie. Niezwykła żywotność polskiego Narodu, świadomość historyczna i wiara przodków mimo prób narzucenia ateizmu państwowego, stały się fundamentem nowej Polski. Wbrew spotykanym dzisiaj opiniom, wygłaszanym głównie na użytek polityki, wbrew wszelkim przeciwnościom, w ostatecznym bilansie wyszliśmy z tej wojny jako zwycięzcy.

O wielu sprawach musimy jednak pamiętać i traktować je jako przestrogę. Nie tylko o zależności od Związku Sowieckiego i narzuconym niechcianym systemie, o czym chętnie mówią dziś politycy, ale i o zdradzie Zachodu, o czym politycy-koniunkturaliści nie chcą pamiętać. Emigracyjny historyk Władysław Pobóg-Malinowski pisze w „Najnowszej historii politycznej Polski”, że alianci zachodni po uchwaleniu pełnych „mądrości politycznej i szlachetności” aktów: Lend-Lease Act, czy Karty Atlantyckiej duchem nawiązującej do słynnych „Czternastu punktów Wilsona” z 1918 roku, szybko porzucili postawę moralną.

„Już po roku – pisze historyk – ci sami ludzie staczać się zaczną w dół i posługując się obłudą, kłamstwem, brutalnością, cynizmem – frymarczyć będą cudzymi ziemiami, handlować losem narodów, cierpieniem, łzami milionów płacić za pozory własnych zysków krótkowzrocznie, egoistycznie, bez miłosierdzia dla ofiar, bez skrupułów, bez wyrzutów sumienia”. Kierując się „egoizmem narodowym, który w trosce o własne interesy z lekkim sercem poświęca cudze, a obłudę i cynizm, podstęp, matactwo i szalbierstwo łączyć z metodą płaszczenia się, ze szkodą dla własnej ambicji i godności”.

Odbyły się trzy konferencje tzw. Wielkiej trójki – przywódców USA, Wielkiej Brytanii i ZSRR – konferencja teherańska (listopad-grudzień 1943), konferencja jałtańska (luty 1945) oraz konferencja poczdamska (lipiec-sierpień 1945). Zanim jednak doszło do pierwszego spotkania w Teheranie, odbyła się w październiku 1943 roku mniej znana Konferencja moskiewska, w której uczestniczyli trzej ministrowie spraw zagranicznych trzech koalicyjnych mocarstw: Cordell Hull (Stany Zjednoczone), Anthony Eden (Wielka Brytania) oraz Wiaczesław Mołotow (Związek Radziecki). Było to preludium do spotkania w Teheranie, a dla Związku Sowieckiego stanowiła sondaż przed podjęciem najważniejszych decyzji dotyczących Polski.

Jak pisze Pobóg-Malinowski, w Moskwie „sprawę polską potraktowali Anglosasi jako kłopotliwą i poruszyli ją z lękliwą oględnością w końcowej fazie konferencji … w atmosferze znużenia wszystkich po dziesięciu dniach narad”. Dodatkowo Cordell Hull „odnieść miał wrażenie, że zasadniczą przeszkodą na drodze do wznowienia stosunków (między ZSRR a Polską, zerwanych po ujawnieniu mordów katyńskich – dop. TR) jest niechęć rządu polskiego do kompromisu w sprawie granicy”.

Najciekawsze jednak jest to, co przytacza Churchill w piątym tomie swoich wspomnień, w instrukcji dla ministra Edena na konferencję moskiewską. Stwierdza tam, że przystąpienie Rosji do Karty Atlantyckiej „oparte jest na granicach z 22 czerwca 1941 roku”, czyli de facto sankcjonuje i legalizuje rozbiór Polski dokonany we wrześniu 1939 roku przez Niemcy i Rosję. Przypomina też inny fakt, świadczący o tym, że Churchill już w marcu 1942 roku przekonywał Roosevelta, by nie odmawiać Rosji prawa do granic z czerwca 1941 roku. Dalej znajduje się inny, niezwykle intrygujący passus: „bierzemy również pod uwagę historyczne granice Rosji”, a więc te z czasów przed wojną roku 1939 i 1914. „Nie wiadomo, co miał Churchill na myśli, mówiąc o granicach historycznych Rosji sprzed roku 1914 – zastanawia się Pobóg-Malinowski. – Na zachód od granic Rosji z czerwca 1941 pozostawała już tylko ta część Polski, która jako Królestwo wchodziła w skład Rosji carskiej”. Innymi słowy, gdyby Stalin przycisnął, Anglosasi zgodziliby się na jeszcze większe ustępstwa wobec Polski.

W Teheranie „dopełniono formalności” z Polską. Pobóg-Malinowski zapisuje zdumiewające słowa:

„Churchill przy pomocy trzech zapałek, które oznaczać miały Polskę, Niemcy i Związek Sowiecki – zademonstrował jak sobie wyobraża przesunięcie Polski na zachód. Stalinowi to – owszem – podobało się, no i na tym skończyła się pierwsza rozmowa o Polsce. Po tej wstępnej wymianie zdań i poglądów przy użyciu aż trzech zapałek jako instrumentu do przetaczania wielkiego kraju ze wschodu na zachód, wracano do sprawy polskiej jeszcze parokrotnie”.

W pewnej chwili Stalin zaczął oskarżać rząd polski. „Anglosasi, według Stalina, pojęcia nie mają, co się tam, w tej Polsce, dzieje! – pisze Pobóg-Malinowski – Zawarte w tym zarzucie bezczelne łgarstwa Stalina zostały przez Roosevelta i Churchilla najpotulniej przyjęte, bez słowa protestu, bez cienia zastrzeżenia, nawet bez wyrazu zdziwienia!”.

To w Moskwie i Teheranie zapadły najważniejsze decyzje co do przyszłości Polski. Ustalono nową granicę wschodnią Polski i ZSRR na tak zwanej linii Curzona, dokonano też podziału krajów Europy na alianckie strefy operacyjne. Na mocy międzyalianckich uzgodnień Polska znalazła się w strefie operacyjnej Armii Czerwonej, co tłumaczy późniejszą niechęć aliantów do udzielania pomocy Powstaniu warszawskiemu. Ustalono też, że radziecka strefa okupacyjna Niemiec przylegać będzie do Polski, przez którą przebiegały linie komunikacyjne do tej strefy, co oznaczało stałą obecność wojsk sowieckich na naszym terytorium i de facto przesądzało o naszym losie państwa o ograniczonej suwerenności.

Podjęto jeszcze jedną zadziwiającą decyzję. Na prośbę prezydenta Roosevelta, ze względu na odbywające się jesienią 1944 roku w USA wybory prezydenckie, postanowiono utajnić porozumienie Wielkiej trójki w kwestii polskiej. Amerykanin potrzebował jeszcze 6-7 milionowej Polonii do wygrania wyborów. Sprzedaną Polskę trzeba było wykorzystać do końca. Dwaj partnerzy Roosevelta skwapliwie przytaknęli, rozumieli się doskonale.

Tadeusz ROGOWSKI

Najnowsze ustalenia historyków niemieckich nie pozostawiają wątpliwości – w Koszalinie produkowane słynną niemiecką broń odwetową V-1. Fabryka, montażownia znajdowała się w przejętej przez Wehrmacht fabryce mebli Ericha Bundego przy dzisiejsze ulicy Żwirki i Wigury, ówczesnej Loeckstrasse. Do dzisiaj stoi tam okazały komin z wielkim pionowym napisem „Bunde”.

V-1 nie był rakietą jak się niekiedy uważa (tą dopiero była V-2), ale latającym pociskiem, nazywanym też bombą latającą. Fieseler 103 – takie nosił oznaczenie – był małym bezzałogowym samolotem-pociskiem wyposażonym w silnik pulsacyjny i system stabilizacji lotu. Lot nurkowy rozpoczynał w chwili kiedy zegar odcinał dopływ paliwa do silnika. Posłużył głównie do terrorystycznych ataków na Londyn, gdzie zdążył uśmiercić ok. 6200 osób.

Produkcją V-1 zajmował się m.in. Volkswagen, znany dziś z nowoczesnych samochodów, ale także Fieseler w swojej głównej fabryce w Kassel (Hesja). Kiedy jednak nasiliły się naloty alianckie Fieseler postanowił przenieść montażownie V-1 do bardziej odległych rejonów Rzeszy. Wybór padł na Pomorze. We wrześniu 1943 roku wydzierżawiono dwie fabryki mebli: Willi Laabsa w Goleniowie oraz Ericha Bunde w Koszalinie. Zakłady otrzymały kryptonimy wojenne – Goleniów działał pod nazwą „Montagewerk Meifen”, a Koszalin „Montagewerk Cham”. Wybór miejsca miał jeszcze jedną zaletę: na Pomorzu, na wyspie Uznam znajdował się ośrodek doświadczalny Luftwaffe, który zajmował się projektem V-1. W ten sposób skrócono wydłużone nadmiernie trasy transportu. Wprawdzie samo Peenemünde zostało w sierpniu 1943 zbombardowane przez lotnictwo brytyjskie („Operacja Hydra”), ale celem nalotu RAF był tylko ośrodek Heer Peenemünde-Wschód konstruujący rakiety V-2, wywiad brytyjski nie odkrył natomiast istnienia ośrodka doświadczalnego Luftwaffe Peenemünde-Zachód.

Do fabryki w Koszalinie sprowadzono kilkuset pracowników z Kassel, co w połączeniu z załogą koszalińską dawało ok. 1000 pracowników zatrudnionych przy V-1. Szefem nadal pozostał właściciel, Erich Bunde, który jak wynika z zachowanych w koszalińskim Archiwum Państwowym dokumentów, każde pismo do władz kończył pozdrowieniem „Heil Hitler!”. Obie fabryki, w Koszalinie i Goleniowie, miały jednego szefa produkcji, którym był Erich Bruns z Luftwaffe. Fabryka w Koszalinie osiągała różną wydajność. Wiadomo, że w 1944 budowała od 50 do 900 latających pocisków miesięcznie. Szczyt produkcji przypadł na wrzesień 1944 roku. Data jest znacząca, w tym miesiącu Niemcy rozpoczęli ataki na Anglię z użyciem rakiet V-2.

Fabrykę zdążono ewakuować tuż przed nadejściem Armii Czerwonej, niemal w ostatniej chwili, prawdopodobnie w ostatnich dniach lutego (1945). Włączono ją do Mittelwerk, podziemnego kompleksu fabrycznego w Górach Harzu, koło miasta Nordhausen (Turyngia), z położonym obok obozem koncentracyjnym Mittelbau-Dora, który dostarczał niewolniczej siły roboczej. W polskim już Koszalinie fabryka podjęła produkcję mebli, które w latach 70-tych (słynne koszalińskie meblościanki) cieszyły się wielkim powodzeniem i były przedmiotem pożądania. Dzisiaj ta ślepa, niepozorna ulica nadal stanowi zakątek meblarski w Koszalinie, z wytwórnią mebli ratanowych i hurtownią meblarską.

Niemcy wyprodukowali ok. 30 tys. pocisków V-1. Przeciwko Anglii wystrzelono ok. 10 tysięcy. Brian Johnson w książce „Sekrety drugiej wojny światowej. Wojna mózgów” ocenia, że więcej niż połowa z nich została zestrzelona przez obronę przeciwlotniczą, 3531 dotarło do Anglii a 2420 spadło na Londyn. Liczba ofiar śmiertelnych to 6200 osób, rannych ok. 18 tysięcy. W zwalczaniu V-1 brali również udział lotnicy, w tym także Polacy. Bogdan Arct w książce „W pościgu na V-1” pisze, że polskie dywizjony 306, 315 i 316 zestrzeliły 190 latających bomb V-1. Możliwe, że wśród nich były te wyprodukowane w Koszalinie.

Tadeusz ROGOWSKI

Jest jedną z najwybitniejszych postaci, które odwiedziły Koszalin w ciągu 750 lat istnienia miasta. Dorota z Mątowów żyła w XIV wieku, była mistyczką, która zasłynęła jako rekluza, pustelnica zamurowana w małej celi przylegającej do katedry w Kwidzynie. Wywarła duży wpływ na swoją epokę, poruszała wyobraźnię, oddziaływała na władców, inspirowała twórców literackich.

Dorota, dążąc do chrześcijańskiej doskonałości, często podróżowała po sanktuariach Europy. W 1387 roku trzykrotnie odwiedziła sanktuarium maryjne na Górze Chełmskiej koło Koszalina – dwukrotnie sama, a raz z małżonkiem. W pismach jej spowiednika i kierownika duchowego, Jana z Kwidzyna, można spotkać szczegóły dotyczące tych wizyt. W relacji znajdujemy potwierdzenie istnienia na Górze Chełmskiej kościoła, a nie tylko samej kaplicy, a także dowody na ogromną popularność tego miejsca, tłumnie nawiedzanego wówczas przez wiernych. „Udała się z innymi siostrami pątniczkami do Koszalina, do kościoła błogosławionej Dziewicy (Góra Chełmska), gdzie z powodu wielości ludzi pozwolono jej z siostrami przenocować” – pisze Jan z Kwidzyna. Również podczas drugiej wizyty, sanktuarium było przepełnione: „Przybyła, pielgrzymując do tego samego kościoła. I nie miała gdzie przenocować z powodu mnóstwa pątników, jak tylko w stajni, czyli miejscu osiołka, który był tam trzymany do pracy”.

Z dużym prawdopodobieństwem można przyjąć, że odwiedzała wówczas klasztor cysterek w Koszalinie, a może nawet na jakiś czas tam zamieszkała. Podobny klasztor istniał od 1266 roku w Chełmie nad Wisłą (Culm), do którego Dorota w 1382 roku oddała swoją córkę Gertrudę, która jako jedyne z jej dziewięciorga dzieci przeżyła dwie epidemie dżumy z 1373 i 1382 roku. Raczej na pewno istniały związki między dwoma klasztorami – koszalińskim i chełmińskim. Jak wiadomo W 1228 zakon krzyżacki wybrał Chełmno na stolicę Ziemi Chełmińskiej, przekazanej przez księcia Konrada Mazowieckiego w dzierżawę Krzyżakom, którzy natychmiast rozpoczęli budowę potęgi przyszłego państwa zakonnego, późniejszych Prus. Protektorami koszalińskich cysterek byli biskupi kamieńscy, wśród nich biskup Herman von Gleichen, który lokował Koszalin (1266), znany z poparcia udzielanego zakonom rycerskim. Podobnie jak najwięksi twórcy potęgi Zakonu Krzyżackiego, współcześni mu wielcy mistrzowie – Hermann von Salza, Konrad z Turyngii, Anno von Sangershausen (krewny męża innej słynnej pustelniczki – Juty z Chełmży) – von Gleichen pochodził z Turyngii.

Dorota z Mątowów zmarła w Kwidzynie, gdzie wcześniej w maju 1393 roku została zamurowana na własne życzenie w celi przy katedrze. Jej miejsce spoczynku znane było bardzo wcześnie, wzbudzając zainteresowanie polskich władców. Król Władysław Jagiełło miał modlić się nad jej grobem w czasie powrotu spod Grunwaldu. Z powodu czci dla świętej niewiasty uchronił Kwidzyn przed grabieżą żądnych łupów zwycięskich wojsk grunwaldzkich. Jan Długosz pisał w swojej kronice, że król został zaprowadzony do celi Doroty, „niewiasty pobożnej i świętobliwej, która wiodąc w tym miejscu życie ostre i pustelnicze, słynęła wielu cudami, lecz nie była jeszcze kanonizowana”. Królowie polscy Zygmunt III Waza i Władysław IV wysłali jezuitę Fryderyka Szembeka, aby odnalazł jej kości i przywiózł do Torunia. Misja nie powiodła się. Julian Ursyn Niemcewicz, który przejazdem znalazł się w Kwidzynie w 1817 roku, zauważył, że w katedrze jest wiele otwartych grobów oraz zdjętych płyt nagrobnych z posadzki świątyni, co wprawiło go w oburzenie.

Dorota z Mątowów była postacią fascynującą kolejne pokolenia, nie zabrakło więc dla niej miejsca w literaturze, m.in. w twórczości Adama Mickiewicza i Guntera Grassa. Była pierwowzorem opisanej przez Adama Mickiewicza w „Konradzie Wallenrodzie” Aldony, zamurowanej w wieży zamku w Malborku, która przez wskazanie Wallenroda („Tyś Konrad, przebóg! Spełnione wyroki, Ty masz być mistrzem, abyś ich zabijał”) przyczyniła się do wybrania go na Wielkiego Mistrza Zakonu. W rezultacie Konrad Wallenrod przez nieumiejętne prowadzenie wojny z Litwą przyczynił się do klęski Zakonu. Legenda ma oparcie w faktach, Dorota z Mątowów była znana z krytyki upadku moralnego zakonu krzyżackiego i osoby Konrada Wallenroda, wielkiego mistrza krzyżackiego w latach 1391-1393. Przed śmiercią miała przepowiedzieć klęskę Krzyżaków.

Istnieje również legenda św. Doroty, związana z Henrykiem von Plauen, wielkim mistrzem Krzyżaków, który po klęsce zakonu pod Grunwaldem, wyruszył ze Świecia do obleganego przez króla Władysława Jagiełłę Malborka, żeby bronić najważniejszego zamku krzyżackiego. Według tej legendy von Plauen, po zorganizowaniu skutecznej obrony trwającej 57 dni, oddał się modlitwie, prosząc błogosławioną Dorotę by uchroniła Malbork przed rycerstwem polsko-litewskim i wojskami sprzymierzonymi. Dorota ukazała się mu we śnie, w noc poprzedzającą przybycie wojsk króla Władysława Jagiełły i obiecała, że uchroni Malbork od zdobycia, jednak za taką cenę, że ciało von Plauena nie spocznie w Malborku i przez następne 600 lat miejsce jego pochówku będzie nieznane. Nadejdzie jednak dzień, kiedy następca Wielkiego Mistrza przybędzie na wezwanie Doroty i z należytą godnością uczci pamięć poprzedników. Przepowiednia powinna ziścić się więc w 2010 roku. Zdumiewające, ale tak się właśnie stało!

Oto w 2008 roku archeolodzy odkryli w katedrze Jana Ewangelisty w Kwidzynie, trzy pochodzące z XIV wieku trumny ze szczątkami wielkich mistrzów krzyżackich. Były w nich szczątki Wernera von Olsena (wybrany na wielkiego mistrza w 1324 roku), Ludolfa Koniga von Wattzau (wybrany w 1342 roku) oraz… Henryka von Plauena (wybrany 1410). Ten sam Henryk von Plauen negocjował później z Polską tzw. pierwszy pokój toruński. Tak więc po upływie 600 lat, bez dwóch, które jednak były potrzebne do przeprowadzenia badań dendrologicznych i DNA, oraz jedwabiu, bezcennego wówczas, z którego wykonane były płaszcze wielkich mistrzów, odkryto szczątki von Plauena. Dwa lata później, w lipcu 2010 roku odbyła się w Kwidzynie uroczystość odsłonięcia krypty trzech mistrzów krzyżackich. Uczestniczył w niej aktualny (do 2018 roku) wielki mistrz zakonu krzyżackiego biskup Bruno Platter, który rezyduje w Wiedniu. Zaskakujące jest to, że celem finansowanych przez samorząd kwidzyński badań archeologicznych, było odkrycie pochówku… Doroty z Mątowów, więc współczesny następca von Plauena rzeczywiście przybył „na wezwanie św. Doroty”.

Skąd jednak wzięły się w Kwidzynie trzy trumny mistrzów krzyżackich, których zwykle chowano w Malborku? Kwidzyn (Marienwerde) był miastem biskupim, z katedrą, siedzibą utworzonego w 1243 roku biskupstwa pomezańskiego, jednego z czterech biskupstw pruskich (utworzonych na terenach podbitych Prus) ustanowionych przez papieża Innocentego IV, ze stolicą metropolii w Rydze. Inna wersja mówi o tym, że trzej mistrzowie zostali niejako „zesłani” do Kwidzyna po śmierci, bo ich poczynania nie zawsze były akceptowane przez Zakon. Przepowiednia spełniła się więc dokładnie po 600 latach!

Doczesne życie Doroty z Mątowów opisał także Gunter Grass (narodowości niemiecko-kaszubskiej, autor słynnej powieści „Blaszany bębenek”, literacki Nobel – 1999) w powieści „Turbot” („Der Butt”) z 1977 roku. W rozdziale powieści zatytułowanym „W drugim miesiącu” autor przyjmuje rolę męża Doroty i wraz z nią przenosi się w odległe czasy średniowiecza. Grass, któremu prawdopodobnie obce było doświadczenie religijne (należał do SS, a po wojnie do socjalistycznej i neoliberalnej partii SPD, na jego kamieniu nagrobnym nie ma krzyża), pozbawia Dorotę cech świętości, przypisując jej ekstrawagancję. Nie czyni tego w złej intencji, cała książka ma ukazać proces wyzwalania się kobiety z narzuconych jej stereotypów i ograniczeń. Kobieta jest lepszą częścią rodu ludzkiego, dąży do rozwoju i dobra, mężczyzna przeciwnie – do destrukcji i przemocy. Łamiąca przyjęte schematy społeczne Dorota jest dla Grassa przykładem „odważnego buntu kobiety przeciwko zastanemu porządkowi patriarchalnemu i przeciwko człowiekowi, za którego musiała wyjść za mąż bez miłości, bez wzajemności, by rodzić mu przez ponad dziesięć lat regularnie potomków”. Jednak, zapewne ku zaskoczeniu Guntera Grassa, powieść została źle przyjęta przez ruchy feministyczne.

Wiadomo również, że wielką czcią otacza Dorotę z Mątowów papież Benedykt XVI. Podobno w 1999 roku, jako ówczesny prefekt Kongregacji Nauki Wiary, odbył podróż do Kwidzyna, o czym jednak nie poinformowano opinii publicznej. Miał wówczas modlić się w kaplicy błogosławionej Doroty, a nawet wziąć kamień z jej grobu i jako relikwię umieścił w katedrze w Monachium. Wiadomo również, że wcześniej, 17 czerwca 1979 roku w kościele św. Michała w Monachium jako kardynał Joseph Ratzinger wygłosił piękną homilię ku czci błogosławionej z Kwidzyna, która jest czczona także w Bawarii. Nie zachowała się jej treść, ale zapamiętano jej tytuł: „Drogi ku wnętrzu. Święta Dorota z Mątowów”. (Aktualizacja. Udało nam się zdobyć ten tekst, jest już na stronie koszalin7.pl)

Koszalinianie odwiedzający dzisiaj Górę Chełmską nie zawsze zdają sobie sprawę z bogactwa historycznego i siły duchowego dziedzictwa, jakie niesie ze sobą to miejsce. Patrząc na fundamenty pierwszej kaplicy i niewielki fragment dawnego kościoła trudno łączyć szczyt Góry z burzliwą i wybujałą historią. Gdyby jednak stare cmentarzysko, jakim jest w istocie Góra Chełmska, mogło zacząć mówić, usłyszelibyśmy niejedną zdumiewającą i zadziwiającą opowieść, prowadzącą nas ku zamierzchłym i zapomnianym już czasom.

Tadeusz Rogowski

———–
Ilustracja przedstawia fragment obrazu Hansa Memlinga (1435-1494) zatytułowany Mater Dolorosa (Matka Boleściwa). Po dłuższym namyśle uznaliśmy, że ten wizerunek najlepiej pasuje do Doroty z Mątowów, matki dziewięciorga dzieci, z których przeżyło tylko jedno. Kaplica na Górze Chełmskiej pochodzi oczywiście z czasów nam współczesnych. Jednak obok niej znajdują się odkryte kamienne fundamenty starej kaplicy z XIII wieku, którą Dorota z Mątowów, w przeciwieństwie do nas, widziała na własne oczy.

Po II wojnie światowej wielu Polaków musiało opuścić swoje rodzinne strony. W wyniku migracji lub przesiedleń trafili do nowego, obcego świata – na tzw. Ziemie Odzyskane. Ich skomplikowane losy przedstawia wystawa „Wrastanie. Ziemie Zachodnie i Północne. Początek”, którą od 6 listopada można oglądać na placu przed Centrum Historii Zajezdnia we Wrocławiu. O tym niezwykłym przedsięwzięciu i powojennym kształtowaniu się społeczeństw na „Ziemiach Odzyskanych” rozmawialiśmy z dr Katarzyną Bock-Matuszyk.

Paweł Czechowski: Zacznijmy od podstawy. Czym jest wystawa „Wrastanie. Ziemie Zachodnie i Północne. Początek”?

Katarzyna Bock-Matuszyk: Jest to pierwszy duży projekt, jaki powstał w ramach Sieci Ziem Zachodnich i Północnych. To nowy i bardzo wyjątkowy rodzaj współpracy instytucji kultury i nauki zajmujących się tematyką ziem przyłączonych do Polski w wyniku II wojny światowej. Współpraca opiera się na wspólnym badaniu przeszłości tych ziem, w szczególności doświadczenia wymiany ludności i zakorzeniania się jej w nowym miejscu zamieszkania oraz nowej rzeczywistości. Nad treścią wystawy pracował cały zespół autorski i jej konkretne elementy powstawały pod okiem specjalistów.

Ekspozycja, którą można obecnie zobaczyć we Wrocławiu jest pierwszą z serii, bo celem współpracy jest dotarcie do jak najszerszego grona odbiorców. Warto było zacząć od samych początków – teraz pokazujemy więc pierwsze lata na nowych ziemiach.

P.Cz.: O jak głębokich przemianach można mówić w kontekście tworzenia się nowych społeczności na tzw. Ziemiach Odzyskanych? Problem jest na pewno wielopoziomowy.

K.B.-M.: Na sprawę warto spojrzeć przez osobiste, często emocjonalne doświadczenia poszczególnych ludzi – w perspektywie biograficznej. Spektrum emocjonalne ludzi, którzy znaleźli się w nowych miejscach po wojnie było bowiem bardzo szerokie. To odczucia skrajne, mamy więc strach i lęk o własne życie i najbliższą przyszłość, poczucie tymczasowości i bardzo żywą traumę powojenną. Z drugiej jednak strony pojawiała się także radość z powodu zakończenia wojny oraz entuzjazm i nadzieja na rozpoczęcie nowego życia.

To jest także historia budowania nowej tożsamości i zakorzeniania się przez ludzi pochodzących z wielu różnych, często odległych stron.

P.Cz.: Jak wyglądał taki proces budowania więzi? Aklimatyzacja łatwiej przebiegała w dużych miastach, czy może mniejszych miejscowościach i wsiach?

K.B.-M.: W tym procesie oswajania się najważniejszą rolę na początku odgrywały podstawowe struktury społeczne. Mowa tu przede wszystkim o rodzinie, w której najłatwiej było się odnaleźć i zbudować poczucie bezpieczeństwa. To dlatego ludzie przybyli na Ziemie Zachodnie i Północne szukali swoich krewnych i ściągali ich do siebie – tu, w rodzinie, przejawiała się naturalna więź i poczucie troski.

Drugą taką strukturą, już nieco szerszą, były wspólnoty lokalne. Często osiedlano się w nowych miejscach w grupach pochodzących z tych samych stron, czy wręcz z jednej miejscowości. Poczucie „bycia u siebie” wzmacniało np. przywiezienie z dawnej parafii świętego obrazu. Parafia również była takim miejscem, gdzie łatwiej było się odnaleźć – można było bowiem uczestniczyć w znanych sobie obrzędach czy budować wspólnotę wokół pewnych wspólnych wartości. Znaczenie mogło mieć też to, że w nowe miejsce przybył z ludźmi także ksiądz z ich rodzinnej miejscowości, posiadający podobne doświadczenia.

Społeczna integracja była miejscami trudna, obok siebie zamieszkiwali np. ludzie z Polski centralnej i „zza Buga”, którzy trzymali się razem w obrębie własnych wspólnot pochodzenia i doświadczenia. Czasami wzajemne opinie były przy tym niechętne – w myśl rozważań kto ma lepiej, kto gorzej, kto więcej przeszedł i stracił.

P.Cz.: Po II wojnie światowej na „Ziemiach Odzyskanych” mieszkali nie tylko przybysze, ale także osoby, dla których był to dom jeszcze przed wybuchem konfliktu. Jak wyglądały relacje między „nowymi” i „autochtonami”?

K.B.-M.: To były dość trudne relacje. Szacuje się, że ok. 800 tys. liczyła grupa tzw. ludności autochtonicznej – tych, którzy byli Polakami, określili się jako Polacy, zdecydowali, że po zmianie granic chcą tu zostać. Mowa tu przede wszystkim o Ślązakach, Warmiakach czy Mazurach.

Z czego wynikały te skomplikowane relacje? To m.in. kwestia samookreślenia się. Część ludzi uważała się po prostu za Polaków, a część była już wcześniej stawiana w trudnej sytuacji, w której musieli określać się jako Polacy lub Niemcy, a czuli się np. po prostu Ślązakami.

Ci autochtoni, którzy uważali się za Polaków i i w pewien sposób czekali na „przyjście Polski” mogli czuć się zawiedzeni, bo ludność napływowa traktowała ich często jak Niemców. Skomplikowany był też proces udowadniania swojej przynależności narodowej, bo z jednej strony komunistyczna władza potrzebowała na terenach włączonych do kraju jak najwięcej „miejscowych Polaków”, z drugiej strony trzeba było swoją polskość dokumentować, podpisywać oświadczenia wierności narodowi polskiemu itp. To na pewno wpłynęło też na to, że część ludności czuła się po prostu w komunistycznej Polsce źle i gdy nadarzała się okazja, wyjeżdżano do Niemiec.

P.Cz.: Pozostając przy Niemczech… Ciężko chyba mówić o historii „Ziem Odzyskanych” bez wspominania o ich silnym powiązaniu z kulturą i historia niemiecką. Czy zaraz po wojnie nie była to dodatkowa bariera kulturowa dla migrantów i przesiedleńców?

K.B.-M.: Jednym z wyrazów powojennej aklimatyzacji było fizyczne oswajanie otaczającego świata. Mieliśmy więc działania władzy na poziomie instytucjonalnym – np. szybkie zmiany nazw miejscowości i ulic, co miało oczywiście aspekt praktyczny. Aspektem emocjonalnym było często spontaniczne niszczenie wszystkiego, co miało jawny wydźwięk niemiecki. W pierwszej kolejności usuwano elementy związane bezpośrednio z narodowym socjalizmem i hitlerowską władzą, ale część obiektów, pomników czy tablic usuwano też dlatego, że miały związek z niemiecką historią. Ich niszczenie bywało też pewnym sposobem odreagowania dla ludzi posiadających traumatyczne doświadczenia wojny i okupacji.

P.Cz.: Czy władza komunistyczna, oprócz działań typowo administracyjnych, pomagała w aklimatyzacji ludności? Dziś pewnie nazwalibyśmy to „pomocą psychologiczną”.

K.B.-M.: Powiedziałabym, że mieliśmy do czynienia z dwutorowymi i często sprzecznymi działaniami władzy komunistycznej w tej kwestii. Z jednej strony władza stale podtrzymywała atmosferę tymczasowości i strachu pokazując, że jeśli ludzie nie będą jej popierać, to Niemcy powrócą do swoich domów, bo jedynym gwarantem nowej zachodniej i północnej granicy jest Związek Radziecki. To oczywiście zdecydowanie utrudniało Polakom zadomowienie się.

Z drugiej zaś strony istniały akcje, które miały pomagać ludziom w adaptacji i stanowić przekaz: „my już te ziemie odbudowaliśmy, my je zagospodarowaliśmy i nie można nas stąd ruszyć”. Organizowano na tych terenach np. Zjazdy Przemysłowe Ziem Odzyskanych, w 1948 roku Wystawę Ziem Odzyskanych we Wrocławiu, masowe imprezy sportowe czy wielkie uroczystości państwowe.

Co ciekawe, tuż po wojnie, zanim komuniści ugruntowali swoje rządy i kiedy jeszcze musieli liczyć się z potrzebami społeczeństwa, bardzo często zwracali się do Kościoła np. o jak najszybsze przysyłanie na prowincje duchownych, bo ludzie zwyczajnie nie chcieli mieszkać w miejscach, gdzie nie było księdza i gdzie nie mogli uczestniczyć w obrzędach religijnych.

P.Cz.: Jak teraz, ponad 70 lat od zakończenia II wojny światowej mieszkańcy „Ziem Odzyskanych” podchodzą do swej tożsamości? Wiadomo, że jeśli ktoś rodzi się i mieszka całe życie we Wrocławiu i Szczecinie, to jest silnie z tym miejscem związany, z drugiej strony wśród niektórych na pewno istnieje dalej pamięć np. o Kresach.

K.B.-M.: Teraz już raczej nikt nie ma poczucia, że nie czuje się tutaj u siebie lub podważa to, że proces „wrastania” już się dokonał. Ciekawe jest natomiast kiedy ów proces faktycznie się zakończył. Podobno potrzeba na to 3-4 pokoleń, ale z relacji poszczególnych świadków często wynikało, że poczuli się na tzw. Ziemiach Odzyskanych „u siebie”, kiedy przyszło im pochować tam swoich bliskich.

Również ze społecznego punktu widzenia nie jest to moment, który można precyzyjnie określić. We Wrocławiu czy Szczecinie np. mówi się o konsolidacji społecznej w okresie strajków, a wiec są to lata 70. i 80. To pozwalało ludziom zjednoczyć się, a opowieści świadków historii mówią wręcz, że wtedy czuli, że te miasta są „ich”.

P.Cz.: Często gdy porównuje się mapy lub dane demograficzne pojawia się żart, że widać zabory. A czy widać dalej „Ziemie Odzyskane”?

K.B.-M.: Tak, istnieją pewne wskaźniki, które przy badaniach demograficznych czy socjologicznych wyróżniają ziemie na zachodzie i północy Polski. Ważnym zadaniem dla badaczy będzie jest nadal określenie, czy możemy mówić o wspólnej tożsamości mieszkańców Ziem Zachodnich i Północnych, która wytworzyła się na bazie podobnych doświadczeń. Czy może raczej dominuje przywiązanie do konkretnego regionu – np. Warmii albo Dolnego Ślaska.

P.Cz.: Na koniec chciałbym jeszcze wrócić do samej wystawy. Ma ona charakter plenerowy, jest czymś w rodzaju labiryntu. Tkwi w tym jakaś symbolika? Bo nowe życie po wojnie też było z pewnością swoistym labiryntem przeżyć, doświadczeń, trudności…

K.B.-M.: Coś w tym jest. Rzeczywistość powojenna była na pewno skomplikowana i trudna do przewidzenia. W naszym „labiryncie” staramy się pokazać jej konkretne aspekty, a pomagają w tym np. piękne, unikalne zdjęcia przyłączonych po wojnie terenów. Przedstawiają one m.in. autochtonów w strojach ludowych, zniszczone wojenną zawieruchą miasta, a także zwykłe, codzienne życie.

Wystawa skupia się czasem na bardzo osobistych doświadczeniach poszczególnych osób. Przedstawia wachlarz emocji i przeżyć oraz wyzwania w zupełnie nowym świecie. Z tym wszystkim ludzie musieli sobie poradzić – i to zrobili…

{gallery}blog/2017/17_11_22_ziemie_odzyskane{/gallery}

Katarzyna BOCK-MATUSZYK – doktor historyk, kierownik działu badawczego Ośrodka „Pamięć i Przyszłość”, zastępca redaktora naczelnego „Wrocławskiego Rocznika Historii Mówionej”, autorka scenariusza wystawy.

Paweł CZECHOWSKI – Student dziennikarstwa na Uniwersytecie Śląskim, wielki fan „Kroniki XX wieku” Mariana B. Michalika i okresu, o którym ta książka opowiada. Poza tym interesuje się piłką nożną, muzyką rockową i zbieraniem prasy.

ZDJĘCIA (od lewej do prawej):
(1) Przybysze z Zaleszczyk przed swoim domem w Radówku na Ziemi Lubuskiej. Fot. Instytut Zachodni.
(2) Ruiny Wrocławia w maju 1945 roku. (Domena publiczna)..
(3) Tzw. Ziemie Odzyskane, uzyskane przez Polskę w wyniku drugiej wojny światowej. (Aut. Michał T., opublikowano na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa – Na tych samych warunkach 3.0)..
(4) Autochtonka i Kresowiaczka w Podmoklach Wielkich. Fot. Instytut Zachodni

Źródło: Katarzyna Bock-Matuszyk, Paweł Czechowski (rozmowa), Nowy, nieznany świat. Polacy na „Ziemiach Odzyskanych”. Portal historyczny Histmag.org. Licencja (CC BY-SA 3.0).

Grono państw prowadzących badania jądrowe jest nad wyraz elitarne: w jego skład wchodzą kraje dysponujące nie tylko odpowiednimi środkami, ale też wybitnymi naukowcami. Do tego klubu należała też Polska.

5 sierpnia 1978 roku, szosa koło Wyszewa pod Koszalinem. Limuzyna Fiat 132-2000 próbuje uniknąć zderzenia z jadącą w tym samym kierunku Nysą, która raptem zaczęła hamować. Kierowca Fiata zjeżdża na pobocze, gdzie i tak traci panowanie nad pojazdem, który wypada z drogi, ścina słup telefoniczny i rozbija się o drzewo. Służby ratunkowe wydostaną z maszyny dwie osoby: małżeństwo Kaliskich. Żona, Irena, do końca życia będzie sparaliżowana, mąż po sześciu tygodniach w śpiączce zostanie odłączony od aparatury podtrzymującej życie. Pogrzeb odbędzie 19 września 1978 roku na Powązkach Wojskowych, gdzie przewodniczący Rady Państwa Henryk Jabłoński, prezes Rady Ministrów Piotr Jaroszewicz, minister obrony narodowej gen. Wojciech Jaruzelski oraz generalicja i kadra naukowa Wojskowej Akademii Technicznej pożegna byłego rektora i ministra nauki, generała dywizji profesora doktora habilitowanego inżyniera Sylwestra Damazego Kaliskiego.

Naukowiec w mundurze

Kaliski urodził się w 1925 roku w Toruniu, w rodzinie wojskowej (ojciec był podoficerem artylerii, matka zajmowała się domem). W momencie wybuchu II wojny światowej uczył się w szkole średniej, musiał jednak przerwać naukę i rozpocząć pracę w zakładzie tapicerskim. Ostatnie kilka miesięcy wojny spędził w obozie przesiedleńczym w Lebrechtsdorfie (Potulicach), zamknięty tam razem z matką. W okresie wojny Kaliski usiłował kontynuować swoją edukację, dzięki czemu na początku 1945 roku zdał eksternistycznie maturę, zaś 1 maja tego samego roku podjął pracę w Wydziale Reformy Rolnej w Toruniu jako mierniczy. Nie zagrzał tam jednak miejsca – z początkiem roku akademickiego 1945/46 rozpoczął studia na Wydziale Inżynierii Lądowej i Wodnej Politechniki Gdańskiej. W 1949 roku skończył je, broniąc pracę pt. „Projekt stalowego mostu drogowego” i uzyskując tym samym tytuł magistra inżyniera.

Podczas studiów poznał profesora Witolda Nowackiego, prodziekana Wydziału Inżynierii Lądowo-Wodnej i swojego dobrego ducha. Nowacki wywrze głęboki wpływ na młodym studencie, motywując go do pracy naukowej. 1 września 1950 roku Kaliski został zatrudniony jako starszy asystent w Katedrze Teorii i Budowy Mostów Stalowych. Być może dalsze jego życie potoczyłoby się torem wybitnego konstruktora mostów, gdyby nie armia. 31 grudnia 1950 roku został wcielony do Ludowego Wojska Polskiego i skierowany na kurs specjalistyczny w Centrum Wyszkolenia Służb Kwatermistrzowskich, który ukończył 28 lutego 1951 roku, zdobywając stopień porucznika.

Armia zdecydowała się na wykorzystanie Kaliskiego nie jako zaopatrzeniowca, lecz w sposób bardziej adekwatny. Przydzielono go do Wojskowej Akademii Technicznej jako pomocnika kierownika Sekcji Planowania i Programowania Wyszkolenia, a następnie inspektora w Wydziale Wyszkolenia Akademii ds. Fakultetu Uzbrojenia. We wrześniu 1952 roku objął stanowisko zastępca szefa Katedry Mechaniki Teoretycznej i Wytrzymałości Materiałów, którym był wówczas profesor Stefan Ziemba.

Dwa lata później obronił rozprawę doktorską pt. „Stateczność udarowa pręta”. W tym okresie rozpoczęła się na dobre jego kariera naukowa, płynnie przechodząca od materiałoznawstwa i inżynierii lądowej do kwestii badania drgań i sprężystości. W 1957 roku objął Katedrę Drgań i Dynamiki Konstrukcji w WAT, zaś rok później także Pracownię Teorii Drgań Ośrodka Ciągłego w Instytucie Podstawowych Problemów Techniki PAN. Od 1961 roku jego praca coraz bardziej skupiała się na badaniach drgań w ciałach stałych oraz rozprzestrzeniania się fal plastycznych. W tym okresie coraz bardziej interesował się badaniami jądrowymi, zwłaszcza falami ciśnienia i obliczaniem wytrzymałości konstrukcji na skutki wybuchów. W końcu w 1967 roku został komendantem-rektorem Wojskowej Akademii Technicznej.

Kaliski znany był z tego, że prowadził na raz wiele projektów i miał szerokie zainteresowania naukowe, stąd też jego powolny dryf od budowy mostów ku fizyce jądrowej. Z czasem tej ostatniej dziedzinie zaczął poświęcać coraz więcej czasu, widząc w niej nowe i pasjonujące pole badawcze o wielu możliwościach. Jego badania nad drganiami rozwinęły się z kolei w prace nad teorią pól sprzężonych magnetosprężystych, feromagnetosprężystych i termomagnetosprężystych, w końcu zaś nad oddziaływaniem silnych skoncentrowanych pól magnetycznych z materią, co następnie doprecyzował w badaniach oddziaływań promieniami laserowymi na plazmę. W ramach swych prac stworzył elektronofononikę, czyli naukę zajmującą się badaniem jednego z dwóch podstawowych, obok prawa Coulomba, oddziaływań kwazicząstek w ciałach stałych. Był też „dobrym duchem” trzech placówek naukowych: Instytut Fizyki Plazmy i Laserowej Mikrosyntezy, Instytutu Elektroniki Kwantowej i Instytutu Eksploatacji Pojazdów Mechanicznych. Ten pierwszy nosi dziś jego imię.

Problemy termojądrowe

Badania termojądrowe, tak samo jak jądrowe, mają na celu albo stworzenie broni masowego rażenia, albo ekologicznego źródła energii. O ile jednak w wypadku badań atomowych oba cele udało się osiągnąć, o tyle energetyka termojądrowa wciąż jest w powijakach. Chociaż pierwsza bomba wodorowa, skonstruowana przez zespół pod kierunkiem Edwarda Tellera i Stanisława Ulama, zdetonowana została 1 listopada 1952 w atolu Eniwetok, o tyle wciąż nie udało się przeprowadzić stabilnej i możliwej do pokojowego zastosowania reakcji termojądrowej.

Jej istotą jest fuzja dwóch cząstek lekkich w cząstkę ciężką. Najpopularniejszym paliwem takiej reakcji jest deuter i tryt, czyli izotopy wodoru. W wyniku ich syntezy powstaje jądro helu, neutron i energia. Jak widać, zasadniczą różnicą między reakcją jądrową a termojądrową jest to, że ta pierwsza zaczyna się niejako samoistnie, w wyniku przekroczenia masy krytycznej substancji rozszczepialnej. Fuzja wymaga jednak znacznej ilości energii do zapoczątkowania reakcji. O ile w wypadku bomby termojądrowej problemem rozwiązuje się w najprostszy możliwy sposób, używają bomby atomowej jako ładunku inicjującego, o tyle przy próbie przeprowadzenia kontrolowanej reakcji rozwiązanie takie nie wchodzi w grę.

Kaliski zaproponował metodę bazującą na wykorzystaniu laserów o wielkiej mocy. Miały one podgrzać kulkę deuteru, zaś jednocześnie użyć miano ładunków kumulacyjnych do utrzymania odpowiedniej gęstości. Projekt finansowano wielomilionowymi kwotami, mającymi umożliwić nie tylko zdobycie materiałów, ale także kupno lub kradzież potrzebnej aparatury.

Z powodu bardzo niewielu publikacji poruszających temat skazani jesteśmy na pozostawienie wielu pytań bez odpowiedzi. Czy metoda laserowa była autorskim pomysłem Kaliskiego? Trudno powiedzieć, jednak nawet jeśli nie, to plasował się w ścisłej czołówce światowej, równolegle bowiem Amerykanie pracowali nad laserem Shiva, zbudowanym ostatecznie w 1977 roku z tym samym przeznaczeniem. Czy Kaliski miał szansę powodzenia? Z pewnością nie. Polska nie dysponowała laserami wystarczającej mocy na podgrzanie deuteru do temperatury plazmy ani do zapoczątkowania fuzji. Należy jednak pamiętać, że nie była to ślepa uliczka. W 2013 naukowcy z Narodowego Zakładu Zapłonu (National Ignition Facility, NIF) po raz pierwszy uzyskali dodatni bilans reakcji termojądrowej, używając również metody laserowej.

Polska bomba atomowa

Czy badania Polaków mogły przekuć się w zastosowanie militarne? Jest to wątpliwe, nie dysponowaliśmy bowiem nawet konieczną w konstrukcji bombą atomową. Na tą chwilę wszystkie dalsze pytania to teoretyzowanie, śmierć Kaliskiego położyła bowiem kres całemu programowi i nie sposób powiedzieć, dokąd by on zaprowadził.

Czy celem prac profesora była konstrukcja bomby termojądrowej? Odpowiadając zgodnie z dostępną wiedzą: raczej nie. Generał był jednak w pierwszym rzędzie naukowcem i prace nad fuzją motywowane były raczej chęcią opracowania źródła energii oraz przesunięcia dalej granic poznanego świata. Był jednak również człowiekiem polityki jako minister nauki i członek Komitetu Centralnego Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej. Przypuszcza się, że teoretyzowaniem o bombie termojądrowej skłonił Gierka do wsparcia badań. Ówczesny pierwszy sekretarz słuchał chętnym uchem opowieści o Polsce jako potędze jądrowej.

W sposób oczywisty nasuwa się pytanie: co skłoniło Edwarda Gierka do wsparcia badań Kaliskiego? I tutaj skazani jesteśmy w znacznej mierze na spekulacje. „Propaganda sukcesu” i „10. gospodarka świata” bardzo skorzystałyby na osiągnięciu tak widowiskowym i medialnym jak stworzenie programu termojądrowego. Plasowało by nas to w ścisłej czołówce zarówno pod względem militarnym, jak i naukowym. Być może Gierek chciał także powtórzyć mechanizm francuski. Kraj, który dobrze znał z młodości, dzięki programowi jądrowemu uniezależnił się od Stanów Zjednoczonych i zajmował pozycję nieco w opozycji do nich. Ustawienie Polski jako swoistej „Francji bloku wschodniego” dawało by pierwszemu sekretarzowi pozycję, o jakiej nie mógł śnić żaden jego odpowiednik w żadnym państwie socjalistycznym poza ZSRR.

Finalne pytanie, o którym pomyślał każdy, czytając sam tytuł artykułu, brzmi jednak: czy naprawdę jakikolwiek przywódca komunistyczny mógł wierzyć, że Moskwa pozwoli mu na produkcję własnej broni masowego rażenia, w ukryciu i bez swego błogosławieństwa? I tutaj odpowiedź jest, zdaje mi się, całkowicie przecząca.

Przemysław Mrówka

—–

Przemysław MRÓWKA. Absolwent Instytut Historycznego UW, były członek zarządu Koła Naukowego Historyków Wojskowości. Zajmuje się głównie historią wojskowości i drugiej połowy XX wieku, publikował, m. in. w „Gońcu Wolności”, „Uważam Rze Historia” i „Teologii Politycznej”. Były redaktor naczelny portalu Histmag.org. Miłośnik niezdrowego trybu życia.

Bibliografia:
Atomistyka polska w latach 1964–1972, Ośrodek Informacji o Energii Jądrowej, Warszawa 1976.
Gawlikowska-Fyk Aleksandra, Nowak Zuzanna, Energetyka jądrowa w Polsce, PISM, Warszawa 2014.
Heid Rolf, Electron-Phonon Coupling [w:] cond-mat.de [dostęp: 2 listopada 2017 roku] <https://www.cond-mat.de/events/correl17/manuscripts/heid.pdf>.
Matusiak Jerzy, Bomba atomowa made in Poland [w:] Uważam Rze [dostęp: 2 listopada 2017 roku] <http://www.uwazamrze.pl/artykul/997263/bomba-atomowa-made-in-poland>.
Poczet Komendantów-rektorów: gen. dyw. Prof. dr hab. Inż. Syklwester Kaliski, WAT, Warszawa 2012.

ZDIĘCIE: Gen. bryg. Sylwester Kaliski w czasie prezentacji w laboratorium badawczym. Fot. ze zbiorów Zespołu Szkół Mechanicznych, Elektrycznych i Elektronicznych w Toruniu.

Źródło: Przemysław Mrówka, Bomba Kaliskiego – polskie badania termojądrowe Portal historyczny Histmag.org. Licencja (CC BY-SA 3.0).

Przez wiele lat, a w zasadzie od chwili wkroczenia Armii Czerwonej w marcu 1945 do Koszalina, toczą się dyskusje i spory o to, czy miasto zostało zdobyte, czy wyzwolone? Z mojego punktu widzenia miasto zostało zdobyte i tymi rozważaniami chciałem się z państwem podzielić.

Przede wszystkim, chciałbym rzucić światło na to co mówią o walkach o miasto archiwiści i historycy niemieccy, wśród nich Erich Murawski, który w książce „Bój o Pomorze – ostatnie walki obronne na Wschodzie”, opisuje walki na Pomorskiej ziemi w 1945 roku. Murawski twierdzi, że Koszalin był ważnym strategicznie miastem, a dowództwu armii niemieckiej zależało na jego utrzymaniu z dwóch powodów – było ważnym ośrodkiem administracji i gospodarki oraz ważnym węzłem komunikacyjnym. Nic zatem dziwnego, że zarówno obrońcom jak i atakującym zależało na jego długim utrzymaniu, bądź też szybkim zdobyciu. W punktu widzenia Armii Czerwonej szybkie zajęcie węzłów komunikacyjnych spowodowałoby wyjście na tyły 3.Armii Pancernej i uderzenia w jej plecy. Dowództwo sowieckiej armii podeszło do sprawy bardzo poważnie, wysyłając w rejon Koszalina 3 Korpus Pancerny Gwardii – 2. i 3. Zmotoryzowaną Brygadę Gwardii tego korpusu od wschodu przez Chełmoniewo, oraz od południowego wschodu 18. Brygadę Zmotoryzowaną Gwardii.

3 marca 1945 r. o godz.17.00 wojska sowieckie osiągnęły linie Kędzierzyn – Chełmoniewo – Dzierżęcino – Kretomino, a o 20.00 były już na rogatkach Koszalina od stron północnej, wschodniej i południowo-wschodniej.

W relacji gen. płk. Rausa strona niemiecka mogła wystawić do obrony garstkę żołnierzy starszych rocznikowo, żołnierzy z komendy uzupełnień, oraz jak podaje, dwa tysiące przeszkolonych rekrutów narodowości węgierskiej i niemieckiej, w tym podporządkowany 2.Armii Pancernej oddział szkolny artylerii przeciwpancernej, w liczbie około 250 żołnierzy. W innej relacji E. Murawski podaje, że w dniu 1 marca 1945 r. do miasta miał przybyć ze Schwerina dodatkowy oddział szkoleniowy artylerii. Na dworcu kolejowym w Koszalinie znaleziono nowiutkie, zawinięte w natłuszczony papier armaty przygotowane najpewniej właśnie dla nich. Jednak nie mogły być one użyte, bo amunicja do nich znajdowała się w Białogardzie. Żołnierzom nie pozostało nic innego, jak wydanie broni i użycie oddziału jako piechoty. Poza wymienionymi jednostkami wydzielonymi do obrony miasta przybywali także żołnierze marynarki wojennej, sił powietrznych, niedobitki żołnierzy Waffen SS z dywizji francuskich ochotników „Charlemagne” (Karol Wielki). Do obrony skierowano też członków pospolitego ruszenia czyli Volkssturm i straż pocztową, ale z tych ostatnich obrona miasta pożytku mieć nie mogła żadnego, ponieważ nie potrafili posługiwać się nawet karabinem.

Murawski pisze dalej, że obronę Koszalina miano oprzeć o zewnętrzny i wewnętrzny pierścień umocnień. Wewnętrzny po wschodniej stronie miasta miałby się ciągnąć wzdłuż dawnej fosy. Radzieckie natarcie rozpoczęło się rankiem 4 marca, a poprzedziło je krótkie, intensywne ostrzeliwanie artyleryjskie, po którym od wschodu, południa i południowego-wschodu ruszyły czołgi wiozące na pancerzach także piechotę. Najważniejszy kierunek natarcia miał przebiegać od Chełmoniewa w kierunku koszar artyleryjskich. Obrona miasta cofnęła się na wewnętrzny pierścień, gdzie trwała do 5 marca, niszcząc sowieckie czołgi. Wieczorem nadszedł rozkaz o wycofaniu się. Pod osłoną nocy obrońcy próbowali oderwać się od atakujących żołnierzy Armii Czerwonej, kierując się w stronę dworca kolejowego, dalej przez mleczarnię kierując się ku zachodnim krańcom miasta. Jednak już na skraju miasta w zagajniku napotykali stanowisko sowieckich czołgów, gdzie wybuchła chaotyczna walka, wskutek której oddziały niemieckie rozproszyły się. Część przedarła się na południowy zachód, a w ślad za nimi ruszyły sowieckie odziały, zajmując miasto jeszcze tej samej nocy tj. z 5 na 6 marca 1945 roku.

Autor podaje, że według relacji nadburmistrza miasta Emila Bindera budynki w rynku oraz na głównej ulicy zostały zniszczone niemal w całości, a pozostałe rejony śródmieścia w znacznej części. Jeżeli jego relacja dotyczy dnia, w którym Rosjanie zajęli miasto ostatecznie, to stawia pod znakiem zapytania teorię, jakoby  Sowieci spalili miasto kilka dni po jego zajęciu. Budynki mógł zająć ogień w wyniku wcześniejszego intensywnego ostrzału artylerii. Tak czy inaczej nie zmienia to faktu, że miasto zostało zniszczone w wyniku działań wojennych.

Rafał SEMOŁONIK

Bibliografia: Erich Murawski, Bój o Pomorze – Ostatnie walki obronne na Wschodzie, Wydawnictwo NAPOLEON V, Oświęcim 2015

Erich MURAWSKI (ur. 12.07.1894 w Ahlbeck, zm. 11.10.1970 na wyspie Uznam), niemiecki dziennikarz, urzędnik, archiwista, oficer, brał udział w walkach na Pomorzu w 1945. Silnie związany z Pomorzem.

Zdjęcie: Szkolenie Volkssturmu z broni przeciwpancernej Panzerfaust. Rekonstrukcja, „GRH Koslin, Projekt Koslin”. Foto: Mariusz Król

Opis walk na Pomorzu w 1945 roku nie daje nam wyobrażenia o uczestnikach bitwy – żołnierzach walczących po obu stronach. Jak wyglądali, jakim dysponowali uzbrojeniem, jak wyglądało ich umundurowanie. Nie zachowało się zbyt wiele fotografii z tego okresu, a te które przetrwały są często słabej jakości. W lutym 2016 roku koszalińscy rekonstruktorzy historyczni podjęli trud odtworzenia walk na Pomorzu w 1945 roku. Uczynili to jak zwykle z ogromna dbałością o każdy nawet najdrobniejszy detal, ukazując wygląd i uzbrojenie walczących stron. Powstała seria znakomitych zdjęć. Dzięki uprzejmości rekonstruktorów, którym składamy podziękowania, możemy dzisiaj zaprezentować 50 zdjęć z tej wartościowej kolekcji. (tr)

Nazwa inscenizacji: Walki na Pomorzu w 1945 roku.
Data i miejsce rekonstrukcji: luty 2016, Koszalin, ulica Słoneczna (dawne sanatorium poniemieckie).
Uczestnicy inscenizacji: GRH Gratz; G.R.H. 2. pułku ułanów 1. Warszawskiej Brygady Kawalerii; Stowarzyszenie Historyczno-Eksploracyjne „Odkrywcy”; Gazeta Odkrywcza; Projekt Köslin; Studio Historyczne Huzar; ZESPÓŁ FOTOGRAFÓW: Mariusz Król, Ireneusz Chmielowski i Kamil Olszowy.

Redakcja Koszalin7.pl serdecznie dziękuję rekonstruktorom historycznym, członkom grup rekonstrukcji historycznej za udostępnienie doskonałych fotografii do publikacji. Po obejrzeniu zdjęć każdy musi dojść do wniosku, że koszalińskie grupy historyczne osiągnęły wysoki poziom profesjonalizmu. Z powodzeniem mogliby stanowić wyspecjalizowaną grupę statystów filmowych, jakiej nie powstydziłoby się Hollywood. Posunięta do perfekcji dbałość o najmniejsze szczegóły, niezwykła staranność w doborze ubiorów, oporządzenia, uzbrojenia – składają się na powodzenie tego przedsięwzięcia. Jeśli uświadomimy sobie, że koszalińscy rekonstruktorzy robią wszystko za własne pieniądze, w swoim wolnym czasie, kierowani wyłącznie pasją i pragnieniem popularyzowania historii, to możemy skomentować wszystko tylko jednym słowem: Szacunek!

xxxxxx

xxxxxxx

Nieco inaczej widzi rolę Paderewskiego powojenny historyk Janusz Pajewski, umieszczając wydarzenia w Poznaniu w ciągu wielu wydarzeń politycznych, które wydarzyły się pod koniec 1918 roku i doprowadziły do odzyskania niepodległości: „Paderewski wyjeżdżał do Polski z gorącym pragnieniem doprowadzenia zwalczających się stronnictw do współpracy; w mniemaniu własnym, jak również bardzo wielu Polaków i cudzoziemców był przyszłym pierwszym prezydentem odrodzonej Rzeczypospolitej. Pierwsze kroki Paderewskiego na ziemi polskiej zdawały się zapowiadać, że misja jego będzie miała doniosłe dziejowe znaczenie. Manifestacje patriotyczne w Poznaniu w dniu przybycia tam Paderewskiego przyśpieszyły wybuch Powstania Wielkopolskiego. Wzrósł jeszcze autorytet mistrza i urok, jaki opromieniał jego w Polsce”. Paderewski odbył jeszcze triumfalną podróż do Warszawy, witany na stacjach przez rozentuzjazmowane tłumy oraz triumfalny wjazd do Warszawy. Zdaniem Pajewskiego była to wielka rozgrywka z Piłsudskim o władzę, którą Paderewski „przegrał już w samym początku walki”.

Bez względu jednak na oceny polityczne, poza dyskusją pozostaje fakt, że Ignacy Paderewski swoim przybyciem do Poznania zainicjował wybuch Powstania Wielkopolskiego. Niemcy zdawali sobie sprawę z zagrożenia i obserwowali przyszłego premiera Polski przez cała trasę przejazdu – z Gdańska, dokąd Paderewski w towarzystwie małżonki i oficerów angielskich przybył 25 grudnia 1918 na krążowniku „Concorde”, jak i podczas podróży koleją na trasie Piła – Rogoźno – Oborniki – Poznań. Na stacjach dochodziło do incydentów prowokowanych przez Niemców, m.in. w Rogoźnie oficerowie próbowali go nakłonić do zmiany trasy i udania się bezpośrednio do Warszawy.

26 grudnia 1918 roku o godz. 21.10 na poznański dworzec boczny (cesarski) wjechał pociąg wiozący Paderewskiego. Na stacji czekały nie tylko tłumy rozentuzjazmowanych Polaków, ale także oficerowie niemieccy z dokumentem – zakazem pobytu w mieście dla Paderewskiego. Poznaniacy otoczyli niemieckich oficerów kordonem i nie dopuścili do wręczenia nakazu opuszczenia miasta. Po wysłuchaniu powitalnych przemówień i patriotycznych pieśni Paderewski przejechał do hotelu „Bazar”, gdzie witał go prezydent Poznania Jarogniew Drwęski z członkami Komisariatu Naczelnej Rady Ludowej. Z okna nad wejściem do hotelu mistrz przemówił do poznaniaków zgromadzonych na placu Wilhelma (Wilhelmplatz).

27 grudnia 1918 Polacy zorganizowali manifestacyjne pochody, Niemcy postanowili więc zaprowadzić porządek. Najaktywniejsi z nich, wspierani przez żołnierzy elitarnego 6. pułku grenadierów zorganizowali kontrpochód, który spod koszar, ruszył w kierunku placu Wilhelma, niszcząc po drodze siedzibę Komisariatu NRL i zrywając zawieszone na prywatnych balkonach flagi państw ententy. Polskie oddziały Służby Straży i Bezpieczeństwa oraz Straży Ludowej, nie zamierzały w tej sytuacji pozostawać bezczynne. Około godziny 17.00 padły pierwsze strzały. Wybuchło powstanie.

Pół roku później, 28 czerwca 1919 roku, Ignacy Paderewski, już jako premier Polski i delegat na pokojową konferencję w Paryżu, złożył swój podpis na Traktacie Wersalskim, przywracającym Polsce niepodległość, z Wielkopolską w granicach Rzeczypospolitej.

Cytaty pochodzą z opracować Stanisława Kutrzeby i Janusza Pajewskiego.

Nazwa inscenizacji: „Przyjazd Ignacego Paderewskiego do Poznania”.
Data i miejsce rekonstrukcji: Koszalin, 11 listopada 2016 roku, róg ulic Zwycięstwa i Piłsudskiego.
Inscenizacja: Bałtyckie Stowarzyszenie Miłośników Historii „Perun”. W rolę Ignacego Paderewskiego wcielił się aktor Bałtyckiego Teatru Dramatycznego w Koszalinie Artur Czerwiński.

{gallery}blog/2016/16_11_11_paderewski_poznan{/gallery}

Dzień 11 listopada 1918 roku był pochmurny i dżdżysty, ale zarazem przepełniony wielkimi wydarzeniami, które z czasem przeszły do historii. We francuskim Compiegne podpisano zawieszenie broni, kończące I wojnę światową, w Polsce zaś Rada Regencyjna przekazała władzę w ręce Józefa Piłsudskiego.

Wspominają świadkowie wydarzeń.

Hrabia Bogdan Hutten-Czapski: „W nocy na 11 listopada oddziałki POW – przeważnie studenci, ale i dowborczycy – zaczęli w różnych punktach miasta rozbrajać poszczególnych wojskowych niemieckich. Żołnierze polscy zajęli Belweder, mosty na Wiśle, park samochodowy. Żołnierze niemieccy przeważnie odmawiali posłuszeństwa oraz użycia broni przeciwko powstańcom polskim. Planowo więc rozbrajano Niemców, zajęto niemieckie urzędy, koszary, magazyny, zdobyto w ogromnych ilościach broń, amunicję, materiały, pieniądze i akta. Przez cały ten czas generał gubernator von Beseler siedział zupełnie sam na zamku i nie pokazywał się nikomu”.

Jędrzej Moraczewski, późniejszy premier Rzeczypospolitej: „Niepodobna oddać tego upojenia, tego szału radości, jaki ludność polską w tym momencie ogarnął … Po 120 latach prysnęły kordony. Nie ma ich. Wolność! Niepodległość! Zjednoczenie! Własne państwo. Na zawsze. Chaos – to nic. Będzie dobrze. Wszystko będzie.”

Nie zawsze jednak wszystko przebiegało gładko. W Warszawie i innych miastach dochodziło do strzelaniny, a nawet regularnych walk. Ginęli Peowiacy, tak jak w Sieradzu gdzie w walkach z Niemcami wokół dworca kolejowego, poległo ich czterech i tyleż samo Niemców. W Warszawie w przeddzień akcji rozbrajania stał jeszcze potężny garnizon niemiecki złozony z 12 tys. żołnierzy (siły odpowiadające dywizji) i 18 tys. urzędników wojskowych (częściowo uzbrojonych).

Milicjant Piotr Michalski z Milicji Miejskiej: Udaliśmy się … na ul. Konwiktorską w celu rozbrojenia warty w sile 100 ludzi. Kiedyśmy już ładowali na podwórze odebrane karabiny, wówczas ktośz wartwoni zawiadomił pobliski oddział Niemców w cytadeli, ktory przybył w sile jednego plutonu (ok. 40 ludzi) i 2 oficerów wyprowadzając nas wszystkich na podwórze w zamiarze rozstrzelania. Już mieli przy oku broń, jedynie dzięki temu, że między tymi dwoma oficerami nastąpiło jakieś nieporumienie, to nas uratowało od śmierci.

Mimo przeszkód akcja postępowała i nabierała cech planowych. Tak było m.in. ze szpitalami i zakładami graficznymi. Przewodziła młodzież, co szczególnie widoczne było w centrum Warszawy.

Stefan Dołęgowski: Na Zamku Królewskim działy się dziwne rzeczy. Jeszcze godzin kilka temu na straży drogich każdemu Polakowi pamiątek stał groźny Prusak w pikielhaubie na głowie, obecnie straż trzyma nad starym dumnym zamkiem młodzież akademicka z amarantowo-białą opaską na lewym i karabinem w prawym ręku!

Ikonografia na temat rozbrajania Niemców w Warszawie jest uboga – zaledwie kilka obrazów i zdjęć. Te najbardziej znane zamieszczamy na początku galerii, wśród nich „Rozbrajanie Niemców przed Główną Komendą na placu Saskim w Warszawie” – obraz olejny autorstwa malarza-batalisty Stanisława Bagieńskiego (1876-1948). Można porównać przybliżoną rzeczywistość (obraz powstał ok. 20 lat po wydarzeniach) z inscenizacją z roku 2016 w Koszalinie. (zm)

Nazwa inscenizacji: „Rozbrajanie Niemców w Warszawie w 1918 roku”.
Data i miejsce rekonstrukcji: Koszalin, 11 listopada 2016 roku, parking przed Delegaturą Zachodniopomorskiego Urzędu Wojewódzkiego przy ul. Andersa (były Urząd Wojewódzki).
Inscenizacja: Bałtyckie Stowarzyszenie Miłośników Historii „Perun”.

Cytaty pochodzą z: „Listopad 1918 we wspomnieniach i relacjach”, Wydawnictwo MON, Warszawa 1988.

{gallery}blog/2016/16_11_11_rozbr_niemcow{/gallery}

Nazwa wsi (ponad wszelką wątpliwość słowiańskiego pochodzenia) przez badaczy nazw miejscowych okolic Koszalina (tak niemieckich, jak i polskich) zaliczana jest do grupy nazw wywodzących się od zwierząt. W źródłach niemieckich odnajdujemy różnorodność pisowni nazwy tej miejscowości. I tak: Jamene, Jamele, Jament, Jamen. Wg Lubinusa: „jako słowiański źródłosłów wchodzi w grę tylko jama… a mianowicie lisia jama”.

Jamno jest wsią placową o regularnym rozplanowaniu (nawiązującym do wcześniejszej formy słowiańskiej), zachowuje kształt okolnicy z centralnym placem w środku wsi, na którym znajduje się kościół parafialny. Zabudowania gospodarskie posadowione były wokół drogi okalającej plac. Siedliszcza chłopskie, to zabudowania zamknięte w czworobok, z budynkiem bramnym, w którym znajdowała się brama wjazdowa i bramka dla pieszych. W głębi podwórza, na wprost budynku bramnego, ustawiano chałupę, po lewej i po prawej stronie zabudowania gospodarcze i stodołę. Z tyłu, za chałupą, rozciągały się pola i łąki.

Dzieje wsi Jamno poznajemy od XIII wieku i związane są z historią miasta Koszalina. W roku 1248, razem ze wschodnią częścią ziemi kołobrzeskiej (z tytułu darowizny Barnima I – księcia szczecińskiego – dla biskupa Wilhelma) Jamno wraz z innymi osadami stało się częścią biskupstwa kamieńskiego.

Pierwsza historyczna wzmianka o wsi Jamno pochodzi z roku 1278, kiedy to klasztor cysterek z Koszalina otrzymał patronat nad kościołem w Jamnie. Możemy więc przypuszczać, że wieś już wtedy była wsią znaczącą – ludną, bogatą, z kościołem i zabudowaniami gospodarskimi.

Po nadaniu Koszalinowi praw miejskich w 1266 roku, Jamno stało się obiektem żywego zainteresowania ze strony miasta. Położenie geograficzne Koszalina stanowiło zasadniczą przeszkodę w urzeczywistnieniu aspirowania do rangi miasta handlowo-morskiego. Jednak dążenia rady miejskiej stale zmierzały do realizacji tego planu. I tak w 1313 roku miasto zakupiło obszary, dzięki którym posiadłości miejskie poszerzyły się znacznie w kierunku północnym dotykając granic Jamna, Podamirowa i Strzeżenie, lecz nie sięgały jeziora Jamno. Dopiero rok 1331 umożliwił przesunięcie granic miasta aż do południowych brzegów jeziora. Dzięki darowiźnie biskupa kamieńskiego Fryderyka von Eickstedta miasto uzyskało dużą wieś Jamno „z wszystkimi jej przydatkami i przynależnościami, z polami uprawnymi i nieużytkami, łąkami, pastwiskami, zagajnikami i lasami, z wodami…”. Odtąd dzieje Jamna na przeciąg kilku stuleci związane były ściśle z historią miasta Koszalina.

Wieś komunalna, jaką zostało Jamno, miała całkowicie inne prawa, od wsi folwarcznej. Urzędowym przedstawicielem miasta w Jamnie był sołtys, który, miał prawo zbierać podatek, podnosić go, a także – za brak posłuszeństwa, czy inne przewinienia – skazywać mieszkańców wsi na różne kary (wybór też należał do niego) Sołtys odpowiadał przed magistratem za porządek we wsi.

Chłopi byli poddanymi rady miejskiej. Spoczywał na nich obowiązek płacenia na rzecz miasta czynszów w pieniądzu i naturze. Ziemie chłopskie stały się własnością miasta, a chłopi jamneńscy byli wieczystymi jej dzierżawcami. Wytworzyły się warstwy społeczne, które w zależności od posiadanego majątku były bardziej, lub mniej uprzywilejowane.

W XVIII w. najliczniejszą grupą byli kmiecie (chłopi dziedziczący), których gospodarstwa były własnością miasta, z tym, że przechodziły dziedzicznie z ojca na syna. Kmieć oddawał miastu określone w przywilejach osadniczych daniny, a to, co ponadto wypracował, stanowiło jego własność.

W roku 1733 wartość gospodarstwa kmiecego została przez magistrat Koszalina ustalona na 166 talarów. Roczny przychód z gospodarstwa wynosił do 70 talarów, z czego miasto jako podatek otrzymywało 46 talarów. Kmieciowi zatem pozostawała poważna kwota na dokonywanie inwestycji. Stąd Jamno przez wieki miało opinię jednej z najbogatszych wsi w okolicach Koszalina.

Drugą, o wiele mniej liczną grupę, stanowili zagrodnicy. Ich gospodarstwa nie podlegały dziedziczeniu, miasto nimi dysponowało, zwyczajowo jednak oddawano je synowi zmarłego gospodarza. Gospodarstwo zagrodnika było o wiele uboższe od kmiecego.

Trzecią warstwę społeczną Jamna stanowili rzemieślnicy. Poza nimi mieszkali w Jamnie również tzw. budnicy (chałupnicy), nie mieli oni własnych gospodarstw, najmowali się do pracy u kmieciów lub zagrodników.

Przynależność Jamna do miasta, to nie tylko obciążenia podatkowe i świadczenia na jego rzecz, ale również przywileje (np. łatwość zbytu produktów rolnych, ulgi podatkowe) umożliwiające znaczny rozwój gospodarki. Zamożność chłopów jamneńskich znajduje odbicie w bogactwie strojów, dostatnim wyposażeniu wnętrz mieszkalnych i niezwykle bogatych dekoracjach przedmiotów codziennego użytku.

Etnograficzna grupa jamneńska stanowi od lat przedmiot zainteresowań zarówno historyków, jak i etnografów. Tworzy ją bowiem ludność zaledwie dwu wsi – Jamna i Łabusza (pierwsza wzmianka o wsi pochodzi z 1337 roku, osada należała do biskupów kamieńskich, później – do klasztoru cysterek z Koszalina. Łabusz pełnił rolę koszalińskiego portu). Więzy kultury, obyczajów i pokrewieństwa łączyły ściśle jamneńczyków tylko z mieszkańcami sąsiadującego Łabusza, utrzymując wyłącznie między sobą stosunki towarzyskie, tylko we własnym gronie zawierali związki małżeńskie. Dopiero około 1890 roku pierwszy zamiejscowy „wżenił się” do jednej z miejscowych rodzin. Do najnowszych czasów pielęgnowane były tradycje regionalne stroju jamneńskiego, który noszony był do roku 1921.

Wytworzenie na tak ograniczonym terenie swoistej i długo żywotnej enklawy kulturowej Jest zjawiskiem rzadko występującym, a na obszarze Pomorza Środkowego swego rodzaju ewenementem.

Na specyfikę tej kultury wpływ wywarło (poza przynależnością do miasta) również sprowadzenie do Jamna i Łabusza w XVII wieku kolonistów z Holandii, którym powierzono prace przy oczyszczaniu jeziora i meliorację okolicznych gruntów; oraz geograficzna izolacja, dzięki której tradycyjna kultura ludowa była żywa jeszcze w okresie międzywojennym, a największy jej rozkwit przypada na połowę XIX wieku.

Kultura jamneńska jest zjawiskiem niezmiernie złożonym, noszącym w sobie pierwiastki słowiańskie, niderlandzkie (holenderskie i fryzyjskie), a także inne. Społeczność obu wsi twórczo absorbowała zwyczaje kolejnych osadników (niderlandzkich oraz niemieckich), w wyniku czego, na bazie słowiańskiej kultury o pogańskich korzeniach, powstała w ciągu wieków enklawa z charakterystycznymi tylko dla niej zwyczajami i wytworami kultury materialnej.

Do szczytowych osiągnięć jamneńskiej ludowej twórczości artystycznej zaliczyć bez wątpienia można polichromowane meble, głównie fotele, zydle i krzesła. Sprzęty te charakteryzuje ogromna różnorodność kształtów, bogata kolorystyka oraz wspaniała ornamentyka. Siedziska foteli i krzeseł wyplatane były w misterne romby z łyka lub trzciny, używanej także do krycia dachów. Fotele jamneńskie odgrywały istotną rolę w obrzędowości weselnej. Na nich sadzano młodą parę podczas zaślubin, a między warstwy wyplatanego siedziska wkładano „na szczęście” złote monety lub kawałki szkła zgrzytające przy każdym poruszeniu, co miało odstraszać złe moce.

W połowie XIX wieku Jamno było silnym ośrodkiem kulturowym, o szeroko rozwiniętym stolarstwie, produkującym już meble seryjnie, na zamówienie. Wytwory stolarstwa jamneńskiego spotyka się również w Iwięcinie, Wierciszewie, Garbnie, Tymieniu i oczywiście Koszalinie. Przy produkcji mebli pracowały całe stolarskie rodziny. Sztuka konstruowania i dekorowania sprzętów przekazywana była z pokolenia na pokolenie.

Drugim, obok stolarstwa, rzemiosłem znakomicie w Jamnie rozwiniętym było tkactwo, świadczy o tym ilość i różnorodność zachowanych narzędzi związanych z obróbką lnu i bezpośrednim wyrobem tkanin. Zachowane deseczki i czółenka tkackie – niezwykle starannie wykonane, pieczołowicie ozdobione są geometrycznym rytem.

Technika rytu i ażurowy ornament były znamienne dla kultury jamneńskiej i są jej wyróżnikiem. Spotykamy tu zdobienia w kształcie serc, wirujących kół, rozet oraz form geometrycznych, dziurek i stylizowanego tulipana.

Sztuka zdobnicza nie ograniczała się tylko do upiększania dużych sprzętów domowych, dekorowane były również małe przedmioty codziennego użytku, w tym – maglownice, kijanki do prania, formy do masła, pierników, etc. Wszystkie, bez względu na przeznaczenie z niezwykłą precyzją, starannością i kunsztem, co świadczy o wysokim poziomie estetycznym wykonawców. Są one charakterystyczne dla tej grupy etnicznej.

Kultura jamneńska, a szczególnie inspirująca sztuka ludowa, która uczyniła Jamno jedną z najbardziej interesujących miejscowości na Pomorzu bujnie rozwijała się do 1945 roku, po którym mieszkańcy Jamna i Łabusza wyjechali do Niemiec pozostawiając po sobie ślad w postaci wytworów kultury materialnej.

(1) Kościół pw. Matki Bożej Różańcowej w Jamnie (gotyk gruntownie przebudowany w XVIII i XIX wieku).
(2) Pozostałości zabytkowej zabudowy (zabudowania gospodarcze) we wsi Jamno. Detale budowli.
(3) Zagroda rybacka z 1869 roku z Dąbek (wieś położona ok. 20 km od Jamna, gdzie stosowano takie same konstrukcje architektoniczne) w skansenie Muzeum w Koszalinie. Konstrukcja chałupy rybackiej szkieletowa (ryglowa) wypełniona szachulcem. Dach naczółkowy kryty trzciną.
Zdjęcia: Tadeusz Rogowski.

Źródło: Załącznik do uchwały Rady Miejskiej Koszalina z 19 lutego 2009 „w sprawie wystąpienia z wnioskiem do Ministra Spraw Wewnetrznych i Administracji o zmianę granic Miasta Koszalina”. Fotografia i wytłuszczenie tekstu pochodzą od redakcji portalu KOMK.

{gallery}kos/zabytki/16_11_06_jamno{/gallery}

Co ułani i kawaleria mogą mieć wspólnego z Koszalinem? Otóż mają i to nie tylko z Koszalinem ale też z miejscowościami w pobliżu miasta, jak Sianów czy Węgorzewo…

Do Koszalina ułani dotarli 30 czerwca 1945 roku, prawie trzy miesiące po wyparciu z miasta wojsk niemieckich. Polskie wojsko, a zwłaszcza kawaleria wzbudzała radość rodaków. Należy też zwrócić uwagę, że w Koszalinie stacjonowali żołnierze radzieccy, którzy w żaden sposób nie zapewniali poczucia bezpieczeństwa, a wręcz przeciwnie sami dokonywali rozbojów na ludności cywilnej. Wojsko Polskie dawało poczucie bezpieczeństwa rodakom, a sami Polacy mogli poczuć się jak u siebie. W Koszalinie było tak niebezpiecznie, że pierwszą pasterkę 24 grudnia 1945 w kościele Mariackim (obecnie Katedra) o. Nikodem Szałankiewicz zdecydował się odprawić o godz. 14.00 tak, żeby wierni mogli przed zmrokiem wrócić do domów. Daje to obraz tego, jak wyglądało życie w pierwszych latach polskiego Koszalina.

Dywizje rozlokowano przy ul. Wojska Polskiego 66. Były tam sprzyjające ku temu warunki dla koni, a same koszary były bardziej obszerne. Te przy ul. 4 marca zajmowała Armia Czerwona, która nie była skora do jakichkolwiek ustępstw wobec swojego jeszcze niedawnego „sojusznika” z frontu. Na kwaterę Dowództwa Dywizji został wybrany do dziś istniejący budynek przy zbiegu ulic Zwycięstwa i Wojska Polskiego. Obecnie służy on jednej z firm ubezpieczeniowych.

Wojsko było z ludźmi. Można było to dostrzec, w postaci obchodzonych świąt przez rodaków. Dużym przeżyciem zarówno patriotycznym jak i religijnym, musiało być dla koszalinian święto Wojska Polskiego obchodzone 15 sierpnia w rocznicę Cudu nad Wisłą. Rok wcześniej ułani świętowali je w Lublinie w nieco innych okolicznościach. Przyszło im wykuwać te tradycje w nowym miejscu, nie mającym nic wspólnego z polską tradycją wojskową. Był to jednak element, który spajał Polaków przybywających z Kresów oraz innych części II RP. Na kolejne uroczystości ułani nie musieli długo czekać, bo już 8 września uczestniczyli w pierwszych dożynkach w Koszalinie. By dopełnić opowieść o związkach ułanów z naszym regionem, trzeba dodać, że stacjonowali także w Węgorzewie Koszalińskim, gdzie pracowali z miejscowymi na roli oraz zapewniali im bezpieczeństwo. Jak mówią świadkowie, ustawili oni rkm na wylocie drogi do Sianowa po to, by żołnierze Armii Czerwonej nie zapędzali się w te rejony celem rabunku.

Formowanie Brygady

Musimy się cofnąć do wiosny 1944 roku. Miejscowość Trościan w obwodzie charkowskim na Ukrainie, gdzie z rozkazu Sztabu Generalnego Armii Czerwonej powstała Brygada Kawalerii, która przyjęła nazwę 1 Samodzielnej Brygady Kawalerii. W późniejszym czasie, z rozkazu Dowódcy 1 Armii Wojska Polskiego z 15 maja 1945 roku, dodano jej miano „Warszawskiej”.

8 maja 1944 na rok przed zakończeniem działań wojennych w Europie, Brygada weszła w skład 1 Armii Wojska Polskiego. 22 czerwca żołnierze ruszają w nowe miejsce pobytu. Transportem kolejowym docierają w rejon Kijowa, miejsca stacjonowania 1 Armii Wojska Polskiego. Poprzez Klewań, Horodyszcze, Kowel i Lubomlę własnymi siłami przekraczają rzekę Bug, by przy owacjach tłumów wkroczyć 28 lipca do Chełma, gdzie przydzieleni zostali do ochrony władz. Na początku sierpnia Brygada zostaje przeniesiona do Lublina, gdzie mieszkańcy fundują Ułanom sztandar wykonany przez siostry zakonne. 15 sierpnia uczestniczą w święcie Wojska Polskiego, które wtedy jeszcze obchodzone było w dniu Cudu nad Wisłą. Ułani, uroczyście defilujący i oddający hołd poległym kolegom, myślami są już na froncie…

Żołnierze Brygady rekrutowali się głównie z przedwojennych jednostek kawaleryjskich, m.in. z 19. Pułku Ułanów Wołyńskich oraz 21. Pułku Ułanów Nadwiślańskich. Brygada liczy sobie 3500 tysiąca etatów. Dowódcą Brygady zostaje ppłk Włodzimierz Radziwanowicz a jego zastępcą rtm. Stanisław Arkuszewski. Na szefa sztabu powołano ppłk Mikołaja Pichowicza.

Przysięga wojskowa, którą złożyli Ułani Warszawskiej Brygady Kawalerii miała miejsce już w strefie walk, w Dobrzyńcu Wielkim między 4 a 13 października 1944.

Szlak bojowy

Do działań wojennych Brygada została skierowana we wrześniu, na przyczółek warecko-magnuszewski oraz ten, na warszawskiej Pradze. Biorą tam udział w próbnym forsowaniu Wisły w okolicy Mostu Kierbedzia, a po nim dostają rozkaz o wycofaniu się na stanowiska obronne w okolice Karczewa, Otwocka i Świdra. Pozostają tam do 29 grudnia, kiedy to dostają rozkaz do marszu w kierunku Warszawy.

16 stycznia 1945 roku, Brygada przez Jeziorną i Mokotów wkracza do zniszczonej Warszawy. Następnie szlak wiedzie ich do Bydgoszczy a potem na Wał Pomorski, w rejon najbardziej zaciekłej obrony niemieckich jednostek, dla których jest to ostatnia najbardziej przygotowana linia umocnień mająca za zadanie zatrzymać nacierających na Berlin żołnierzy Armii Czerwonej i 1 Armii Wojska Polskiego.

Na szlaku walki stają takie miejscowości jak Jastrowie, Podgaje, Wieloboki czy Sośnica. Brygada ponosi duże straty zwłaszcza pod Wielobokami, gdzie 2 Pułk Ułanów musi wyrwać się z okrążenia.

Dalej na szlaku stoi Borujsko (obecnie Żeńsko w pow. drawskim), gdzie odbywa się ostatnia szarża polskiej Kawalerii (1 marca 1945). Opis jej rozpala emocje po dziś dzień. Po nieudanych atakach na pozycje niemieckie 2 Dywizji Piechoty, AWP zdecydowała się na skierowanie w ten odcinek żołnierzy 2 Pułku Ułanów, pod komendą porucznika Zbigniewa Staraka.

A tak wspomina ten moment sam dowódca 2 PU:

Strzeliła w górę czerwona rakieta – to sygnał do ataku. Padła komenda: „Lance, szable w dłoń”. Rozwinięte w linie plutony wyskoczyły z lasu do szarży, utrzymując kierunek na wieś Borujsko. Cwałem doszliśmy do toru kolejowego, przeskoczyliśmy przezeń, przejechaliśmy się po szachownicy grenadierów, którzy zniszczyli nam pancerfaustami czołgi…

Kawalerzystom udało się zdobyć Borujsko i utrzymać miejscowość do następnego dnia, kiedy to przybyło wsparcie 2 Dywizji Piechoty. Zwycięstwo nie obyło się bez strat. Śmierć poniosło tam siedmiu żołnierzy, a dziesięciu zostało rannych.

Do kolejnego starcia z wrogiem doszło już pięć dni później, w blisko pięciogodzinnej bitwie w miejscowości Bierzwnica. Był to tzw. kocioł świdwiński, gdzie ulokowany został ważny węzeł komunikacyjny. Dalej szlak biegł do Gryfic, a już tydzień później ułani byli w Mrzeżynie, gdzie 17-ego marca, na dzień przed zaślubinami w Kołobrzegu odbyła się podobna uroczystość z udziałem 2 i 3 Pułku Ułanów. Akt ten przypieczętował kapral Sochaczewski, wrzucając w morskie fale pierścień i wypowiadając krótką, żołnierską rotę przysięgi:

Morze przyrzekamy ci wierność po wsze czasy…

Kolejnym etapem Brygady był marsz w kierunku brzegu Dziwny i zalewu szczecińskiego. Odrę przechodzą w rejonie Gozdowic, od strony północy mijają Berlin, a 21 kwietnia walczą pod Hackelberg i Grunthal. Kapitulacja III Rzeszy zastaje ich w dorzeczu Łaby.

* * *

Z początkiem grudnia Dywizja została przegrupowana do dobrze sobie znanych Gryfic. Po kolejnej reorganizacji, dywizja trafia do Garwolina, a tam z rozkazu Naczelnego Dowódcy WP w styczniu 1947 roku zostaje rozwiązana. Stu kawalerzystów jednak zostaje, by stworzyć oddział reprezentacyjny ale i ten, w połowie 1948 zostaje rozwiązany.

Tak pokrótce przekazałem Państwu historię ostatniej Brygady Kawalerii, która współtworzyła i wpisała się złotymi zgłoskami w karty naszej ojczyzny. Przechodząc do opisu GRH 2 Pułku Ułanów 1 WBK warto jeszcze raz przypomnieć, że to właśnie ta brygada wsławiła się ostatnią w historii polskiej wojskowości szarżą pod Borujskiem na niemieckie stanowiska ogniowe, które oczywiście zdobyła.

Rafał SEMOŁONIK

—–

GRH 2 Pułku Ułanów 1 Warszawskiej Brygady Kawalerii. Grupa postała na początku 2012 roku, dokładnie w dzień sześćdziesiątej siódmej rocznicy Mrzeżyńskich Zaślubin z Morzem, dokonanych właśnie przez ten Pułk (17 marca 1945). Przedmiotem naszych zainteresowań nie jest tylko 1 Warszawska Brygada Kawalerii, ale też cała działalność Armii Wojska Polskiego, sformowanej w Sielcach nad Oką, zaczynając od jej chrztu bojowego w bitwie pod Lenino, aż do końca szlaku boju w Berlinie. Członkowie grupy rekrutują się z różnych środowisk, każdy z nas ma kilkuletnie doświadczenie w różnych grupach zajmujących się odtwórstwem historii z okresu II WŚ, z całego jej teatru działań w Europie. Do chwili obecnej grupa brała udział w kilkudziesięciu widowiskach historycznych na terenie całego kraju w największych plenerowych imprezach. Grupa włączyła się w ratowanie zabytkowego Kościoła w Komorowie (gmina Polanów), gdzie od 2013, w ostania sobotę lipca uczestniczą i włączają się w organizację Biesiady Historycznej.
Nawiązaliśmy kontakt z mieszkańcami miejscowości Węgorzewo Koszalińskie, w której stacjonowali Ułani z 3 Pułku Ułanów. Współpraca zaowocowała powstaniem projektu badawczo-edukacyjnego pt. „Szwadron Węgorzewo”. Celem projektu jest odtworzenie historii tego oddziału i krzewienie postaw patriotycznych wśród młodzieży.
Do tej pory udało nam się zgromadzić ekwipunek kawaleryjski żołnierzy piechoty czy załóg pojazdów pancernych podobny do tego, jakiego używali żołnierze Wojska Polskiego na Wschodzie z okresu 1943-45. Na potrzeby rekonstrukcji przygotowujemy też sylwetki żołnierzy Armii Czerwonej, osób cywilnych adekwatnie do okresu naszych zainteresowań. Efekty naszych działań można zobaczyć w bogatej galerii zdjęć na Facebooku, gdzie z dbałością o szczegóły prezentujemy sylwetki rekonstrukcyjne. Większość elementów stanowią wysokiej jakości repliki lub adaptowane wzory powojenne. Posiadamy także oryginalne artefakty, w tym niemal kompletne wyposażenie improwizowanego, polowego stanowiska dowodzenia. Efekty naszych działań, opracowane z dbałością o detale oraz sylwetki rekonstrukcyjne, prezentujemy w ramach witryny założonej na naszym profilu na Facebooku (www.facebook.com/GRH2pu) oraz na portalu Koszalin7.pl, gdzie sukcesywnie będzie uzupełniana.
Zapraszamy Państwa do poznania historii w sposób taki, jaki proponujemy. Do rozmowy, zadawaniu pytań i uczestniczenia w imprezach, w których również i my uczestniczymy. Nasze doświadczenie mówi, że po spotkaniu z nami wrócą Państwo do domu i sięgną głębiej w historię Państwa przodków.
Rafał Semołonik
Adres e-mail: grh2pu@tlen.pl

Rafał SEMOŁONIK, koszalinianin, rekonstruktor historyczny w GRH 2 Pułk Ułanów 1 Warszawskiej Brygady Kawalerii.

Zdjęcia: Zdjęcie historyczne z okresu walk na Pomorzu w 1945 roku, prawdopodobnie poczet dowódcy ( foto 1), dwa zdjęcia (foto 2,3) z Defilady Tysiąclecia w Warszawie (22 lipca 1966), zdjęcia (foto 4-10) przedstawiają rekonstrukcję oddziałów 1 Warszawskiej Brygady Kawalerii oraz 1. Armii Wojska Polskiego, przy czym zdjęcia 4, 7, 8, 9, 10, 11 pochodzą z archiwum GRH 2.pu 1.WBK, natomiast zdjęcia 5 i 6 wykonał Łukasz Dyczkowski.

76 lat temu w nocy z 27 na 28 lutego 1945 roku na wschodnim brzegu Odry poniżej Czelina, wbito pierwszy polski słup graniczny. Warto przy tej okazji poświęcić kilka zdań postaci śp. ppłk. rezerwy Władysława Cieślaka, którego grób i ulica znajdują się w Szczecinku.

Walki stoczone przez 1 Armię Wojska Polskiego na Pomorzu Zachodnim miały miejsce od lutego do kwietnia 1945 roku w czasie Operacji Pomorskiej i Berlińskiej 1 Frontu Białoruskiego i 2 Frontu Białoruskiego. Ówczesny podporucznik Władysław Cieślak walczył nad Odrą w 6. Batalionie Pontonowo-Mostowym. Miał za sobą już epizod w wojnie obronnej 1939, tułaczkę w ZSRR i szlak bojowy od Lenino. Pochodził ze środowisk robotniczych Warszawy.

Pierwszy słup graniczny został wbity w nocy z 27 na 28 lutego 1945 roku na wschodnim brzegu Odry poniżej Czelina. Pomalowany został w biało-czerwone pasy i przybito tablicę z orłem piastowskim oraz kierunkowskazy z napisami „Warszawa – 474 km” i „Berlin – 64 km”. Do wbicia słupa wybrano sześć osób. Kilka dni później dla udokumentowania i upamiętnienia tej historycznej chwili jego inicjatorzy sporządzili dokument. Ppor. Władysław Cieślak napisał ten swoisty akt erekcyjny wymieniając w nim nazwiska 10 poległych i 35 rannych żołnierzy podczas budowy mostu. Umieszczony w butelce dokument został zakopany przy ustawionym słupie granicznym. Słup był wściekle i skutecznie ostrzeliwany przez niemiecką artylerię, długo nie postał, lecz zachował się zakopany dokument, odnaleziony przez WOP-istów w 1947 roku. Władysław Cieślak szlak bojowy zakończył w Berlinie.

Po wojnie awansował, tym bardziej, że miał lewicowe poglądy. Lewicowe nie oznaczały jednak, że niepatriotyczne! Już jako kapitan LWP wyrażał się krytycznie o stalinizmie. Został aresztowany przez Informację Wojskową po udziale w procesji Bożego Ciała w Słupsku. Zdegradowano go do stopnia szeregowca i skazano na lata ciężkiego więzienia we Wronkach. Wyszedł na wolność po odwilży gomułkowskiej i osiedlił się w Szczecinku, gdzie pracował jako robotnik i majster w warsztatach obecnego Koszalińskiego Przedsiębiorstwa Przemysłu Drzewnego. Wiele lat później z powodów ideologicznych przypomniał sobie o nim gen. Wojciech Jaruzelski. Cieślaka zrehabilitowano i z kolei posłużono się nim w propagandzie PRL, starannie ukrywając wcześniejsze poniżenie bohatera i eksponując zdania typu: „Już w 1939 roku wiedział, skąd przyjdzie wyzwolenie od faszyzmu”.

Władysław Cieślak nie doczekał pamiętnego 1989 roku. Jednak jeszcze w PRL jego imieniem nazwano ulicę i wzniesiono postument na cmentarzu wojennym w Szczecinku. Ulica Władysława Cieślaka to odcinek obwodnicy szczecineckiej w kierunku na Poznań, od cmentarza komunalnego do dworca kolejowego. Jest jednakże postacią niezbyt znaną na Pomorzu, jakby nie pasował do politycznej poprawności obecnej współpracy polsko-niemieckiej. Mamy o nim tylko kilka wzmianek w internecie, był jeden artykuł w „Głosie Koszalińskim” w 1997 roku. Nieco bardziej znany jest w Szczecinku, gdzie mieszkają jego potomkowie i gdzie na grobie można zobaczyć świeże kwiaty.

Ppłk. rezerwy Władysław Cieślak odznaczony był Krzyżem Orderu Virtuti Militari V klasy, Srebrnym Medalem „Zasłużony na Polu Chwały”, medalami pamiątkowymi „Za Warszawę”, „Za Odrę, Nysę i Bałtyk”, „Za udział w walkach o Berlin” oraz Srebrnym Krzyżem Zasługi.

Sławomir Szadkowski